V CSK 526/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 526/11

POSTANOWIENIE

Dnia 19 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B.D.

przy uczestnictwie W. D. i in. ,

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania R. D.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 30 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 czerwca 2011 r. Sąd Okręgowy

w K. oddalił apelację uczestnika postępowania R. D. od postanowienia Sądu

Rejonowego w S. z dnia 16 grudnia 2010 r., którym zniesiono współwłasność

określonej nieruchomości zabudowanej szeregowym budynkiem mieszkalnym,

łącznej wartości 736 200 zł, przez ustanowienie odrębnej własności czterech lokali

mieszkalnych, zgodnie z projektem sporządzonym przez biegłego sądowego.

Lokale te, wraz z odpowiednimi udziałami we współwłasności gruntu i budynku,

przyznano współwłaścicielom w ten sposób, że lokal nr 1 otrzymali na wyłączną

własność uczestnicy B. i S. D. do wspólności ustawowej, lokal nr 2 B. i W. D. do

wspólności ustawowej, zaś lokale nr 3 i 4 na współwłasność R. D. w 5/8 częściach

oraz R. D., E. T. i D. G. po 1/8 części, którym też została przyznana odrębna

własność trzech lokali użytkowych. Sąd Rejonowy ustalił także, iż wnioskodawczyni

B. D. i uczestnik W. D. dokonali na dzieloną nieruchomość nakładów w wysokości

33 800 zł, oddalił wnioski uczestników B. i S. D. oraz R. D. o rozliczenie nakładów

poniesionych przez nich na tę nieruchomość a także zasądził tytułem dopłaty i

rozliczenia nakładów na rzecz B. i S. D. solidarnie od R. D. kwotę 105 403 zł, na

rzecz B. i W. D. solidarnie od R. D. kwotę 11 981,16 zł a od R. D., E. T. i D. G.

kwoty po 23 476,83 zł zaś od B. i S. D. kwotę 11 266,66 zł. Ponadto Sąd Rejonowy

podzielił nieruchomość do korzystania i orzekł o kosztach postępowania.

Sądy

ustaliły

między

innymi,

że

przedmiotowa

nieruchomość

stanowi współwłasność wnioskodawczyni i uczestników postępowania. B. i W. D.

nabyli udział we współwłasności nieruchomości umową kupna-sprzedaży z dnia 10

stycznia 2006 r., B. i W. D. umową darowizny z dnia 5 maja 2006 r., zaś R. D. wraz

z żoną D. D. nabyli udział z mocy prawa, co zostało stwierdzone aktem własności

ziemi z dnia 8 stycznia 1975 r. Spadek po D. D. nabyli jej mąż R. oraz dzieci R. D.,

E. T. i D. G. po ¼ części.

Nieruchomość jest zabudowana szeregowym parterowym budynkiem

mieszkalnym wzniesionym w latach 30-tych XX wieku oraz budynkiem garażowym.

Uczestnicy zajmowali i użytkowali samodzielnie poszczególne segmenty, z których

Sąd wyodrębnił samodzielne lokale mieszkalne i przyznał każdy lokal tym

uczestnikom, którzy go zajmowali dotychczas. Lokal mieszkalny nr 1 był

użytkowany przez B. i S. D., którzy dokonali na ten lokal nakładów w latach 90-tych

XX wieku, gdy współwłaścicielką była matka uczestniczki B. D., która później

podarowała im swój udział. Lokal mieszkalny nr 2 użytkowali B. i W. D., którzy po

nabyciu udziałów we współwłasności dokonali na lokal ten nakładów wartości

33 800 zł. Lokal nr 3 był użytkowany przez rodzinę R. D., który w latach 70-tych XX

wieku dobudował nad tym lokalem piętro użytkowane także przez jego rodzinę, z

którego Sąd wyodrębnił samodzielny lokal mieszkalny nr 4.

Sąd Rejonowy ustalił wartość dzielonej nieruchomości według jej obecnego

stanu i cen, z uwzględnieniem między innymi wartości nadbudowanego przez R. D.

piętra. Wyrównując udziały i rozstrzygając wnioski o rozliczenie nakładów

uwzględnił jedynie wniosek w tym przedmiocie złożony przez B. i W. D., natomiast

oddalił wnioski R. D. oraz B. i S. D., gdyż stwierdził, że w świetle art. 207 k.c.

roszczenie o zwrot nakładów poczynionych przez jednego ze współwłaścicieli na

nieruchomość wspólną przysługuje wyłącznie przeciwko osobom, które były

współwłaścicielami w czasie dokonywania nakładów a nie przeciwko aktualnym

współwłaścicielom

nieruchomości.

Ponieważ

R.

D. poczynił

nakłady

na

nieruchomość w czasie kiedy pozostali uczestnicy postępowania nie byli jej

współwłaścicielami, nie może od nich dochodzić zwrotu nakładów.

Sąd Okręgowy oddalając apelację uczestnika postępowania R. D.,

obejmującą postanowienie Sądu pierwszej instancji w części oddalającej jego

wniosek

o

rozliczenie

nakładów

na

przedmiotową

nieruchomość

(pkt

postanowienia), stwierdził, że jest związany granicami zaskarżenia, gdyż apelacja

dotyczy wyłącznie rozstrzygnięcia oddalającego wniosek uczestnika o rozliczenie

nakładów, którego prawidłowość lub wadliwość nie może mieć wpływu na

zasadnicze orzeczenie o samym zniesieniu współwłasności. Ograniczył więc

kontrolę instancyjną jedynie do rozstrzygnięcia o oddaleniu wniosku R. D. o

rozliczenie nakładów i uznał je za prawidłowe w świetle regulacji zawartej w art. 207

k.c. Wskazał, że przepis ten ma charakter dyspozytywny, gdyż współwłaściciele

mogą

w

umowie

dowolnie

określić

rozkład

ciężarów

i

wydatków

oraz

przypadających poszczególnym współwłaścicielom pożytków i innych przychodów.

Jeżeli jednak, jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie, umowy takiej nie

zawarto, do rozliczenia nakładów ma zastosowanie art. 207 k.c.. Sąd Okręgowy,

powołując się na przeważające w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowisko,

stwierdził, że roszczenie o zwrot takich nakładów ma charakter obligacyjny a nie

rzeczowy, przysługuje tylko przeciwko tym osobom, które były współwłaścicielami

nieruchomości w czasie dokonywania nakładów i nie przechodzi na nabywców

udziałów w nieruchomości. Uczestnik R. D. dokonał nakładów inwestycyjnych na

nieruchomość w czasie, gdy współwłaścicielami były inne osoby, przed nabyciem

udziałów w nieruchomości przez pozostałych uczestników postępowania, nie może

więc dochodzić od nich zwrotu wartości nakładów. Podniesiony przez niego zarzut

naruszenia art. 5 k.c. Sąd drugiej instancji uznał za nieuzasadniony, stwierdzając,

że przepis ten nie może być podstawą uwzględnienia roszczenia o zwrot nakładów.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach uczestnik postępowania

R. D. zarzucił naruszenie art. 378 k.p.c. przez uznanie, że związanie zakresem

zaskarżenia apelacją uczestnika, uniemożliwiało Sądowi Okręgowemu kontrolę

instancyjną całego orzeczenia o zniesieniu współwłasności a także naruszenie art.

207 k.c. przez przyjęcie, że przepis ten ma zastosowanie do rozliczenia nakładów

dokonanych przez uczestnika, mimo że nabywcy udziałów we współwłasności nie

zapłacili za te nakłady a przy zniesieniu współwłasności zasądzono na ich rzecz

dopłaty ustalone od wartości nieruchomości obliczonej z uwzględnieniem nakładów

uczestnika oraz art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie, mimo że zasądzenie na

rzecz pozostałych uczestników postępowania dopłat obliczonych od wartości

nieruchomości ustalonej z uwzględnieniem nakładów uczestnika i bez zwrotu

wartości tych nakładów na jego rzecz, prowadzi do faktycznego obciążenia

uczestnika podwójną wartością tych nakładów, co jest rażąco niesprawiedliwe.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania, także kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak trafnie stwierdził Sąd Okręgowy, przepis art. 207 k.c. regulujący udział

współwłaścicieli w pożytkach i przychodach z rzeczy wspólnej oraz w wydatkach

i ciężarach z nią związanych, dotyczy wszystkich nakładów, także nakładów

inwestycyjnych na nieruchomość i ma charakter dyspozytywny. Oznacza to,

co również stwierdził Sąd drugiej instancji, że współwłaściciele mogą umówić się,

także w sposób dorozumiany, iż nakłady będą rozliczane w inny sposób lub

w ogóle nie będą rozliczane. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

8 stycznia 1980 r. III CZP 80/79 (OSNC 1980/9/157), jeżeli doszło, także w sposób

dorozumiany, do podziału nieruchomości quoad usum tak, że współwłaściciele

podzielili nieruchomość do współposiadania i każdy z nich samodzielnie użytkował

określoną, odrębną część budynku lub gruntu, to każdy z nich ze „swojej” części

może czerpać pożytki i tylko on ponosi na nią wydatki, a zatem nie może żądać

zwrotu wartości nakładów dokonanych na użytkowaną przez siebie część,

odpowiadających udziałowi pozostałych współwłaścicieli w całości nieruchomości,

skoro nie korzystają oni z tej części nieruchomości, na której te nakłady zostały

poniesione.

Ewentualne

różnice

jakie

w

związku

z

dokonanymi

przez

poszczególnych współwłaścicieli nakładami mogą powstać w wartości całej rzeczy

powinny być uwzględnione w postępowaniu o zniesienie współwłasności.

Nie ulega bowiem wątpliwości, że pozostali współwłaściciele, którzy nakładów

tych nie dokonali, a zwiększyły one wartość całej rzeczy, nie mogą być przy

zniesieniu współwłasności bezpodstawnie wzbogaceni kosztem ponoszącego

nakłady, jeżeli wartość nieruchomości ustalona została z uwzględnieniem tych

nakładów i tak też określono wysokość dopłat wyrównujących udziały.

Zasady ponoszenia nakładów określone w art. 207 k.c. mają zatem

zastosowanie tylko wtedy, gdy wydatki te zostały dokonane zgodnie z zasadami

zarządu rzeczą wspólną, a więc wtedy, gdy wszyscy współwłaściciele posiadają

wspólnie rzecz i jeden z nich poniósł na nią nakłady, z których korzystali wszyscy.

W takiej sytuacji, zgodnie ze stanowiskiem zajętym przez Sąd Najwyższy

w uchwałach z dnia 19 grudnia 1973 r. III CZP 78/73 (OSNC 1974/10/165)

i z dnia10 maja 2006 r. III CZP 11/06 (OSNC 2007/3/38) oraz w postanowieniu

z dnia 5 grudnia 1997 r. I CKN 558/97 (OSNC 1998/7-8/112), może on żądać

zwrotu równowartości tych nakładów, według zasad określonych w art. 207 k.c.,

od osób, które były współwłaścicielami w czasie dokonywania nakładów.

W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że nieruchomość będąca

przedmiotem działu zabudowana jest budynkiem

mieszkalnym, w którym

poszczególni współwłaściciele zajmowali odrębne mieszkania i korzystali z nich

samodzielnie, z wyłączeniem pozostałych. Bezsporne jest również, że zgłoszone

do rozliczenia nakłady każdy z nich poniósł na te części, które sam zajmował.

Również nakłady poniesione przez uczestnika R. D. dokonane zostały na tej części

nieruchomości, którą zajmował wyłącznie on z rodziną i polegały na dobudowaniu

piętra, które również zajął tylko on z rodziną.

W tej sytuacji za dowolne należy uznać twierdzenie Sądu Okręgowego,

że współwłaściciele nie zawarli, nawet w sposób dorozumiany, umowy o podziale

nieruchomości quoad usum. Stwierdzenie to nie zostało bowiem poparte żadnymi

argumentami ani rozważaniami dokonanymi w oparciu o stan faktyczny sprawy.

Pominięte także zostało oświadczenie uczestników postępowania B. i W. D.

złożone na rozprawie apelacyjnej, z którego wynika, że kupując udziały we

współwłasności

przedmiotowej

nieruchomości

zapłacili

cenę

ustaloną

w

odniesieniu jedynie do tej części budynku, którą obecnie zajmują, bez

uwzględnienia wartości części zajmowanej przez uczestnika R. D.

Jak wskazano wyżej, jeżeli nakład poczyniony był nie w ramach zarządu

rzeczą wspólną, lecz jako nakład jednego współwłaściciela dokonany tylko na

tę część rzeczy wspólnej, z której korzystał on sam z wyłączeniem innych, do

rozliczenia takiego nakładu nie mają zastosowania zasady art. 207 k.c., w tym

zasada, że dokonujący nakładu może żądać zwrotu jego wartości tylko od osób,

będących współwłaścicielami w czasie dokonywania nakładu. W takiej sytuacji

przy zniesieniu współwłasności rozliczenia należy dokonać według postanowień

umowy współwłaścicieli o podziale rzeczy quoad usum, zaś w przypadku

zbycia udziałów należy ocenić na podstawie art. 221 k.c., czy zasady określone

w tej umowie odnoszą skutek także wobec nabywców. W innych sytuacjach

do rozliczenia nakładów

mają

zastosowanie

przepisy

o

bezpodstawnym

wzbogaceniu (art. 405-409 k.c.), które określają także zasady zwrotu korzyści

w razie przeniesienia jej przez bezpodstawnie wzbogaconego na inną osobę

(art. 407 k.c.).

W rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia art. 207 k.c. przez jego

zastosowanie do stanu faktycznego, w którym nie miał on zastosowania oraz do

naruszenia wskazanych wyżej zasad rozliczania nakładów przy zniesieniu

współwłasności nieruchomości, na którą zostały poniesione. Doprowadziło to

w konsekwencji do bezpodstawnego wzbogacenia tych współwłaścicieli, którzy

nie ponieśli nakładu, kosztem tego, który nakład poniósł. Sądy bowiem określiły

wartość

nieruchomości

i

wysokość

dopłat

przy

uwzględnieniu

nakładów

poniesionych przez R. D., które zwiększyły wartość nieruchomości i wysokość

dopłat, a jednocześnie odmówiły rozliczenia tych nakładów. Spowodowało to

bezpodstawne, ponowne obciążenie uczestnika wartością już raz poniesionego

nakładu przez zobowiązanie go do uiszczenia dopłat, które wynikają ze wzrostu

wartości nieruchomości spowodowanej jego nakładem. Jednocześnie o tę wartość

zostali bezpodstawnie wzbogaceni uczestnicy postępowania, na rzecz których

dopłaty zasądzono. W sytuacji, gdy Sądy uznały, że nie ma podstaw do rozliczenia

nakładów R. D., nie było też podstaw do ustalania dopłat wyliczonych według

wartości

nieruchomości

Prowadziło

to

bowiem

uwzględniającej

do

poniesione

przez

niego

nakłady.

opisanego wyżej bezpodstawnego wzbogacenia

pozostałych współwłaścicieli, kosztem R. D., który poniósł nakłady.

W tych okolicznościach uzasadniony jest także kasacyjny zarzut naruszenia

art. 5 k.c., gdyż żądanie przez pozostałych uczestników rozliczenia poniesionych

przez nich nakładów oraz wyrównania udziałów według wartości nieruchomości

obliczonej z uwzględnieniem wartości nakładu R. D., przy jednoczesnej odmowie

rozliczenia tego nakładu prowadzi do sprzecznego z zasadami współżycia

społecznego, bezpodstawnego obciążenia go opisaną wyżej zawyżoną dopłatą.

Nie jest także trafne stanowisko Sądu Okręgowego, że zakres zaskarżenia

postanowienia Sądu pierwszej instancji wskazany w apelacji uczestnika R. D.,

uniemożliwiał objęcie kontrolą instancyjną całego zaskarżonego postanowienia. Jak

wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, w sprawach działowych sąd drugiej

instancji nie jest związany granicami wniosków apelacyjnych ani zakazem

reformationis in peius, jeżeli przedmiot zaskarżenia jest integralnie związany z inną

częścią lub całością zaskarżonego orzeczenia (porównaj między innymi uchwałę

pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 1973 r. III

CZP 13/73, OSNCP 1974/9/144 oraz postanowienia z dnia 17 września 1999 r. I

CKN 379/98, OSNC 2000/3/59 i z dnia 28 marca 2003 r. IV CKN 1961/00, niepubl.).

Sprawa działowa stanowi jedną całość w tym sensie, że wszystkie dyspozycje

orzeczenia działowego są wzajemnie zależne i wzajemnie uwarunkowane. W

szczególności tak ścisły związek zachodzi między orzeczeniem o podziale rzeczy a

orzeczeniem przyznającym poszczególnym współwłaścicielom spłaty lub dopłaty

gotówkowe. Dlatego zasadą jest, że wadliwość jednego z tych orzeczeń pociąga za

sobą konieczność uchylenia postanowienia działowego w całości (porównaj między

innymi postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1964 r. III CR 294/64,

OSNC

1965/7-8/130).

Zaskarżenie

orzeczenia

o zniesieniu

współwłasności

nieruchomości w zakresie oddalenia wniosku o rozliczenie nakładów pociąga za

sobą konieczność objęcia kontrolą instancyjną całego postanowienia sądu

pierwszej instancji w sytuacji, gdy skarżący zarzuca między innymi, że poczynione

nakłady podniosły wartość nieruchomości i współwłaściciele, którzy ich nie ponieśli

nabyli korzyść materialną kosztem współwłaściciela ponoszącego nakłady. Zarzut

taki dotyczy bowiem w istocie także wysokości zasądzonych dopłat, która wynikała

z ustalenia wartości nieruchomości przy uwzględnieniu wartości nakładu, a w

konsekwencji dotyczy całego rozstrzygnięcia o podziale. Z uwagi na to, że takie

zarzuty zawierała apelacja uczestnika postępowania R. D., Sąd odwoławczy

uchylając się od objęcia kontrolą całego postanowienia Sądu pierwszej instancji,

naruszył art. 378 § 1 k.p.c.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).

jw