V CSK 52/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 12 maja 2006 r., V CSK 52/06

Wpisu hipoteki przymusowej zwykłej na podstawie decyzji określonej w

art. 35 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jedn.

tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) nie można dokonać bez dołączenia

przez wnioskodawcę tytułu wykonawczego.

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu

Skarbowego w S. przy uczestnictwie Przedsiębiorstwa Remontowo-Handlowego

"B.", sp. z o.o. w K. o wpis hipoteki przymusowej zwykłej, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 maja 2006 r. skargi kasacyjnej

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 2 sierpnia

2005 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Przedmiotem zaskarżenia jest postanowienie Sądu Okręgowego oddalające

apelację Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego od postanowienia

odmawiającego wpisu hipoteki przymusowej zwykłej, obciążającej użytkowanie

wieczyste dziesięciu nieruchomości uczestnika oraz znajdujące się na nich budynki

i budowle. Do wniosku organu podatkowego dołączono sześć „prawomocnych”

decyzji orzekających o odpowiedzialności podatkowej uczestnika jako osoby

trzeciej, z tytułu nabycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa od podatnika

zalegającego z podatkiem od towarów i usług.

Sąd Rejonowy prowadzący księgę wieczystą stwierdził, że decyzje dołączone

do wniosku nie były zaopatrzone w „klauzulę ostateczności”, dlatego zgodnie z art.

111 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.") wnioskodawca mógł

domagać się wpisu hipoteki przymusowej kaucyjnej, a nie zwykłej, istniała zatem

przeszkoda do uwzględnienia wniosku (art. 6269 k.p.c.). Sąd Okręgowy

rozpoznający apelację wnioskodawcy podzielił zapatrywanie Sądu

wieczystoksięgowego dotyczące braku wymienionej wyżej klauzuli, a ponadto

stwierdził, że hipoteka przymusowa zwykła może być wpisana na podstawie

administracyjnego tytułu wykonawczego, którego wnioskodawca nie przedłożył.

W skardze kasacyjnej Skarb Państwa – Naczelnik Urzędu Skarbowego w S.

zarzucił naruszenie art. 111 u.k.w.h., art. 7 Konstytucji i art. 120 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60

ze zm. – dalej: "Ord.pod."), a także naruszenie przepisów postępowania – art. 130,

6268 i 6269 k.p.c. Motywem skargi jest zapatrywanie, że w postępowaniu o wpis

hipoteki przymusowej zwykłej przepisy prawa nie nakładają na skarżący organ

obowiązku dołączania tytułu wykonawczego, tym bardziej, że cechę wykonalności

w postępowaniu podatkowym mają decyzje ostateczne i nieostateczne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 39813 § 1 k.p.c. zakreśla granice kognicji Sądu Najwyższego w

postępowaniu kasacyjnym m.in. do podstaw skargi. Ponieważ według treści skargi

w części dotyczącej jej podstaw, istota zagadnienia prawnego sprowadza się do

wykładni art. 111 u.k.w.h., należy stwierdzić, że wskazany przepis nie określa

podstawy wpisu żądanej we wniosku hipoteki, a wykładnia a contrario, prowadząca

skarżącego do wniosku o nieuzasadnionym wymaganiu sądu prowadzącego księgę

wieczystą dołączenia zarówno tytułu wykonawczego, jak i „klauzuli ostateczności”,

jest niewystarczająca. Skarżący nie wymienił w ramach podstawy skargi przepisu

zawierającego normę pozytywną określającą przesłanki wpisu hipoteki

przymusowej zwykłej, w uzasadnieniu skargi jednak wywiódł, że stosownie do art.

35 § 2 Ord.pod. podstawą wpisu jest decyzja doręczona, ostateczna lub

nieostateczna. W związku z tym dochodzi do wniosku, że decyzja ostateczna „tym

bardziej” uprawnia do wpisu hipoteki przymusowej zwykłej.

Oceniając skargę kasacyjną zarówno w aspekcie przytoczonej podstawy jak

też jej uzasadnienia, należy najpierw wskazać, że wpis hipoteki przymusowej jest

określany mianem czynności egzekucyjnej. Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym skargę podziela zastrzeżenia wobec utożsamiania tego zdarzenia z

postępowaniem egzekucyjnym sensu stricto, prowadzącym bezpośrednio do

spieniężenia przedmiotu egzekucji i zaspokojenia wierzyciela, ale uwzględniając

przymusowość, wpływ na stan prawny i wartość handlową nieruchomości,

domniemanie istnienia wierzytelności (art. 71 u.k.w.h.), wyłączenie ograniczeń

odpowiedzialności spadkobiercy (art. 74 u.k.w.h.), ułatwienia w egzekucji (art. 1036

k.p.c.), nie można odmówić trafności określeniu wpisu jako postępowania

egzekucyjnego sensu largo oraz wymaganiu, aby stosować do niego zasady tego

postępowania.

Do przedstawionej konstatacji należy dodać uwagę, że wpis hipoteki – również

na wniosek organu uprawnionego do wszczęcia postępowania egzekucyjnego w

administracji – jest dokonywany w postępowaniu cywilnym. Nie pozostaje to bez

znaczenia w rozpoznawanej sprawie, ponieważ do wszczęcia cywilnego

postępowania egzekucyjnego konieczny jest akt złożony z tytułu egzekucyjnego

stwierdzającego istnienie wierzytelności oraz klauzuli wykonalności potwierdzającej

skuteczność i zapewniającej ochronę wierzyciela przez kompetentne organy

państwa. Odstępstwo od tej zasady musiałoby wynikać z wyraźnych przepisów

prawa.

Wnioskodawca wskazał, że określenie w art. 35 § 2 Ord.pod. decyzji jako

podstawy wpisu jest związane z jej wykonalnością (art. 224 Ord.pod.) i przez to

wystarczające, pominął jednak okoliczności osłabiające tę argumentację, a

mianowicie, że przepisy Ordynacji podatkowej w ogóle nie rozróżniają dwoistości

hipoteki przymusowej, gdyby więc uznać je za unormowanie wystarczające (pełne),

o rodzaju hipoteki decydowałby przypadek. Ponadto eksponowana wykonalność

decyzji ostatecznych i nieostatecznych doznaje istotnego ograniczenia

(wstrzymanie wykonania). Wnioskodawca pominął też formalną rangę

administracyjnego tytułu wykonawczego, zawierającego informację o ostatecznym

charakterze decyzji podatkowej w miejscu przeznaczonym do opisania podstawy

obowiązku podatkowego. Merytoryczne znaczenie tytułu polega na tym, że w razie

konkretyzowania należności podatkowej przez wydanie decyzji ustalającej

zobowiązanie lub określającej wysokość należności, tytuł wykonawczy nie tylko

uprawnia do wszczęcia egzekucji, ale jest też dowodem braku przeszkód do jej

prowadzenia. Zmiany Ordynacji podatkowej dokonane ustawą z dnia 30 czerwca

2005 r. o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 143, poz. 1199), zwłaszcza wprowadzenie w pewnym zakresie

obowiązku wstrzymania wykonalności decyzji podatkowych, wskazują na

zwiększenie ochrony podatników przed skutkami rozstrzygnięć błędnych.

Wymagają tego nie tylko standardy państwa prawa, ale i względy pragmatyczne, tj.

konieczność unikania zdarzeń nieodwracalnych mogących wyrządzić poważne

szkody, których koszty ponosi całe społeczeństwo (por. uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006 r., III CZP 125/05, OSNC

2006, nr 12, poz. 194). Okoliczność ta ma również znaczenie dla wykładni

unormowania przyjętego w art. 35 Ord.pod. odnośnie do podstaw wpisywania

hipoteki przymusowej zwykłej. Okazuje się, że akt ten nie zawiera autonomicznej i

pełnej regulacji (np. w zakresie postępowania dotyczącego wpisu) oraz nie

uwzględnia konsekwencji podziału hipotek na zwykłe i kaucyjne, mimo że

kwalifikacja ta jest istotna dla odzwierciedlenia stanu prawnego przedmiotu hipoteki

(nieruchomości i innych) przejawiającego się również w obciążeniach.

Tytuł wykonawczy jako samoistna podstawa wpisu jest wymieniony w art. 35 §

2 pkt 2 Ord.pod., lecz jako przepis wyjątkowy dotyczący sytuacji, w której

zobowiązanie podatkowe powstaje z mocy ustawy bez potrzeby wydawania

jakiejkolwiek decyzji. Ponownie trzeba stwierdzić, że argumentacja a contrario

oparta na przepisie wyjątkowym nie daje podstaw do zanegowania unormowania

podstawowego dla postępowania o wpis, zawartego w art. 109 u.k.w.h. Dlatego

wpis hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności podatkowe ustalone lub

określone w decyzji ostatecznej wymaga dołączenia tej decyzji oraz tytułu

wykonawczego stwierdzającego jej ostateczność. Pozwala na to normatywnie

określona treść tytułu wykonawczego wydanego na podstawie art. 27 ustawy z dnia

17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (jedn. tekst:

Dz.U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.). Podzielając zarzuty skargi o braku

podstaw do stwierdzenia ostateczności w postępowaniu administracyjnym lub

podatkowym, nie można zgodzić się z sugestią, że właściwość tę ma oceniać sąd

wieczystoksięgowy, gdyż byłoby to sprzeczne z jego wąsko określoną kognicją, a

ponadto wymagałoby badania akt postępowania podatkowego

Przedstawiony kierunek wykładni uwzględniający wymagania przewidziane w

art. 109 u.k.w.h. w postępowaniu o wpis hipoteki przymusowej zwykłej uzyskał

potwierdzenie również w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 28

października 2004 r., III CZP 33/04 (OSNC 2005, nr 3, poz. 43).

Uznając, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu i nie znajdując

podstawy usprawiedliwiającej skargę kasacyjną, Sąd Najwyższy oddalił ją (art.

39814 k.p.c.).