V CSK 510/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 510/11

POSTANOWIENIE

Dnia 21 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku A. S.

przy uczestnictwie M. J.

o wpis w dziale II księgi wieczystej /…/,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 31 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego

rozpoznania

Sądowi

Okręgowemu

w

W.,

pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 8 lutego 2011 r. Sąd Rejonowy utrzymał w mocy

wpis wnioskodawczyni A. S. w dziale I księgi wieczystej …, w miejsce uczestnika

postępowania M. J., jako właścicielki nieruchomości, stanowiącej samodzielny lokal

mieszkalny nr 3 w W. przy u. K. 28. Za podstawę wpisu przyjęto oświadczenie

uczestnika złożone w formie pisemnej w dniu 2 listopada 1987 r. przed notariuszem

w USA, opatrzone klauzulą Konsulatu Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej

Ludowej w Nowym Jorku, potwierdzającą zgodność dokumentu z prawem miejsca

jego wystawienia. W oświadczeniu tym uczestnik darował lokal wnioskodawczyni i

wyraził

zgodę

na

wpisanie

jej

w

księdze

wieczystej

jako

właścicielki.

Wnioskodawczyni, po kilkunastu latach, złożyła w Polsce w formie aktu

notarialnego oświadczenie o przyjęciu darowizny.

Sąd Rejonowego uznał, że strony zawarły ważną umowę darowizny (art. 888

k.c.), zatem wpis był zgodny z prawem. Oświadczenie uczestnika złożone przed

notariuszem nie stanowiło oferty w rozumieniu art. 66 k.c., skoro z jego treści

jednoznacznie wynika, że darował lokal A. S. Do zawarcia umowy darowizny doszło

z chwilą złożenia w formie aktu notarialnego przez obdarowaną oświadczenia o jej

przyjęciu.

Postanowieniem z dnia 31 maja 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestnika od powyższego postanowienia. Przyjął za własne ustalenia faktyczne

oraz ocenę dowodów i uznał, że pisemne oświadczenie uczestnika z dnia 2

listopada 1987 r., sporządzone w USA w Nowym Jorku, stanowi oświadczenie woli,

na mocy którego zobowiązał się do jednostronnego, bezpłatnego świadczenia

kosztem swojego majątku na rzecz obdarowanej wnioskodawczyni, to jest

do przeniesienia własności nieruchomości. Dokument ten zawiera notarialne

poświadczenie podpisu uczestnika i klauzulę Konsula Generalnego PRL o jego

zgodności z prawem miejsca wystawienia. W ocenie Sądu, skutki obligacyjne

powstały w momencie otrzymania przez wnioskodawczynię tego dokumentu,

co było równoznaczne z konkludentnym złożeniem przez nią oświadczenia,

że darowiznę przyjmuje. Skutki rzeczowe zostały zaś zrealizowane w momencie

wpisu wnioskodawczyni do księgi wieczystej, jako właściciela nieruchomości. Sąd

Okręgowy dokonał także oceny skuteczności i ważności oświadczenia woli

darczyńcy w świetle obowiązującej w dniu jego złożenia ustawy z dnia 12 listopada

1965 r. Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. nr 46, poz. 290 ze zm.; dalej:

p.p.m.). Powołując się na art. 12 oraz 24 i art. 25 § 2 p.p.m. wskazał, że właściwym

dla

oceny

czynności

zobowiązujących

i

rozporządzających

dotyczących

nieruchomości jest zasadniczo prawo miejsca jej położenia. Forma czynności

prawnej również podlega prawu miejsca położenia nieruchomości, zatem jest

to prawo polskie, gdy chodzi o nieruchomość położoną w Polsce. Jeżeli jednak

czynność prawna została dokonana za granicą, wystarczy zachowanie formy

przewidzianej prawem miejsca sporządzenia czynności. Ta przesłanka została

zdaniem Sądu spełniona, z klauzuli zawartej na oświadczeniu uczestnika wynika

bowiem, że dokument ten jest zgodny z prawem miejsca jego sporządzenia. Sąd

Okręgowy uznał w konkluzji, że umowa darowizny jest ważna i skutecznie

przeniosła własność nieruchomości na wnioskodawczynię.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawach naruszenia przepisów

postępowania (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) uczestnik,

zaskarżając w całości postanowienie Sądu Okręgowego, zarzucił naruszenie prawa

materialnego, to jest art. 12 ustawy prawo prywatne międzynarodowe, art. 890 § 2

k.c. w związku z art. 158 i art. 73 § 2 k.c., a także art. 66 i 70 k.c.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości

i zmianę postanowienia Sądu Rejonowego przez oddalenie wniosku A. S.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafnie uznał Sąd Okręgowy, że o formie czynności prawnej zdziałanej za

granicą, a dotyczącej nieruchomości położonej w Polsce, stanowi art. 12 ustawy

z dnia 12 listopada 1965 r. - Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 46,

poz. 290; dalej: p.p.m.), obowiązującej w dacie złożenia przez skarżącego

oświadczenia woli, podczas gdy przesłanki ważności podlegają prawu właściwemu

dla tej czynności (art. 24 p.p.m.). Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 25 listopada 2011 r., III CSK 22/11 (niepubl.), art. 12 p.p.m. wprowadza

rozwiązanie pozwalające stronom zachować bądź wymagania dotyczące formy

przewidziane w państwie właściwym dla danej czynności prawnej (lex causae),

bądź wymagania przewidziane w prawie państwa, w którym czynność prawna jest

dokonana (lex loci actus). Wobec tego, że ustawa ta nie zawierała szczególnych

unormowań dotyczących formy czynności prawnej dokonanej za granicą,

a dotyczącej własności nieruchomości położonej w Polsce, wystarczające jest

zachowanie wymogów co do formy zgodnie z właściwością legis loci actus. Sąd

Okręgowy nie dostrzegł natomiast, że reguła ta dotyczy jedynie czynności prawnej,

na którą składają się oświadczenia woli wszystkich stron umowy i z tej przyczyny

nie ma zastosowania do czynności prawnych dokonanych inter absentes, gdy

strony umowy w chwili jej zawierania znajdowały się w różnych państwach (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2008 r., I CSK 153/08).

W takim wypadku bowiem wywołuje trudność ustalenie miejsca zawarcia umowy.

W przypadku umowy darowizny zatem zasada legis loci actus wyrażona w art. 12

p.p.m. mogłaby znaleźć zastosowanie jedynie w sytuacji, w której zarówno

darczyńca, jak i obdarowany złożyli oświadczenia woli, znajdując się w tym samym

państwie, przy czym ich forma byłaby, zgodnie z prawem tego państwa, właściwa

dla umowy darowizny nieruchomości. Z dotychczasowych zaś ustaleń wynika,

że oświadczenie woli darczyńcy zostało złożone w USA, a obdarowanej

wnioskodawczyni w Polsce i z tej przyczyny reguła legis loci actus nie mogła być

zastosowana. W takiej zaś sytuacji zastosowanie ma art. 12 zdanie pierwsze

p.p.m., zgodnie z którym forma czynności prawnej podlega prawu właściwemu dla

tej czynności. Zgodnie zaś z prawem polskim, które niewątpliwie właściwie jest dla

umów dotyczących nieruchomości położonych w Polsce, przeniesienie własności

nieruchomości wymaga umowy w formie notarialnej pod rygorem nieważności

(art. 73 § 2 w związku z art. 890 § 2 oraz art. 158 k.c.). Okoliczność ta - co trafnie

zarzucił skarżący - podważa prawidłowość zastosowania przez Sąd Okręgowy art.

12 p.p.m. i art. 70 k.c.

Zarzuty dotyczące naruszenia art. 66 § 1 i 2 w związku z art. 70 k.c. o tyle

nie są trafne, że do zawarcia umowy darowizny nieruchomości nie może dojść

poprzez złożenie oferty w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym.

Nie ma w tej sytuacji potrzeby odniesienia się do twierdzeń dotyczących sposobu

i formy złożenia oświadczenia o przyjęciu darowizny. Przeniesienie własności

nieruchomości w drodze darowizny wymaga bowiem, jak wskazano wyżej,

zawarcia

umowy w formie

aktu

notarialnego

pod

rygorem

nieważności.

Odstąpienie od tej zasady możliwe jest tylko w wypadku przewidzianym w art. 12

p.p.m.,

gdy

dwustronna

czynność

prawna,

jaką

jest

umowa

darowizny

nieruchomości położonej w Polsce, zawarta została w państwie, którego prawo

przewiduje inną formę przeniesienia własności nieruchomości i tej innej formy

dochowano.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 398 15

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

jw