V CSK 502/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 502/10

POSTANOWIENIE

Dnia 13 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

SSA Roman Dziczek

w sprawie z wniosku Polskich Sieci Elektroenergetycznych O. S.A.

w K.

przy uczestnictwie Marii P.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności przesyłu,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 24 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Uwzględniając wniosek Polskich Sieci Elektroenergetycznych O. S.A. w K.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 29 marca 2010 r. stwierdził, że

wnioskodawca nabył w drodze zasiedzenia z dniem 16 września 2009 r.

służebność gruntową odpowiadającą treści służebności przesyłu, obciążającą

nieruchomość stanowiącą własność uczestniczki postępowania Marii P.

W wyniku apelacji uczestniczki Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 24

sierpnia 2010 r. zmienił powyższe orzeczenie w ten tylko sposób, że stwierdził

nabycie przez wnioskodawcę służebności z dniem 31 grudnia 2009 r., a w

pozostałym zakresie oddalił apelację.

W sprawie ustalone zostało, że wnioskodawca jest właścicielem opisanej

bliżej w uzasadnieniu sieci energetycznej, której jedna z linii wraz ze słupami

znajduje się na nieruchomości stanowiącej własność uczestniczki postępowania.

Sądy stwierdziły, że ponieważ budowa i eksploatacja sieci energetycznej należała

do sfery działalności gospodarczej państwa, a nie do wykonywania władztwa

imperialnego, Skarb Państwa może być uznany za posiadacza samoistnego

służebności przesyłu. Z uwagi na to, że wnioskodawca nie udowodnił, iż jego

poprzednik

prawny

budując

linię

uzyskał

decyzję

na

podstawie

ustawy

wywłaszczeniowej z 1958 r., Sądy uznały, że był posiadaczem samoistnym w złej

wierze i okres zasiedzenia wynosi 30 lat. Ponieważ Sąd Okręgowy ustalił, że linia

została oddana do eksploatacji z dniem 31 grudnia 1979 r., a nie jak przyjął Sąd

pierwszej instancji z dniem 15 września 1979 r., stwierdził nabycie przez

zasiedzenie służebności przesyłu z dniem 31 grudnia 2009 r. zamiast z dniem

16 września 2009 r.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że zgodnie

z art. 176 § 1 k.c. wnioskodawca może doliczyć do swojego okresu posiadania po

dniu 1 lutego 1989 r. - gdy możliwe stało się posiadanie we własnym imieniu

i nabycie służebności w drodze zasiedzenia na swoją rzecz przez przedsiębiorstwo

państwowe -okresu posiadania przedmiotowej służebności przed tą datą przez

Skarb Państwa reprezentowany przez przedsiębiorstwo państwowe będące

poprzednikiem prawnym wnioskodawcy. Stwierdził, że wykazane zostało zarówno

następstwo prawne, jak i przeniesienie posiadania nieruchomości władnącej wraz

ze służebnością przez Skarb Państwa na poprzednika prawnego wnioskodawcy

(art. 348 k.c.), co nastąpiło na podstawie decyzji uwłaszczeniowej wydanej

w oparciu o art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy

o gospodarce nieruchomościami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz.

464 - dalej: „ustawa o zmianie u.g.g.”). Niezależnie od tego uznał, że w świetle art.

551 k.c. w zw. z art. 50 k.c. przeniesienie posiadania służebności przez Skarb

Państwa na poprzednika prawnego wnioskodawcy nastąpiło także w wyniku

przeniesienia użytkowania wieczystego nieruchomości władnącej.

Sądy obu instancji nie uwzględniły podniesionego przez uczestniczkę

zarzutu przerwy biegu zasiedzenia, uznały bowiem, że złożenie przez nią wniosku

do sądu na podstawie art. 3052 k.c. o ustanowienie służebności przesyłu nie jest

czynnością

przedsięwziętą

bezpośrednio

w

celu

przerwania

posiadania

posiadacza, w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 w zw. z art. 175 k.c., a zatem nie

przerywa biegu zasiedzenia.

W

skardze

kasacyjnej

opartej

na

obu

podstawach

uczestniczka

postępowania w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 123 § 1 pkt 1

k.c. w zw. z art. 175 k.c. przez ich niezastosowanie w wyniku przyjęcia, że złożenie

do sądu wniosku o ustanowienie służebności przesyłu nie przerywa biegu

zasiedzenia a także przez pominięcie złożonego przez uczestniczkę w dniu

1 grudnia 2009 r. wniosku o zawezwanie do próby ugodowej w sprawie

przywrócenia

nieruchomości

do

stanu

poprzedniego

przez

usunięcie

posadowionych na niej urządzeń elektroenergetycznych, co także przerwało bieg

zasiedzenia. Zarzuciła również naruszenie art. 176 § 1 k.c. przez jego

zastosowanie

i

doliczenie

do

okresu

korzystania

przez

wnioskodawcę

z przedmiotowej służebności gruntowej okresu korzystania z niej przez poprzednika

prawnego wnioskodawcy tj. przedsiębiorstwo państwowe przed dniem 1 lutego

1989 r., bez uwzględnienia aspektu wykonywania władzy imperialnej Państwa

w tym zakresie, co powodowało, że zasiedzenie biegło w tym czasie na rzecz

Skarbu Państwa a nie na rzecz przedsiębiorstwa państwowego.

W ramach drugiej podstawy zarzuciła naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. przez dokonanie oceny dowodów w sposób naruszający

zasady logiki i doświadczenia życiowego w zakresie obejmującym ustalenie, że

władztwo, którego przejawem było wzniesienie na gruncie uczestniczki urządzeń

przesyłowych i korzystanie z nich nie było wynikiem imperialnej dominacji państwa

nad obywatelem i jego własnością, zwłaszcza wobec nie dokonania wywłaszczenia

nieruchomości i nie uzyskania zgody na takie działania.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu

pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje, ewentualnie

zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieskuteczny jest zarzut naruszenia art. 233 § 1 w zw. z art. 391 k.p.c.

zarówno dlatego, że zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie

mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny dowodów, jak i dlatego, że

uzasadnienie tego zarzutu w istocie kwestionuje ocenę prawną Sądu drugiej

instancji co do charakteru władztwa Skarbu Państwa nad siecią energetyczną

i charakteru posiadania nieruchomości uczestniczki w zakresie odpowiadającym

służebności przesyłu, a zatem odnosi się do zastosowania przez Sąd prawa

materialnego, a nie art. 233 § 1 k.p.c.

Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 176 § 1 k.c. Objęcie

w posiadanie nieruchomości uczestniczki przez Skarb Państwa reprezentowany

przez przedsiębiorstwo państwowe, w celu budowy a następnie konserwacji linii

energetycznej, nastąpiło nie w ramach władczych uprawnień państwa, jak twierdzi

skarżąca,

lecz

w

celu

wykonania

państwowych

zadań

gospodarczych.

Dostarczanie przez państwowe przedsiębiorstwa energetyczne energii elektrycznej

oraz budowa i konserwacja urządzeń do tego służących, stanowiło bowiem

wykonywanie zadań gospodarczych państwa, było więc działaniem w ramach

dominium, a nie w ramach imperium. Skarb Państwa może być zatem uznany za

posiadacza tych urządzeń oraz nieruchomości, na których się znajdują, w zakresie

odpowiadającym służebności przesyłowej (porównaj między innymi postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2008 r. I CSK 171/08, OSNC 2010/1/15).

Z tych względów do tego rodzaju posiadania Skarbu Państwa nie miała

zastosowania powołana w skardze kasacyjnej uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1993 r. III CZP 72/93 (OSNC 1994/3/49)

dotycząca władania nieruchomością przez państwowe osoby prawne w ramach

władczych uprawnień państwa. Na marginesie można więc jedynie wskazać, że

poglądu w niej wyrażonego nie podzielił Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby

Cywilnej z dnia 26 października 2007 r. III CZP 30/07 (OSNC 2008/5/43), w której

stwierdził, że także władanie cudzą nieruchomością przez Skarb Państwa,

uzyskane w ramach sprawowania władztwa publicznego, może być posiadaniem

samoistnym prowadzącym do zasiedzenia.

Nie ulega zatem wątpliwości, że posiadanie przez przedsiębiorstwo

państwowe urządzeń energetycznych oraz cudzej nieruchomości, na której zostały

posadowione, było posiadaniem w rozumieniu art. 352 k.c. i mogło prowadzić do

zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej służebności przesyłu (art. 292

w zw. z art. 172 k.c.).

Prawidłowo także Sąd Okręgowy przyjął, że wnioskodawca, zgodnie z art.

176 § 1 w zw. z art. 292 k.c., może zaliczyć do okresu swojego posiadania

służebności przesyłu, okres posiadania tej służebności przez Skarb Państwa przed

dniem 1 lutego 1989 r. Obowiązujący do dnia 31 stycznia 1989 r. art. 128 k.c.,

wyrażający zasadę jednolitego funduszu własności państwowej, uniemożliwiał

państwowym osobom prawnym, sprawującym zarząd mieniem państwowym,

nabycie jakichkolwiek praw do tego mienia, a zatem w okresie obowiązywania tego

przepisu Skarb Państwa, a nie przedsiębiorstwo państwowe, był posiadaczem

urządzeń przesyłowych i cudzej nieruchomości, na której je posadowiono i tylko on,

a nie przedsiębiorstwo państwowe, mógł nabyć przez zasiedzenie służebność

gruntową przesyłu. Z tych względów Sąd Najwyższy w powołanym przez skarżącą

wyroku z dnia 9 grudnia 2009 r. IV CSK 291/09 (niepubl.) stwierdził, że ponieważ

przedsiębiorstwa państwowego nie można uznać w okresie do 1 lutego 1989 r. za

samoistnego posiadacza nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści

służebności gruntowej, niedopuszczalne jest zaliczenie posiadania przez to

przedsiębiorstwo wykonywanego przed tą datą do okresu potrzebnego do nabycia

służebności przez zasiedzenie przez następcę prawnego tego przedsiębiorstwa.

Praktycznie

dopiero

od

chwili

tzw.

„uwłaszczenia”

przedsiębiorstw

państwowych, które nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o zmianie u.g.g.,

przedsiębiorstwa te mogły posiadać służebność we własnym imieniu i na swoją

rzecz i nabyć ją przez zasiedzenie (porównaj między innymi uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 1991 r. III CZP 38/91,

OSNC 1991/10-12, poz. 118).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że osoba

prawna, która przed dniem 1 lutego 1989 r., mając status państwowej osoby

prawnej, nie mogła nabyć (także w drodze zasiedzenia) własności nieruchomości

ani ograniczonych praw rzeczowych, może do okresu samoistnego posiadania

wykonywanego po dniu 1 lutego 1989 r. doliczyć okres posiadania Skarbu Państwa

sprzed tej daty. Stanowisko to wyrażone zostało w szczególności właśnie

w odniesieniu do przedsiębiorstw energetycznych i innych przedsiębiorstw

przesyłowych, które do dnia 1 lutego 1989 r. korzystały ze służebności przesyłu

w ramach zarządu mieniem państwowym w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa,

a więc w istocie były dzierżycielami w rozumieniu art. 338 k.c., co uniemożliwiało

im, podobnie jak art. 128 k.c., nabycie na swoją rzecz własności ani innych praw

rzeczowych

(porównaj

między

innymi

postanowienia

Sądu

Najwyższego

z 25 stycznia 2006 r. I CSK 11/05, z dnia 10 kwietnia 2008 r. IV CSK 21/08, z dnia

17 grudnia 2008 r. I CSK 171/08, OSNC 2010/1/15 i z dnia 10 grudnia 2010 r.

III CZP 108/10 niepubl. oraz wyroki z dnia 8 czerwca 2005 r. V CSK 680/04

i z 31 maja 2006 r. IV CSK 149/05 niepubl.).

Zgodnie z art. 176 § 1 k.c. doliczenie okresu posiadania poprzednika

dopuszczalne jest jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienie

posiadania. Sposoby pochodnego nabycia posiadania regulują przepisy art. 348351 k.c. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 maja 2007 r. I CSK

64/07 (niepubl.), decyzja wydana w oparciu o art. 2 ust.3 ustawy o zmianie u.g.g.,

może być uznana za dokument, w rozumieniu art. 348 zd. 2 k.c., stwierdzający, że

doszło do przeniesienia posiadania nieruchomości, której decyzja dotyczyła.

Państwowa osoba prawna, która do dnia 5 grudnia 1990 r. wykonywała zarząd

operatywny

mieniem

państwowym

i

z

tym

dniem,

już

jako

posiadacz

nieruchomości, została uwłaszczona, może zatem wykazać przejście posiadania

nieruchomości ze Skarbu Państwa na nią samą lub jej poprzednika prawnego

decyzją wydaną na podstawie art. 2 ust. 3 ustawy o zmianie u.g.g.

Trafnie więc Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca wykazał przejście

posiadania służebności przedstawiając decyzję Wojewody B. z dnia 28 marca 1996

r. wydaną w oparciu o wskazany wyżej przepis, czego zresztą skarżąca nie

kwestionuje.

Skuteczny jest natomiast kasacyjny zarzut naruszenia art. 123 § 1 w zw.

z art. 175 k.c. przez przyjęcie, że złożenie przez uczestniczkę wniosku do sądu na

podstawie art. 3052 § 2 k.c. o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim

wynagrodzeniem nie jest czynnością przerywającą bieg terminu zasiedzenia.

W uchwale z dnia 21 stycznia 2011 r. III CZP 124/10 (OSNC 2011/9/99) Sąd

Najwyższy stwierdził bowiem, że wniosek taki przerywa bieg terminu zasiedzenia

służebności

przesyłu.

Podzielając

to

stanowisko

oraz

przedstawione

w uzasadnieniu uchwały argumenty przemawiające za jego przyjęciem należy

jedynie podkreślić, że „odpowiednie” stosowanie do biegu zasiedzenia przepisów

o biegu przedawnienia roszczeń (art. 175 k.c.), nie pozwala pominąć celu

zasiedzenia,

którym

prawnorzeczowych

jest

uporządkowanie

i zmobilizowanie

biernego

długotrwałych

właściciela

do

stosunków

zajęcia

się

przedmiotem swojej własności. Nie można również pominąć funkcji przerwy biegu

terminu

zasiedzenia,

nieruchomości.

którą

jest

uniemożliwienie

posiadaczowi

zasiedzenia

Jednocześnie przy wykładni art. 123 § 1 pkt 1 k.c. dla celów

zasiedzenia służebności przesyłu należy uwzględnić, że zgodnie z art. 3054 oraz

art. 292 k.c. przepisy o zasiedzeniu i o służebnościach gruntowych stosuje się

w tym wypadku także tylko „odpowiednio”. Biorąc pod uwagę swoisty charakter

posiadania służebności oraz charakter i cel służebności przesyłu, trzeba przyjąć, że

w tym przypadku „czynnością przedsięwziętą przed sądem bezpośrednio w celu

dochodzenia roszczenia”, w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c., jest także akcja

właściciela nieruchomości zmierzająca do zmiany rodzaju posiadania służebności

przesyłu na posiadanie określone wolą właściciela nieruchomości. Z uwagi na cel

służebności

przesyłu,

czynności

właściciela

nieruchomości

zmierzające

bezpośrednio do pozbawienia posiadacza posiadania służebności byłyby z reguły

nieskuteczne, gdyż nakazanie rozebrania urządzeń przesyłowych koniecznych do

zapewnienia wielu użytkownikom określonych mediów niezbędnych współcześnie

do normalnego życia, musiałoby by być w większości przypadków ocenione jako

oczywiście sprzeczne z interesem społecznym. Dlatego nieracjonalne byłoby

żądanie od właściciela w takiej sytuacji akcji windykacyjnej lub negatoryjnej,

z reguły skazanych na niepowodzenie. Przyznanie właścicielowi w art. 305 2 § 2

k.c.

prawa

żądania

ustanowienia

służebności

przesyłu

za

odpowiednim

wynagrodzeniem wskazuje, że celem ustawodawcy było przede wszystkim

uregulowanie

takich

sytuacji

w sposób

umowny

lub

zastąpienie

umowy

orzeczeniem sądowym, co odpowiada interesom posiadacza i właściciela, jak

również interesowi społecznemu i jest najwłaściwszym sposobem uregulowania

stosunków prawnorzeczowych wynikających z posiadania przez przedsiębiorstwo

przesyłowe służebności przesyłu. Właściciel występujący z wnioskiem, o którym

mowa w art. 3052 § 2 k.c. przejawia niewątpliwie aktywność skierowaną na

podkreślenie, że jest właścicielem nieruchomości, chce odzyskać pełnię praw

właścicielskich i uregulować, zgodnie ze swoją wolą, sposób korzystania

z nieruchomości przez posiadacza służebności. Działanie takie zmierza też

niewątpliwie do zmiany rodzaju posiadania posiadacza służebności - z posiadania

nieruchomości w zakresie służebności przesyłu, które posiadacz wykonywał dla

siebie, niezależnie od woli właściciela nieruchomości - na posiadanie służebności

zgodne z wolą właściciela. Zgłoszenie przez właściciela wniosku na podstawie art.

3052 § 2 k.c. prowadzi do zmiany świadomości posiadacza, który nie może już

twierdzić, że jego posiadanie służebności jest samodzielne i właściciel go nie

kwestionuje. Zmienia się zatem rodzaj posiadania posiadacza służebności, co

wyłącza możliwość uznania go od tej chwili za posiadacza „samoistnego”

służebności, a tym samym wyłącza możliwość nabycia służebności przez

zasiedzenie. Zgłoszenie takiego wniosku jest zatem czynnością, o jakiej mowa

w art. 123 § 1 pkt 1 k.c., spełnia bowiem cel przerwy biegu zasiedzenia, którym jest

uniemożliwienie posiadaczowi nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie.

Ponieważ Sąd Okręgowy zajął w tym przedmiocie odmienne stanowisko, nie

znajdujące podstaw w art. 3052 § 2 w zw. z art. 175 i art.123 § 1 pkt 1 k.c., skarga

kasacyjna jest w tym zakresie uzasadniona.

Trafny jest także zarzut nie odniesienia się Sądu Okręgowego do wniosku

uczestniczki o zawezwanie do próby ugodowej w sprawie przywrócenia

nieruchomości do stanu poprzedniego przez usunięcie posadowionych na niej

urządzeń elektroenergetycznych i nie rozważenia skutków tego wniosku dla

przerwy biegu terminu zasiedzenia, co było konieczne w sytuacji, gdy Sąd ten

ustalił późniejszą datę zasiedzenia (dzień 31 grudnia 2009 r.) oraz uznał wniosek

złożony na podstawie art. 3052 § 2 k.c. za nie przerywający biegu zasiedzenia.

W sprawie brak ustaleń faktycznych zarówno co do daty złożenia jak i treści obu

tych wniosków, co nie pozwala na ocenę ich skuteczności dla przerwy biegu

terminu zasiedzenia przedmiotowej służebności. Dopiero ustalenie powyższych

okoliczności pozwoli na ocenę, czy któryś z tych wniosków przerwał bieg terminu

zasiedzenia służebności przesyłu, będącej przedmiotem sporu. Przy ocenie tej

kwestii w odniesieniu do wniosku uczestniczki o wezwanie do próby ugodowej

mogą być także pomocne argumenty przytoczone we wskazanej wyżej uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2011 r. III CZP 124/10 jak i w uchwale z dnia

28 czerwca 2006 r. III CZP 42/06 (OSNC 2007/4/54) stwierdzającej, że zawezwanie

posiadacza nieruchomości do próby ugodowej na podstawie art. 184 i nast. k.p.c.

w sprawie wydania nieruchomości, przerywa bieg terminu zasiedzenia (art. 123 § 1

pkt 1 w zw. z art. 175 k.c.).

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).