V CSK 51/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 51/08

POSTANOWIENIE

Dnia 9 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku S. P.

przy uczestnictwie W. J., E. J., K. N., K. B., M. H., K. H., R. H., Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe - Nadleśnictwa J. oraz Skarbu

Państwa - Starosty Ż.

o ustanowienie służebności drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 lipca 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania W. J.

od postanowienia Sądu Okręgowego w B. z dnia 9 października 2007 r., sygn. akt II Ca

(…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w B.

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Ż. postanowieniem z dnia 9 lutego 2007 r. ustanowił dla

nieruchomości zabudowanej o nr 6510/1 o pow. 0, 1098 ha położonej w Ż., dla której

jest urządzona księga wieczysta nr B(...)/5, służebność drogi koniecznej prowadzącej

szlakiem oznaczonym literami a-b-c-d-e-i-k-l-a na planie biegłego geodety M. S. po

działce leśnej nr (...)6/1 o pow. 17.9498 ha - dla której urządzona jest księga wieczysta

nr BB(…)/5. O wyborze tego wariantu drogi koniecznej zdecydowało przede wszystkim

to, że nie oponował przeciwko niemu żaden z uczestników postępowania.

Apelacja uczestnika postępowania W. J. od tego orzeczenia została oddalona

postanowieniem Sądu Okręgowego w B. z dnia 9 października 2007 r. Sąd Okręgowy

kierował się także tym, że skarżący uznał żądanie wniosku przed Sądem I – ej Instancji i

jednocześnie pokreślił, że przyjęty wariant jest optymalny, gdyż stanowi dla

nieruchomości służebnej najmniejsze obciążenie. Rozważał też okoliczność, że droga

będzie wiodła przez teren rezerwatu przyrody. Uznał jednak, że nie może to stanowić

przeszkody w ustanowieniu służebności, gdyż wytyczony szlak prowadzi już istniejącą

drogą dojazdową tak, że jego przystosowanie „wymagać będzie jedynie niewielkich prac

kosmetycznych”.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył uczestnik postępowania W. J. skargą

kasacyjną. Zarzucił naruszenie art. 145 k.c. oraz art. 15 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004

r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 92, poz. 880 ze zm.), a poza tym nieważność

postępowania przez zaniechanie wezwania do udziału w sprawie Skarbu Państwa –

Wojewody

X. (względnie

Ministra

środowiska),

jako

organu

zarządzającego

Rezerwatem Przyrody „G.(...)” (art. 510 § 2 w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c.) oraz uchybienie

art. 13 § 2 w zw. z art. 233, art. 227 i art. 230 k.p.c. przez dokonanie błędnych ustaleń

co do przebiegu drogi koniecznej. Na tych podstawach wnosił o uchylenie skarżonego

orzeczenia i przekazanie sprawy do rozpoznania Sądowi I - ej Instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieusprawiedliwiona jest podstawa procesowa skargi kasacyjnej.

Z art. 15 ust. 3 ustawy o ochronie przyrody wynika, że Minister właściwy do spraw

środowiska może zezwolić – dla potrzeb i celów tam wyszczególnionych - na

odstępstwa od zakazów obowiązujących na terenie rezerwatu przyrody, wymienionych

w ustępie 1 tego przepisu. Należy przyjąć, że zezwolenie takie wydawane jest w

postępowaniu administracyjnym na wiosek zainteresowanego inwestora, pod warunkiem

przeprowadzenia przez niego działań kompensujących utratę wartości przyrodniczych

danego obszaru. Uszło jednak uwagi skarżącego, że stosownie do art. 15 ust. 2 pkt 5 in

fine tejże ustawy, zakazy, o których mowa w ust. 1, nie dotyczą wykonywania prawa

własności, zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego. Ustanowienie służebności drogi

koniecznej należy niewątpliwie do spraw z zakresu wykonywania prawa własności

nieruchomości, pozostających w wyłącznej kompetencji sądów. Stąd też trzeba przyjąć,

że organ administracyjny, upoważniony do wydawania zezwoleń inwestorom na

działalność, z którą łączy się niekorzystna ingerencja w stosunku do szczególnie

chronionego terenu, jakim jest rezerwat przyrody, nie ma interesu prawnego do

występowania w charakterze uczestnika w sprawie o ustanowienie służebności drogi

koniecznej, mającej przebiegać przez teren tego rezerwatu. Dlatego też chybiony jest

zarzut naruszenia art. 510 § 2 k.p.c., a zupełnie bezpodstawny zarzut nieważności

postępowania. Jest przy tym rzeczą oczywistą, że sąd prowadzący taką sprawę

powinien mieć na uwadze potrzebę ochrony przyrody i uwzględniać ją w kontekście

ogólnej normy art. 145 § 3 k.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 maja

2008 r., V CSK 570/07, niepubl.). Należy dodać, że w niniejszej sprawie Sąd zasięgał

opinii właściwych organów administracji na temat projektowanego przebiegu drogi i brał

te opinie pod rozwagę przy orzekaniu tak, iż za nieuzasadniony trzeba uznać także

zarzut naruszenia art. 15 ustawy o ochronie przyrody.

Pozostałe zarzuty procesowe, których treścią jest - zgodnie z określeniem

skarżącego - „sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału

dowodowego”, nie mogły odnieść skutku, jako niedopuszczalne (art. 398 3 § 3 k.p.c.).

Nie da się natomiast odeprzeć zarzutu naruszenia art. 145 k.c.

Z akt sprawy wynika, że Sądy obu Instancji, prawdopodobnie kierując się

początkowo bezkonfliktowym i „ugodowym” przebiegiem postępowania, przeprowadziły

je w sposób mało wnikliwy, w wyniku czego nie wyjaśniono niektórych okoliczności,

mogących mieć wpływ na ocenę zasadności roszczenia objętego wnioskiem w niniejszej

sprawie. Wystarczy wskazać na prowizoryczny charakter projektu planu biegłego

opracowanego przez geodetę M. S., który, jak się wydaje, nie przedstawia całej działki

władnącej, w związku z czym nie ma na nim usytuowania wszystkich budynków

wnioskodawcy. Jest to istotne dla zobrazowania czy rzeczywiście droga, której

ustanowienia

domaga

się

wnioskodawca

ma

charakter

szlaku

dojazdowego

koniecznego, a więc niezbędnego, czy tylko ma być ułatwieniem dla korzystania przez

wnioskodawcę z budynku gospodarczego. W orzecznictwie słusznie podkreśla się

bowiem, że w pierwszym rzędzie właściciel zobowiązany jest urządzać dojazd do działki

i stojących na niej budynków kosztem i obciążeniem własnej, a nie cudzej

nieruchomości (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1998 r., III

CKN 609/97, OSNC 1999, nr 3, poz. 55, z dnia 13 września 2000 r., II CKN 336/00, LEX

nr 52611, czy z dnia 6 października 2000 r., IV CKN 123/00, LEX nr 52519). Nie zostało

też wyjaśnione czy dokonując zabudowy własnej działki w sposób utrudniający, czy też

uniemożliwiający dojazd do niektórych zabudowań, wnioskodawca uzgadniał ich

usytuowanie z sąsiadami, bo w zasadzie tylko w razie uzyskania takiej zgody mógłby

żądać potem ustanowienia prowadzącej do nich drogi dojazdowej (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2007 r., IV CSK 276/07, niepubl.). Wypada też

zauważyć, że zabrakło również rozważenia przez Sąd w sposób pogłębiony kwestii

dosyć szczególnego rozkładu stanowisk procesowych w niniejszej sprawie. Nietypowość

jego polega na tym, że uczestnicy uprawnieni z tytułu własności do działki przez którą

została ustanowiona służebność drogi koniecznej nie oponowali - jak się wydaje wnioskowi, natomiast stanowczy sprzeciw zgłosił dopiero na etapie postępowania

apelacyjnego uczestnik W. J., będący tylko dzierżawcą tej nieruchomości. Wymagało to

bardziej szczegółowego wyjaśnienia interesu prawnego tego uczestnika i oceny przez

Sąd motywów jego postawy procesowej.

Bez wyjaśnienia tych wszystkich istotnych kwestii trudno jest jednoznacznie

przesądzić o zasadności wniosku w świetle przesłanek z art. 145 k.c., co uzasadniało

uwzględnienie skargi kasacyjnej (art. 39815 k.p.c.).