V CSK 552/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 552/11

POSTANOWIENIE

Dnia 29 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku Kompanii Węglowej S. A.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Starosty Powiatu B.

i Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Karola Boromeusza w M.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 29 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego

w K.

z dnia 19 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 19 maja 2011 r. oddalił apelację

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego w T. oddalającego wniosek

Kompanii Węglowej S.A. o stwierdzenie, że Skarb Państwa nabył przez

zasiedzenie z dniem 2 stycznia 1985 r. oznaczoną we wniosku nieruchomość.

Ustalił, że w księdze wieczystej tej nieruchomości wpisane było Zgromadzenie

Sióstr Miłosierdzia /…/ (zarówno w dawnej księdze, jak i założonej 8.06.2010 r.).

Nieruchomość ta, zajętą pod hałdę, co najmniej od 11 maja 1963 r. była

nieprzerwanie we władaniu Kopalni Węgla Kamiennego Z., jej następców

prawnych, a obecnie wnioskodawcy. Uznał, że Zgromadzenie nie utraciło prawa

własności tej nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 20 marca

1950 r. o

przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania

gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U. 1950, Nr 9, poz.

87 ze zm.) oraz, że jej posiadanie przez Skarb Państwa nie miało „przymiotu

samoistności”.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

– oparta na podstawie pierwszej z art. 398 3 k.p.c. – zawiera zarzut naruszenia art.

128 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 stycznia 1989 r. w zw. z art. 336

k.c., art. 172 k.c.

w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 września 1990 r.,

i zmierza do uchylenia tego postanowienia oraz przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania bądź uwzględnienia wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U

podłoża

rozstrzygnięcia

Sądu

Okręgowego

legł

błędny

pogląd,

że sprawowanie władztwa nad nieruchomością przez państwową jednostkę

organizacyjną w okresie obowiązywania art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu

(przed wejściem w życie nowelizacji kodeksu cywilnego - ustawa z dnia 31 stycznia

1989 r., Dz. U. Nr 3, poz. 1) nie daje podstaw do przyjęcia po stronie Skarbu

Państwa przejawów władania nieruchomością w sposób odpowiadający korzystaniu

z rzeczy przez właściciela, mogących prowadzić do zasiedzenia. Zasadny przeto

okazał się zarzut naruszenia art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu w zw. z art. 336

k.c.

Według art. 336 k.c. o posiadaniu i jego postaci decyduje wyłącznie sposób

władania rzeczą; władanie w sposób odpowiadający korzystaniu z rzeczy przez

właściciela - czyli władanie we własnym imieniu i dla siebie, jest posiadaniem

samoistnym; władanie natomiast w sposób odpowiadający korzystaniu z rzeczy

w ramach innego prawa niż własność - czyli władanie podporządkowane

posiadaniu samoistnemu innej osoby, jest posiadaniem zależnym. Z kolei, według

art. 172 k.c. i obowiązującego wcześniej art. 50 prawa rzeczowego - ujmujących

przesłanki zasiedzenia nieruchomości liberalniej niż ustawodawstwa dzielnicowe

(por. uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 31 stycznia 2002 r., III CZP 72/01,

OSNC 2002, nr 9, poz. 107 i OSP 2002, nr 10, poz. 126) - do nabycia

nieruchomości przez zasiedzenie wystarcza samoistne jej posiadanie przez

przewidziany w ustawie okres, różny w zależności od tego, czy do uzyskania

posiadania samoistnego doszło w dobrej czy też w złej wierze.

Niewątpliwie, w niektórych sytuacjach zarząd nieruchomością przez organ

państwowy

istotnie

nie

mógł

prowadzić

do

posiadania

samoistnego

tej

nieruchomości przez Skarb Państwa, gdyż łączył się z faktycznym władaniem

nieruchomością za właściciela lub dotychczasowego posiadacza. Władanie to

nie przybierało więc nawet postaci posiadania zależnego, lecz dzierżenia (co do

zarządu wykonywanego na podstawie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r.

w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego - por. powoływaną wyżej

uchwałę SN z dnia 18 listopada 1992 r., III CZP 133/32, i uchwałę składu siedmiu

sędziów SN - zasadę prawną - z dnia 8 grudnia 1987 r., III CZP 47/87, OSNC 1988,

nr 7-8, poz. 91; co do zarządu wykonywanego na podstawie dekretu z dnia 8 marca

1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich - por. uchwałę Całej Izby

Cywilnej SN z dnia 24 maja 1956 r. z uzupełnieniem wprowadzonym Uchwałą Całej

Izby Cywilnej z dnia 26 października 1956 r., 1 CO 9/56, OSN 1957, nr I, poz. 1;

co do zarządu państwowego nad budynkami - por. postanowienie SN z dnia

20 października 1997 r., II CKN 408/97, OSNC 1998, nr 4, poz. 61).

Inaczej jednak było w sytuacjach - w tym, ustalonej przez Sąd Okręgowy

– w których Skarb Państwa nie miał żadnego tytułu prawnego do nieruchomości,

a pomimo tego przedsiębiorstwo państwowe sprawowało nad nieruchomością

władztwo odpowiadające wykonywaniu własności państwowej.

Należy zauważyć, że zgodnie z przyjmowaną w tamtym okresie zasadą

jedności własności państwowej państwowe osoby prawne jedynie wykonywały

- jakkolwiek we własnym imieniu - tę własność; skutki związane z posiadaniem

samoistnym nieruchomości przez państwową osobę prawną mogły zatem powstać

tylko na rzecz Skarbu Państwa (por. postanowienie SN z dnia 9 maja 2003 r., V CK

24/03, nie publ., a także w postanowienia SN z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08,

nie publ. oraz z dnia 16 października 2009 r., II CSK 103/09, nie publ.). Skoro

o posiadaniu

samoistnym

rozstrzyga

wyłącznie

sposób

władania

rzeczą,

odpowiadające wykonywaniu własności państwowej zarządzanie nieruchomością

przez przedsiębiorstwo państwowe było niewątpliwie jednoznaczne z posiadaniem

samoistnym tej nieruchomości przez Skarb Państwa (por. postanowienie SN z dnia

8 grudnia 1999 r., II CKN 614/98, nie publ.). Kwalifikowanie władania

nieruchomością tak, jak włada nią właściciel, jako posiadania samoistnego,

nie doznaje żadnych ograniczeń.

Słusznie też podnosi skarżący, że - wbrew odmiennemu poglądowi Sądu

Okręgowego - samoistny posiadacz nieruchomości, znajdujący się na drodze do jej

zasiedzenia, nie traci cech takiego posiadacza przez to, że zwraca się

do właściciela z ofertą, ogólnie ujmując, „wywłaszczenia za odszkodowaniem”,

ponieważ takie zachowanie nie wpływa na zamiar władania nią w charakterze

właściciela, lecz świadczy jedynie o tym, iż posiadacz ma świadomość braku tytułu

prawnego do nieruchomości i zmierza do jego wcześniejszego uzyskania

niezależnie od jej ewentualnego zasiedzenia w przyszłości, a zatem może to

wpływać tylko na ocenę jego złej lub dobrej wiary. W braku innych okoliczności

nie wpływa to jednak na przesłanki, od których zależy nabycie własności w drodze

zasiedzenia (zob. np. postanowienie SN z dnia 5 grudnia 2002 r. sygn. akt I CKN

1182/00, nie publ. oraz z dnia 15 października 2010 r. sygn. akt V CSK 65/10,

Palestra 2010, nr 11 - 12, str. 179).

Na koniec, zauważyć należy, że na zasadzie art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1

powołanej ustawy z dnia 20.III.1950 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 87 ze zm.) wszelkie

ulegające przejęciu nieruchomości ziemskie (rolne – por. chwała SN z dnia

7 sierpnia 1970 r., III CZP 35/70, OSNC 1971, nr 10, poz. 169) związków

wyznaniowych przeszły z mocy prawa na własność Państwa z dniem wejścia

w życie ustawy. Art. 5 ust. 1 ustawy zlecił Ministrowi Rolnictwa niezwłocznie

objęcie nieruchomości ziemskich podlegających przejęciu na rzecz Państwa.

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada

prawna - z dnia 22 kwietnia 1961 r., I CO 11/61 (OSNC 1962, nr 1, poz. 3)

wskazano, że w ustawie brak jest przepisu, który by uzależniał przejęcie

nieruchomości na własność Państwa i ich objęcie przez organy państwowe

od uprzedniego wydania orzeczenia stwierdzającego, że nieruchomość podlega

przejęciu na własność Państwa. Jedyny wyjątek w tym przedmiocie odnosi się

do objęcia nadwyżek obszarów gospodarstw rolnych proboszczów (art. 4 ust. 3

ustawy),

przy

czym

o

określeniu

nadwyżki

orzeka

Minister

Rolnictwa

w porozumieniu z Ministrem Administracji Publicznej, którzy mogą uprawnienia

swoje w tym zakresie przekazać podległym organom (art. 4 ust. 5).

Ustawa

z

dnia

20.III.1950

r.

nie

wprowadziła

również

wymagania,

żeby stwierdzenie, iż nieruchomość przeszła na własność Państwa, uzależnione

było od uprzedniego orzeczenia uznającego, że nieruchomość ziemska ma

charakter nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 1

ustawy.

I dalej, że wykładnia logiczna i systematyczna powołanych przepisów oraz

przepisu art. 4 ust. 1 i art. 4 ustawy uzasadnia wniosek, iż przewidziane w ustawie

zastrzeżenia co do orzekania przez Ministra Administracji Publicznej (później

- Urzędu do Spraw Wyznań), czy nieruchomość ma charakter nieruchomości

związku wyznaniowego, odnosi się wyłącznie do wypadków, w których sporne jest

między

zainteresowanymi

podmiotami

samo

zagadnienie

zakwalifikowania

nieruchomości ziemskiej jako nieruchomości związku wyznaniowego w rozumieniu

powołanego art. 4 ust. 1 ustawy.

Skoro Sąd Okręgowy rozstrzygnięcie oparł na odmiennych zasadach

zaskarżone postanowienie nie mogło się ostać. Z tych przyczyn orzeczono, jak

w postanowieniu.

es