V CSK 548/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 548/07

POSTANOWIENIE

Dnia 16 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. D.

przy uczestnictwie S. D.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w C. z

dnia 29 czerwca 2007 r., sygn. akt VI Ca (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w C. postanowieniem z dnia 29 czerwca 2007 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni E. D. oraz uczestnika S. D. od postanowienia Sądu Rejonowego w C.

z dnia 29 stycznia 2007 r., w którym Sąd I instancji ustalił skład majątku dorobkowego

stron, do którego zaliczył prawo własności nieruchomości częściowo zabudowanej w O.,

samochód osobowy Skoda Favorit, mieszalnik farszu, nadziewarkę pneumatyczną,

środki finansowe na rachunku uczestnika prowadzonym przez Bank (...) w P. (7.675,80

zł) oraz na rachunku wnioskodawczyni w tym samym banku (352,82 zł), a także wkład

S. D. i jego zysk o łącznej wartości 280.051,49 zł z tytułu umowy spółki cywilnej „S. D. i

A. D. – wyroby rzeźniczo-wędliniarskie” zawartej 23 sierpnia 1991 r. Podziału

powyższego

majątku

Sąd

Rejonowy

dokonał

w

ten

sposób,

że

przyznał

wnioskodawczyni na wyłączną własność nieruchomości zabudowane położone w O.

przy ul. K. „a" o łącznej powierzchni 0,3303 ha, a także środki finansowe złożone w

Banku (…) w P. w kwocie 352,82 zł; uczestnik postępowania otrzymał na wyłączną

własność nieruchomości zabudowane o pow. 0,1228 ha położone w O. przy ul. K. „a"

oraz samochód osobowy Skoda Favorit, mieszalnik farszu, nadziewarkę pneumatyczną

i środki finansowe w Banku (…) w P. o wartości 7.675,80 zł. Nieruchomości przyznane

stronom obciążone zostały wzajemnymi służebnościami gruntowymi: nieruchomości

wnioskodawczyni - służebnością przechodu, przejazdu i przeprowadzenia przewodów, a

jedna z działek uczestnika - służebnością przechodu. Na rzecz wnioskodawczyni Sąd

zasądził od uczestnika kwotę 93.083,23 zł z tytułu wniesionego wkładu do spółki

cywilnej „S. D. i A. D. - wyroby rzeźniczo - wędliniarskie" i osiągniętego zysku, płatną w

5 - ciu ratach. W pozostałej części wniosek został oddalony.

Podstawę faktyczną obydwu rozstrzygnięć stanowiły następujące ustalenia

faktyczne:

Strony były małżeństwem od 4 kwietnia 1970 r. do 6 sierpnia 2003 r. W skład ich

majątku dorobkowego wchodzą: zabudowana nieruchomość położona w O. przy ul. K.,

samochód osobowy, nadziewarka automatyczna, mieszalnik farszu, środki finansowe

na kontach bankowych w wysokości 352,82 zł. i 7.675,80 zł. oraz wkład w wysokości

8.000 zł wniesiony przez uczestnika do spółki cywilnej, prowadzonej przez niego

wspólnie z synem stron – A., w której to spółce uczestnik ma 80% udziałów i w takim

samym stosunku uczestniczy w zyskach. Sąd Rejonowy uznał, że w skład majątku

wspólnego wchodzi równowartość, stosownie do udziału uczestnika w spółce cywilnej,

nabytych do majątku łącznego wspólników maszyn i urządzeń (28.672 zł) oraz

nakładów na nieruchomość w O., związanych z rozbudową masarni (52.897 zł), a także

nabytej przez spółkę nieruchomości w Turowie wraz z nakładami na nią (258.000 zł) i

oszczędności spółki (495,38 zł). Jest to bowiem zysk spółki rozumiany jako różnica

pomiędzy wartością wkładów i wartością majątku spółki w chwili dokonywania

rozliczenia stron. Od kwoty odpowiadającej udziałowi uczestnika w tak określonym

zysku spółki (80%) i jego wkładowi, odjęte zostały nakłady uczestnika na nieruchomość

w O. w kwocie 27.038 zł.

Obydwa Sądy przyjęły, że zamiarem ustawodawcy nie było pozbawienie

małżonka wspólnika spółki cywilnej realnej możliwości rozliczenia istniejącego majątku,

a spółka cywilna nie ma zastępować umowy o rozdzielności majątkowej. Sąd Okręgowy

zaznaczył, że każda sprawa o podział majątku wspólnego, którego składnikiem jest

udział w spółce cywilnej jednego z małżonków, winna być rozpoznawana indywidualnie

z uwzględnieniem sposobu funkcjonowania i specyfiki spółki. W rozpoznawanej sprawie

spółka, za wyjątkiem bieżących zobowiązań związanych z prowadzoną działalnością

gospodarczą, od wielu lat nie jest obciążona żadnymi długami. W czasie trwania

wspólności ustawowej stron spółka uzyskała majątek o wartości kilkuset tysięcy złotych

na skutek intensywnego inwestowania, a jednocześnie dochód z działalności wystarczał

jedynie na własne utrzymanie uczestnika. W tej sytuacji, zdaniem tego Sądu, właściwe

było rozliczenie udziału uczestnika w majątku spółki cywilnej według stanu istniejącego

w chwili ustania wspólności ustawowej stron przy posiłkowym zastosowaniu przepisów

o wystąpieniu wspólnika ze spółki.

Obydwa

Sądy

zaliczyły

nakład

w

postaci

budynku

mieszkalnego

na

nieruchomości w Turowie do majątku spółki cywilnej, ponieważ nieruchomość ta została

nabyta przez spółkę z jej zysku i jest zabudowana także budynkami gospodarczymi.

Sądy zaakceptowały jako podstawę ustalenia wartości majątku spółki opinię

biegłego, uznając, że zastrzeżenia uczestnika do tej opinii nie są uzasadnione, bowiem

usterki opinii biegły omówił w czasie przesłuchania i nie wpływają one na wycenę

nieruchomości.

Ostatecznie wartość majątku wspólnego, oszacowana według przedstawionych

zasad, wyniosła 567.156,12 zł., a udział każdego z małżonków - 283.578,06 zł. Za

prawidłowy

uznany

został

podział

majątku

wspólnego,

w

wyniku

którego

wnioskodawczyni otrzymała działki zabudowane o wartości 195.000 zł oraz działkę

rolną wartą 4.000 zł. Ich wartość pomniejszono o nakłady wnioskodawczyni w kwocie

8.858 zł. Przypadło jej także 352,82 zł oszczędności.

Uczestnik otrzymał mieszalnik farszu o wartości 7.700 zł, nadziewarkę wartą

1,600 zł, samochód osobowy o wartości 1.800 zł, działki o wartości 45.000 zł,

pochodzące z majątku dorobkowego nakłady na masarnię wartości 50.419 zł, budynek

gospodarczy i komórki warte łącznie 9.453 zł oraz oszczędności w kwocie 7.675,80 zł.

W celu wyrównania udziałów stron Sąd Rejonowy zasądził od uczestnika na

rzecz wnioskodawczyni 93.083,23 zł, rozkładając tą sumę na raty, aby nie doprowadzić

do zapaści prowadzonej przez uczestnika firmy.

Zasadność ustanowienia służebności na nieruchomości uczestnika zamiast

wydzielenia osobnej działki na drogę, przedzielającej siedlisko wnioskodawczyni,

uzasadniona została społeczno-gospodarczym przeznaczeniem nieruchomości, przy

jednoczesnym braku możliwości wyeliminowania zakłóceń w realizacji uprawnień przez

zastosowanie rozwiązania wskazywanego przez uczestnika.

Postanowienie Sądu Okręgowego uczestnik zaskarżył skargą kasacyjną w części

oddalającej jego apelację oraz orzekającej o kosztach postępowania. Skargę oparł na

obydwu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c.

Podstawę naruszenia prawa materialnego skonkretyzował zarzucając:

- błędną wykładnię art. 45 w zw. z art. 32 § 1 i 33 k.r.o. i niezastosowanie

przepisów art. 863 k.c. w zw. z art. 196 in fine k.c., prowadzącą do niewłaściwego

rozliczenia jego udziału w majątku spółki cywilnej, z pominięciem interpretacji

wynikającej z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2004 r., sygn. akt III CZP

46/04, zgodnie z którą w skład majątku wspólnego małżonków wchodzi jedynie

wierzytelność o wypłatę konkretnej kwoty z osiągniętego przez spółkę zysku, suma

pieniężna otrzymana tytułem zysku oraz połowa środków wniesionych tytułem wkładu z

majątku wspólnego, chyba że sąd ustali inne udziały małżonków w majątku

dorobkowym.

- błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 860 § 1 i art.

861 § 1 k.c. w zw. z art. 551 k.c., polegające na przyjęciu, że nakład w postaci budynku

mieszkalnego na nieruchomości w Turowie należy do majątku spółki cywilnej, chociaż

budynek nie został wzniesiony w celu gospodarczym.

Podstawa naruszenia przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na wynik

sprawy, dotyczy uchybienia art. 233 § 1, art. 285 § 1 i 3 i art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 i 39821 k.p.c. w zw. art. 13 § 2 k.p.c. poprzez wadliwe uznanie, że Sąd Rejonowy

ocenił wiarygodność dowodu z opinii biegłego zgodnie z regułami art. 233 § 1 k.p.c.,

chociaż opinia ta, zdaniem skarżącego, jest sprzeczna z zasadami logiki – narusza

regułę rozumowania dedukcyjnego.

We wnioskach skarżący domaga się uchylenia postanowienia Sądu Okręgowego

w zaskarżonej części oraz uchylenia poprzedzającego je postanowienia Sądu

Rejonowego w części zaskarżonej apelacją uczestnika i przekazania sprawy Sądowi

Rejonowemu w celu ponownego rozpoznania, z pozostawieniem temu Sądowi

orzeczenia o kosztach postępowania za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty natury procesowej nie mogą zostać uwzględnione, bowiem ich

przedmiotem jest podważanie dokonanej przez Sąd I instancji i poddanej kontroli przez

Sąd II instancji oceny dowodu z opinii biegłego, którą to ocenę uczestnik uważa za

wadliwą i niemieszczącą się w granicach swobody wyznaczonej przez art. 233 § 1 k.p.c.

Tak postawiony zarzut narusza zakaz przewidziany w art. 3983 § 3 k.p.c. – dotyczy

bowiem ustalenia faktów oraz oceny dowodów – a w konsekwencji nie podlega

rozpatrzeniu w postępowaniu kasacyjnym.

Zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego odnoszą się do spornej w

doktrynie i uporządkowanej dopiero w wyniku nowelizacji przepisów kodeksu rodzinnego

i opiekuńczego wprowadzonej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. (Dz. U. Nr 162, poz.

1691) kwestii, do jakiego majątku przynależą prawa wynikające ze wspólności łącznej

podlegającej innym przepisom, a nabyte przez małżonka w czasie trwania wspólności

majątkowej małżeńskiej, szczególnie w wypadku, kiedy ich uzyskanie łączy się z

wydatkowaniem środków majątkowych pochodzących z majątku wspólnego. Nie budzi

przy tym wątpliwości, że ze względu na datę ustania wspólności majątkowej małżeńskiej

stron, w niniejszej sprawie mają zastosowanie przepisy regulujące ustroje majątkowe

małżeńskie przed wejściem w życie powołanej nowelizacji. Problematyką stanowiącą

przedmiot sporu Sąd Najwyższy najpełniej zajął się we powoływanej przez skarżącego

uchwale z dnia 15 września 2004 r. (III CZP 46/04, OSNC 2005/9/152), dokonując

szczegółowej analizy stanu prawnego i możliwych rozwiązań budzącego liczne

kontrowersje

zagadnienia.

Celowe

będzie

zatem

przedstawienie

pokrótce

podstawowych założeń i wniosków, które doprowadziły do wniosku wyrażonego

w uchwale, zgodnie z którym wierzytelność z tytułu pokrycia wkładu jednego

z małżonków w spółce cywilnej ze środków należących do majątku wspólnego podlega

rozliczeniu na podstawie art. 45 k.r.o. stosowanego w drodze analogii.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały zaakcentował specyficzny charakter

wspólności łącznej występującej w spółce osobowej, jaką jest spółka cywilna,

a polegający na tym, że wspólność ma charakter bezudziałowy i stanowi stosunek

obligacyjny, którego stroną jest wyłącznie podmiot umowę tę zawierający. Od chwili

wniesienia wkładu do spółki cywilnej stosują się do niego przepisy o spółce, niezależnie

od tego, czy przedmiot ten uprzednio był składnikiem majątku wspólnego małżonków,

czy majątku odrębnego jednego z nich. Tzw. „udział” w takiej spółce rozumieć więc

należy jedynie jako określoną wiązkę uprawnień korporacyjno-obligacyjnych uzyskaną w

zamian wkładu. Przy tym nie może budzić wątpliwości, że prawa korporacyjne, jako

niezbywalne, wchodziły do majątku odrębnego małżonka-wspólnika na podstawie art. 33

pkt 6 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją. Prawa obligacyjne zostały

zaliczone do majątku wspólnego albo odrębnego w zależności od swojego charakteru i

stopnia powiązania z osobą uprawnionego. Tzw. prawa ogólne, uzyskane w zamian za

wniesienie wkładu (np. ogólne prawo do zysku) uznane zostały za tak ściśle powiązane

z osobą uprawnionego, poprzez wprowadzenie w art. 867 § 1 k.c. bezwzględnego

zakazu wyłączenia wspólnika od udziału w zysku, że uzasadnia to zaliczenie ich do

praw niezbywalnych, stanowiących składnik majątku odrębnego małżonka-wspólnika.

Natomiast do majątku wspólnego na podstawie art. 32 § 1 k.r.o. wchodzą obligacyjne

prawa zbywalne, takie jak wierzytelność o wypłatę konkretnej kwoty osiągniętego zysku

spółki, a także sumy otrzymane przez wspólnika tytułem zysku.

Z uwagi na to, że rozwód wspólnika nie jest przyczyną rozwiązania spółki

cywilnej, zmiany w zakresie stosunków majątkowych pomiędzy byłymi małżonkami nie

rzutują na wspólność łączną majątku spółki i nie powodują powstania przewidzianych w

art. 875 k.c. ułamkowych udziałów wspólników. W konsekwencji Sąd Najwyższy

wykluczył możliwość włączenia do rozliczeń między byłymi małżonkami „udziału”

współmałżonka w istniejącej nadal spółce cywilnej. Dopuścił natomiast możliwość

rozliczenia wniesionego z majątku wspólnego do takiej spółki wkładu w drodze

analogicznego zastosowania art. 45 k.r.o. Przepis ten nie mógł bowiem zostać

zastosowany wprost, gdyż wkład nie wchodzi do majątku odrębnego małżonkawspólnika, lecz staje się częścią majątku łącznego wspólników spółki, w zamian za co

małżonek wspólnik otrzymuje uprawnienia spółkowe i te tylko uprawnienia wchodzą do

jego majątku odrębnego. Wykładnia funkcjonalna, przeprowadzona w uchwale, oparta

została na analizie celu ochronnego, jaki przyświecał wprowadzeniu art. 45 k.r.o.

Przepis ten, ustanawiając obowiązek zwrotu przez każdego z małżonków wydatków i

nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek odrębny, miał na uwadze

interes drugiego małżonka wynikający z przysługującego mu prawa do partycypowania

w nieuszczuplonym majątku wspólnym. Przytoczona wykładnia omówionych przepisów,

na którą powołuje się skarżący w skardze kasacyjnej, akceptowana jest także przez Sąd

Najwyższy w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę. Nie oznacza to jednak, że na

uwzględnienie zasługują wnioski, jakie wysnuwa uczestnik, który uważa, iż w ramach

rozliczeń między stronami powinien zostać uwzględniony jedynie nominalny wkład

wniesiony przez niego do spółki ze środków pochodzących z majątku wspólnego oraz

wyliczony za ostatni rok zysk spółki. Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale wskazał, że

co do zasady małżonek będzie mógł żądać zwrotu połowy wartości środków, które

zostały wniesione tytułem wkładu z majątku wspólnego, chyba że sąd ustalił inne udziały

małżonków w majątku dorobkowym. Wartość środków wniesionych do spółki nie może

być jednak interpretowana wąsko jako kwota zawsze identyczna z wielkością wkładu

wspólnika z chwili jego wnoszenia. W piśmiennictwie i orzecznictwie konsekwentnie

przyjmowane jest stanowisko, że wartość wydatków i nakładów poczynionych z majątku

wspólnego na majątek odrębny ulega uaktualnieniu według realiów istniejących w chwili

podziału majątku wspólnego (art. 316 § 1 k.p.c.). Dla zachowania jednolitości

przeprowadzanych rozliczeń przyjmować bowiem należy stan (a zatem rodzaj i

charakter) wydatków i nakładów z chwili ich dokonania, lecz ich wartość z chwili

orzekania. Stanowisko to odniesione zostało do konkretnych okoliczności faktycznych w

uchwale z dnia 16 grudnia 1980 r. (III CZP 46/80, OSNC 1981/11/206), w której Sąd

Najwyższy stwierdził, że w sytuacji, gdy małżonkowie w czasie trwania wspólności

ustawowej wspólnie zbudowali dom na gruncie wchodzącym w skład majątku

odrębnego jednego z nich, wartość nakładów określa się w ten sposób, że najpierw

ustala się ułamkowy udział nakładów małżonków w wartości domu według cen

rynkowych z czasu jego budowy, a następnie oblicza się ten sam ułamkowy udział w

wartości domu według cen rynkowych z chwili podziału majątku. Taki sposób rozliczenia

Sąd Najwyższy uznał za zgodny z zasadami współżycia społecznego, ponieważ

uwzględnia różnicę wartości jaka występuje pomiędzy wydatkami na budowę domu a

jego wartością w stanie gotowym (z reguły większą), której współmałżonek byłby

niesłusznie pozbawiony. Ten kierunek interpretacji art. 45 k.r.o. w brzmieniu

znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie należy uznać za prawidłowy.

W realiach rozpatrywanej sprawy ograniczenie rozliczeń z tytułu wkładu

wniesionego przez uczestnika z majątku wspólnego do spółki cywilnej jedynie do jego

nominalnej kwoty spowodowałoby oderwanie wartości poczynionego wydatku od realiów

istniejących w momencie dokonywania rozliczeń. Wkład uiszczony został w 1991 r. i stał

się w 80% podstawą prowadzonej przez spółkę działalności, która przez kilkanaście lat

nastawiona była na inwestowanie i pomnażanie majątku łącznego, przy pobieraniu

przez wspólników minimalnego zysku. W ten sposób majątek wspólny nie był na

bieżąco zasilany dochodami uzyskiwanymi z zysku spółki, natomiast wzrastała wartość

majątku spółki. Ponieważ jedynie uczestnikowi przysługiwały prawa wynikające z

umowy spółki, a prawa te były konsekwencją wniesienia udziału do spółki, wzrost

wartości majątku spółki, mimo że nie uzasadniał dokonania rozliczeń według reguł

obowiązujących w razie rozwiązania spółki, nie mógł zostać pominięty przy określeniu

aktualnej wartości wkładu, dla celów rozliczeń między małżonkami. Skoro bowiem

wnioskodawczyni pozbawiona została tych korzyści, na jakie mogłaby liczyć przy

typowym funkcjonowaniu spółki, zgodnym z ekonomicznymi celami takiej działalności,

za jakie uznać należy przynoszenie stałego zysku, stanowiącego dorobek zasilający

majątek wspólny jako dochód jednego z małżonków, a ponadto gdy pomiędzy chwilą

wyjścia środków z majątku wspólnego a chwilą dokonywania rozliczeń nastąpiły istotne

zmiany wartości środków pieniężnych wydatkowanych z majątku wspólnego na wkład

do spółki, dokonanie rozliczeń w sposób wskazywany przez uczestnika byłoby rażąco

krzywdzące dla wnioskodawczyni, na co zwróciły uwagę Sądy obydwu instancji. Mimo

więc, że powołany posiłkowo przez Sąd Okręgowy art. 875 k.c. nie może mieć

zastosowania, sam mechanizm dokonanej przez obydwa Sądy waloryzacji kwoty wkładu

uznać należy za prawidłowy – uwzględniony został w ten sposób przyrost wartości

majątku spółki będący skutkiem gospodarczego wykorzystania wniesionego wkładu, nie

połączonego z odwrotnym przepływem dochodu do majątku wspólnego.

Skarżący podniósł ponadto, że wadliwe było wliczenie do majątku spółki budynku

mieszkalnego wzniesionego na nieruchomości nabytej do wspólności łącznej przez

wspólników. Nie jest to jednak pogląd słuszny. Część składowa nieruchomości

stanowiącej składnik majątku łącznego nie może być przedmiotem odrębnej własności,

o innym statusie niż sama nieruchomość (art. 47 § 1 w zw. z art. 48 k.c.).

Zaskarżone orzeczenie odpowiada więc prawu, wobec czego skargę kasacyjną

uczestnika należało oddalić na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.