V CSK 506/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 506/10

POSTANOWIENIE

Dnia 13 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

SSA Roman Dziczek

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości S. P. Sp. z o.o.

w upadłości w W.

przeciwko ADB S. S.A. w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 lipca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz strony pozwanej kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości S. P. - Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z

siedzibą w W., której upadłość ogłoszono w dniu 11 grudnia 2007 r., wniósł w

pozwie z dnia 30 września 2009 r. o zasądzenie od ADB S. SA z siedzibą w

Szwajcarii kwoty 16 475 031,40 zł, na którą opiewały dwie, dołączone do pozwu

faktury: jedna z dnia 27 września 2007 r.: FV nr [...], a druga z dnia 1 października

2007 r.: FV [...], wystawione w związku ze sprzedażą przez upadłą spółkę stronie

pozwanej półproduktów oraz surowców.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 26 lutego 2010 r. odrzucił pozew ze

względu na brak w sprawie jurysdykcji sądów krajowych (art. 1099 k.p.c.).

Zażalenie powoda na to postanowienie Sąd Apelacyjny oddalił postanowieniem

z dnia 19 lipca 2010 r. Według Sądu Apelacyjnego w sprawie nie mają

zastosowania powoływane przez powoda przepisy art. 382 i 383 ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst Dz. U. z 2009 r. nr

175, poz. 1361 ze zm.- dalej: „p.u.n.”), z których pierwszy stanowi, że do wyłącznej

jurysdykcji sądów polskich należą sprawy upadłościowe, jeżeli w Polsce znajduje

się główny ośrodek działalności gospodarczej dłużnika (ust.1) oraz że sądom

polskim przysługuje jurysdykcja również wtedy, gdy w Polsce dłużnik prowadzi

działalność gospodarczą, ma miejsce zamieszkania, siedzibę lub majątek (ust. 2),

według zaś drugiego z nich: w sprawach upadłościowych nie stosuje się przepisów

dotyczących umów o jurysdykcję. Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że pierwszeństwo

zastosowania przed ustawami mają przepisy umów międzynarodowych (art. 91 ust.

2 Konstytucji), dlatego w sprawie należało zastosować konwencję o jurysdykcji

i

wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych,

sporządzoną w Lugano dnia 16 września 1988 r. (Dz. U. z 2000 r. nr 10, poz. 132 –

dalej: „konwencja lugańska I”). Konwencji tej w myśl jej art. 1 ust. 2 pkt 2 nie stosuje

się wprawdzie „do upadłości, układów i innych podobnych postępowań”, nie można

się jednak zgodzić z powodem, że niniejsza sprawa mieści się w zakresie hipotezy

wymienionego przepisu. Nie jest ona „sprawą upadłościową” ani w rozumieniu art.

1 ust. 2 pkt 2 konwencji lugańskiej I, ani w rozumieniu przepisów Prawa

upadłościowego i naprawczego. Ponieważ zastosowanie konwencji lugańskiej I nie

zostało w sprawie wyłączone przez art. 1 ust. 2 pkt 2, przy rozstrzyganiu w sprawie

o jurysdykcji krajowej należało mieć na względzie jej przepisy.

Według art. 17 ust. 1 konwencji lugańskiej I, jeżeli strony, z których

przynajmniej jedna ma miejsce zamieszkania na terytorium umawiającego się

państwa, uzgodniły, że sąd lub sądy umawiającego się państwa powinny

rozstrzygać spór już wynikły albo mogący wyniknąć z określonego stosunku

prawnego, to sąd lub sądy tego państwa mają jurysdykcję wyłączną; taka umowa

dotycząca jurysdykcji musi być zawarta: a) w formie pisemnej lub ustnej

potwierdzonej na piśmie, lub b) w formie, która odpowiada praktyce przyjętej

między stronami, lub c) w handlu międzynarodowym, w formie odpowiadającej

zwyczajowi handlowemu, który strony znały lub musiały znać i który strony umów

tego rodzaju w określonej dziedzinie handlu powszechnie znają i stale

przestrzegają. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, upadła spółka zawarła ze stroną

pozwaną umowę przewidującą jurysdykcję sądów szwajcarskich; jest ona częścią

umowy ramowej z dnia 22 maja 2007 r. Wspomniana umowa w sprawie jurysdykcji

sądów szwajcarskich dotyczy także niniejszej sprawy. Transakcje stwierdzone

dołączonymi do pozwu fakturami pozostawały w związku z procesem produkcyjnym

będącym

przedmiotem

współpracy

stron,

opartym

na

umowie

ramowej.

W rezultacie zawarta przez upadłą spółkę ze stroną pozwaną umowa przewidująca

jurysdykcję sądów szwajcarskich wykluczała w sprawie zgodnie z art. 17 konwencji

lugańskiej I jurysdykcję sądów polskich.

Powód skarżąc postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 19 lipca 2010 r.

przytoczył

jako

podstawy

kasacyjne

naruszenie

-

w

różnych

układach

i powiązaniach - przepisów art. 1 ust. 2 (w skardze w wyniku oczywistej omyłki

oznaczanego jako art. 2 ust. 1), art. 5 ust. 1 i art. 17 konwencji lugańskiej, art. 1, 2,

61, 64, 98 ust. 1, art. 382 i 383 p.u.n., art. 34 k.p.c., art. 454 §1 zdanie drugie k.c.

oraz art. 27 §1 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. Prawo prywatne

międzynarodowe (Dz. U. nr 46, poz. 290 ze zm. – dalej: „p.p.m. 1965”).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Treść art. 1 ust. 2 pkt 2 konwencji lugańskiej I wiążącej państwa EWG

i EFTA, a od 1 lutego 2000 r. także Polskę, wyznaczającego zakres przedmiotowy

tej konwencji, stanowiącego, że nie stosuje się jej do „upadłości, układów i innych

podobnych postępowań”, stanowi odzwierciedlenie art. 1 ust. 2 pkt 2 bliźniaczej

konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych

i handlowych, sporządzonej w Brukseli dnia 27 września 1968 r., która

obowiązywała państwa EWG (dalej: „konwencja brukselska”). Rozwiązanie zawarte

w art. 1 ust. 2 pkt 2 konwencji brukselskiej zostało w niezmienionej postaci przejęte

także do art. 1 ust. 2 lit. b rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia

2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich

wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE 2001 L nr 12, s. 1

ze zm. - dalej: "rozporządzenie nr 44/2001", które zastąpiło konwencję brukselską).

Warto zaznaczyć, że analogiczne brzmienie ma też art. 1 ust. 2 lit. b konwencji

o jurysdykcji i uznawaniu oraz wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach

cywilnych i handlowych, sporządzonej w Lugano dnia 30 października 2007 r.

(Dz. Urz. UE 2009 L nr 147, s. 5 – dalej: „konwencja lugańska II”), która zastąpiła

konwencję lugańską I. Konwencja lugańska II, stosownie do art. 69 ust. 4, weszła

w życie w dniu 1 stycznia 2010 r., a między Polską i Szwajcarią obowiązuje,

w miejsce konwencji lugańskiej I, stosownie do art. 69 ust. 5, od dnia 1 stycznia

2011 r. W sprawie jednak, zgodnie z normą intertemporalną zawartą w art. 63 ust.

1, nie mogła mieć zastosowania. W odniesieniu do takich stanów faktycznych jak

występujący w sprawie może mieć zastosowanie jedynie konwencja lugańską I.

Wyłączenie z przedmiotowego zakresu zastosowania konwencji brukselskiej

„upadłości, układów i innych podobnych postępowań” spowodowane było zamiarem

objęcia wymienionych spraw odrębną konwencją. Zamiaru tego jednak dokładnie

w planowanej postaci nie sfinalizowano, urzeczywistniono go dopiero wydając

rozporządzenie

Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie

postępowania upadłościowego (Dz. Urz. UE 2000 L nr 160, s. 1, ze zm. – dalej:

„rozporządzenie nr 1346/2000”). Zrealizowano go przy tym w sposób stwarzający

poważne trudności w rozgraniczeniu przedmiotowego zakresu zastosowania tego

rozporządzenia i rozporządzenia nr 44/2001. Źródłem trudności jest, z jednej

strony, pominięcie w przepisie art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000

występującego w art. 1 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr 44/2001 zwrotu mówiącego

o „innych podobnych postępowaniach” i postanowienie w tym przepisie, że

„niniejsze rozporządzenie stosuje się do zbiorowych postępowań przewidujących

niewypłacalność dłużnika, które obejmują całkowite lub częściowe zajęcie majątku

dłużnika oraz powołanie zarządcy”, a z drugiej strony, odwołanie się w kilku innych

fragmentach rozporządzenia nr 1346/2000 do postępowań mogących być tylko

„innymi podobnymi postępowaniami” w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. b rozporządzenia

nr 44/2001.

Ścisły związek zasadniczego z punktu widzenia rozstrzygnięcia niniejszej

sprawy przepisu art. 1 ust. 2 pkt 2 konwencji lugańskiej I z art. 1 ust. 2 pkt 2

konwencji brukselskiej, a następnie z art. 1 ust.2 lit. b. rozporządzenia nr 44/2001,

pozostającym w budzącej wątpliwości relacji z art. 1 ust. 1 rozporządzenia nr

1346/2000, rzutuje w sposób istotny na wykładnię art. 1 ust. 2 pkt 2 konwencji

lugańskiej I.

Dokonując wykładni art. 1 ust. 2 pkt 2 konwencji lugańskiej I sądy każdego

państwa będącego jej stroną powinny mieć na względzie nie tylko orzecznictwo

sądów pozostałych państw – stron, dotyczące postanowień tej konwencji, ale

i orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz sądów państw

członkowskich Unii Europejskiej, dotyczące odpowiednich postanowień konwencji

brukselskiej i rozporządzenia nr 44/2001. Wynika to z protokołu nr 2 do konwencji

lugańskiej I oraz deklaracji złożonych przez poszczególne państwa przy

podpisywaniu tej konwencji (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

26 października 2005 r., I CK 263/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 136), a także z pkt

5 i 19 preambuły oraz art. 68 ust. 2 rozporządzenia nr 44/2001. Wypada zaznaczyć,

że założenie o ścisłym związku nie tylko konwencji lugańskiej II z konwencją

lugańską I, ale i obu konwencji lugańskich z konwencją brukselską oraz

rozporządzeniem nr 44/2001 przyświeca również protokołowi nr 2 do konwencji

lugańskiej II, dotyczącemu jednolitej jej wykładni. W rezultacie we wskazanym

protokole nakazano odpowiednie uwzględnianie przy wykładni postanowień tej

konwencji orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz innych

sądów,

dotyczących

analogicznych

powiązanych z nią aktów prawnych.

przepisów

wszystkich

wymienionych,

Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 22 lutego 1979 r. w sprawie Henri

Gourdain – Franz Nadler (133/87, Zb. Orz. 1979, s. 421), interpretując art. 1 ust. 2

pkt 2 konwencji brukselskiej wyraził pogląd, że przewidziane w tym przepisie

wyłączenie z przedmiotowego zakresu zastosowania tej konwencji obejmuje nie

tylko odnoszące się do całego majątku dłużnika, zmierzające do równomiernego

zaspokojenia wierzycieli dłużnika, różne, znane poszczególnym porządkom

prawnym państw konwencyjnych postępowania o charakterze uniwersalnym,

oparte na niewypłacalności dłużnika lub podważeniu jego wiarygodności kredytowej

i zakładające przymusową kolektywną likwidację majątku dłużnika lub co najmniej

jego kontrolę ze strony sądu, ale i niektóre postępowania indywidualne, wynikłe

w

toku

postępowania

uniwersalnego.

Za

warunek

(kryterium)

zaliczenia

określonego postępowania indywidualnego do kategorii postępowań wyłączonych

przez art. 1 ust. 2 pkt 2 konwencji brukselskiej spod jej zakresu Trybunał uznał

wynikanie podstawy tego postępowania wyłącznie i bezpośrednio z prawa

upadłościowego (a ściślej z prawa normującego dane postępowanie uniwersalne).

Chodzi o to, aby postępowanie to było integralnie powiązane z postępowaniem

upadłościowym.

Analogiczny pogląd Trybunał Sprawiedliwości wyraził w trzech kolejnych

wyrokach, interpretując przepis art. 1 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr 44/2001

w

związku

z

sygnalizowanym

wyżej

problemem

rozgraniczenia

zakresu

zastosowania rozporządzenia nr 44/2001 i rozporządzenia nr 1346/2000,

a mianowicie: w wyroku z dnia 12 lutego 2009 r. w sprawie Christopher Seagon –

Deko Marty Belgium NV (C-339/07, Zb. Orz. 2009, s. I-00767), w wyroku z dnia

2 lipca 2009 r. w sprawie SCT Industrii AB i likvidation – Alpenblume AB (C-111/08,

Zb.Orz. 2009, s. I-05655) i wyroku z dnia 10 września 2009 r. w sprawie German

Graphics Graphische Maschinen GmbH – Alce van der Schee (C-292/08, Zb.

Orz.2009, s. I-08421; zob. także Paweł Grzegorczyk, Piotr Rylski, Karol Weitz,

Przegląd orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z zakresu

europejskiego prawa procesowego cywilnego /2009-2010/, „Kwartalnik Prawa

Prywatnego 2011, z. 3, s. 767-774).

W szczególności Trybunał Sprawiedliwości zgodnie z wskazanym kryterium

za postępowanie indywidualne objęte wyłączeniem przewidzianym odpowiednio

w art. 1 ust. 2 pkt 2 konwencji brukselskiej i art. 1 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr

44/2001, tj. za postępowanie należące do kategorii „upadłości, układów i innych

podobnych postępowań”, uznał znane prawu francuskiemu, wszczynane przez

syndyka lub z urzędu przez sąd upadłościowy, postępowanie przeciwko osobie

zarządzającej sprawami osoby prawnej, której upadłość ogłoszono, skierowane na

dochodzenie zapłaty długów upadłej osoby prawnej od osoby zarządzającej

(sprawa Henri Gourdain – Franz Nadler) oraz postępowanie mające za przedmiot

zaskarżenie przez syndyka na podstawie (obowiązujących w Niemczech)

przepisów prawa upadłościowego czynności prawnych upadłego dokonanych przed

ogłoszeniem upadłości (sprawa Christopher Seagon – Deko Marty Belgium NV),

natomiast nie zaliczył do „upadłości, układów i innych podobnych postępowań”,

postępowania z powództwa sprzedawcy przeciwko syndykowi o wydanie rzeczy

oparte na zastrzeżeniu własności (sprawa German Graphics Graphische

Maschinen GmbH – Alce van der Schee). Zaliczając do „upadłości, układów

i innych podobnych postępowań” postępowanie przeciwko zarządzającemu

sprawami

osoby

prawnej,

której

upadłość

ogłoszono,

skierowanego

na

dochodzenie od zarządzającego zapłaty długów upadłej osoby prawnej, Trybunał

wskazał w szczególności na to, że rozpatrywane postępowanie należało do

wyłącznej właściwości sądu upadłościowego i mógł je wszcząć – jeżeli nie było

podejmowane z urzędu – tylko syndyk w interesie wszystkich wierzycieli upadłego.

Podobnie Trybunał, zaliczając do „upadłości, układów i innych podobnych

postępowań” postępowanie mające za przedmiot zaskarżenie na podstawie

przepisów prawa upadłościowego czynności prawnych upadłego dokonanych przed

ogłoszeniem upadłości, wskazał, że postępowanie to może wytoczyć tylko syndyk

w interesie wszystkich wierzycieli. Natomiast odrzucając taką kwalifikację

postępowania z powództwa sprzedawcy przeciwko syndykowi o wydanie rzeczy

oparte na zastrzeżeniu własności Trybunał wskazał, że rozstrzygnięcie kluczowej

w tym postępowaniu kwestii, kto jest właścicielem rzeczy sprzedanej upadłemu,

nie zależy od otwarcia postępowania upadłościowego wobec kupującego.

Do uznania zaś, że dane postępowanie indywidualne ma wyłączną bezpośrednią

podstawę w prawie upadłościowym nie wystarcza udział w tym postępowaniu

syndyka.

Wymaga podkreślenia potwierdzenie w wyroku w sprawie German Graphics

Graphische Maschinen GmbH – Alce van der Schee stanowiska, że o zaliczeniu

danego postępowania indywidualnego do kategorii „upadłości, układów i innych

podobnych postępowań” decyduje jedynie przedmiot sprawy rozpoznawanej w tym

postępowaniu, a nie charakter kwestii wstępnych, przesłankowych w stosunku do

rozstrzygnięcia tej sprawy. Ten więc tylko przedmiot należy uwzględnić przy ocenie

istnienia kryterium decydującego o zaliczeniu danego postępowania do „upadłości,

układów i innych podobnych postępowań”, a nie kwestie wstępne względem tego

przedmiotu.

W

licznych

wypowiedziach

nawiązujących

do

orzeczeń

Trybunału

Sprawiedliwości, zwłaszcza do wyroku w sprawie Henri Gourdain – Franz Nadler,

wyjaśnia się, że nie należą w szczególności do „upadłości, układów i innych

podobnych postępowań” i tym samym nie są objęte wyłączeniem przewidzianym

najpierw w art. 1 ust. 2 pkt 2 konwencji brukselskiej, a obecnie w art. 1 ust. 2 lit. b

rozporządzenia nr 44/2001, postępowania, w których syndyk dochodzi należących

do masy upadłości wierzytelności wynikłych z czynności upadłego dokonanych

przed ogłoszeniem upadłości. Nie mają one bezpośredniej, wyłącznej podstawy

w prawie upadłościowym i tym samym nie są ściśle powiązane z postępowaniem

upadłościowym, mogłyby bowiem być prowadzone także wtedy, gdyby nie doszło

do ogłoszenia upadłości.

Zgodnie z wcześniejszymi wyjaśnieniami, przedstawiona wykładnia art. 1

ust. 2 pkt 2 konwencji brukselskiej i art. 1 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr 44/2001

zachowuje co do istoty aktualność także na gruncie art. 1 ust. 2 pkt 2 konwencji

lugańskiej I. Również zatem do „upadłości, układów i innych podobnych

postępowań” w rozumieniu tego przepisu należą i tym samym są wyłączone

z zakresu przedmiotowego zastosowania tej konwencji jedynie takie indywidualne

postępowania, które mają swą wyłączną bezpośrednią przyczynę w prawie

upadłościowym

i

są

tym

samym

ściśle

powiązane

z

postępowaniem

upadłościowym. Postępowanie w niniejszej sprawie, w której syndyk żąda zapłaty

wchodzących do masy upadłości wierzytelności wywodzonych z umów zawartych

przez upadłą spółkę przed ogłoszeniem upadłości, nie należy do takich

postępowań, ponieważ jak wynika z uprzednich uwag, wierzytelności te mogłyby

być dochodzone także wtedy, gdyby nie doszło do ogłoszenia upadłości, sam zaś

udział syndyka w postępowaniu nie wystarcza do uznania, że postępowanie ma

wyłączną bezpośrednią podstawę w prawie upadłościowym.

Oceny tej nie podważa eksponowana przez powoda w toku postępowania

kasacyjnego, wywodzona z art. 94 ust. 1 p.u.n. bezskuteczność potrącenia przez

stronę pozwaną swych wierzytelności z dochodzonymi w sprawie wierzytelnościami

upadłej spółki. Chodzi tu bowiem o kwestię wstępną w stosunku do rozpoznawanej

sprawy, a o zaliczeniu danego indywidualnego postępowania do kategorii

„upadłości, układów i innych podobnych postępowań” decyduje, jak wiadomo,

jedynie sam przedmiot rozpoznawanej w nim sprawy.

Wbrew zatem stanowisku skarżącego w sprawie nie było przesłanek do

wyłączenia zastosowania konwencji lugańskiej I na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 2 tej

konwencji.

Poczynione w toku postępowania niezakwestionowane skutecznie przez

skarżącego za pomocą odpowiednich zarzutów ustalenia faktyczne, wiążące Sąd

Najwyższy przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej (art. 39813 § 2 k.p.c.), uzasadniały

także zaakceptowane przez Sąd Apelacyjny zastosowanie w sprawie art. 17

konwencji lugańskiej I, uzasadniającego odrzucenie pozwu ze względu na brak

w sprawie jurysdykcji krajowej (co do przesłanek zastosowania tego przepisu zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2005 r., I CK 263/05).

Wskutek braku podstaw do wyłączenia zastosowania w sprawie konwencji

lugańskiej I i istnienia przesłanek do zastosowania art. 17 tej konwencji - a tym

samym bezzasadności podniesionych w skardze kasacyjnej powoda zarzutów

naruszenia art. 1 ust. 2 i art. 17 konwencji lugańskiej I - bezprzedmiotowe stało się

rozpatrywanie w sprawie pozostałych przytoczonych przez powoda podstaw

kasacyjnych, tj. dotyczących naruszenia art. 5 ust. 1 konwencji lugańskiej I, art. 1,

2, 61, 64, 98 ust. 1, art. 382 i 383 p.u.n., art. 34 k.p.c., art. 454 §1 zdanie drugie

k.c. oraz art. 27 § 1 p.p.m. 1965.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną, a kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnął zgodnie

z art. 98 w związku z art. 108 § 1 i art. 39821 k.p.c.