V CSK 479/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 479/10

POSTANOWIENIE

Dnia 13 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada

SSA Roman Dziczek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Krystyny L.

przy uczestnictwie Wiesławy H.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 30 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 15 października 2009 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w

skład majątku wspólnego Andrzeja L. i Wiesławy H. wchodzi spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego we W. przy ul. C. [...]

znajdujące się w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej „C.” we W. o wartości

230 460 zł; ustalił, że udziały małżonków w majątku wspólnym były równe; dokonał

podziału majątku wspólnego byłych małżonków w ten sposób, że opisane wyżej

prawo przyznał Krystynie L. oraz zasądził od niej na rzecz Wiesławy H. spłatę w

kwocie 115 230 zł płatną w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się

postanowienia wraz z ustawowymi odsetkami na wypadek opóźnienia w zapłacie;

orzekł w przedmiocie nakładów z majątku odrębnego Andrzeja L. na majątek

wspólny oraz o kosztach postępowania. Sąd ten ustalił, że małżeństwo Andrzeja L.

i Wiesławy H. trwało od 19 lipca 1969 r. do 1978 r. Małżonkowie nabyli spółdzielcze

lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego położonego we W. przy ul. C. [...]

znajdujące się w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej „C.” we W. na podstawie

przydziału z dnia 8 grudnia 1972 r. Prawo to zostało przekształcone w spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu uchwałą Spółdzielni z dnia 11 stycznia 1983 r.

Uzupełniającej wpłaty z tytułu przekształcenia prawa do lokalu dokonał Andrzej L.

W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych mieszkanie było remontowane na

zlecenie Andrzeja L.

Według Sądu Rejonowego nie ulegało wątpliwości, że prawo lokatorskie

przyznano małżonkom w czasie trwania ich małżeństwa. Natomiast w zakresie

skutków przekształcenia tego prawa po rozwodzie Sąd ten odwołał się do art. 386

§ 6 k.p.c. oraz do związania oceną prawną Sądu Okręgowego w W. wyrażoną w

postanowieniu z 9 kwietnia 2009 r. i przyjął, że powstałe w wyniku przekształcenia

wspólnego prawa, prawo własnościowe również wchodziło do majątku wspólnego.

Wartość tego prawa ustalono na podstawie opinii biegłej sądowej, a podziału

dokonano odwołując się do art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. i art. 46 k.r.o.

Jednocześnie Sąd ten dokonał rozliczenia nakładów z majątku odrębnego Andrzeja

L. na majątek wspólny, przywołując przepisy art. 207 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. w

zw. z art. 45 k.r.o. i art. 46 k.r.o. O kosztach postępowania Sąd Rejonowy orzekł na

podstawie art. 520 § 1 k.p.c.

Na skutek apelacji wnioskodawczyni Sąd Okręgowy postanowieniem z 30

marca 2010 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w punktach IV – VI w ten

sposób, że zasądzoną od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki spłatę obniżył do

kwoty 75 436 zł, ustalił, że nakład z majątku odrębnego Andrzeja L. na majątek

wspólny wyniósł 73 567,83 zł oraz oddalił apelację dalej idącą i orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego. Odnosząc się do zarzutu apelacji wadliwego ustalenia,

że spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego stanowiło przedmiot majątku

wspólnego Andrzeja L. i uczestniczki Sąd Okręgowy przywołał treść art. 386 § 6

k.p.c. i stwierdził, że Sąd Rejonowy był związany stanowiskiem wyrażonym przez

Sąd Okręgowy w postanowieniu z 9 kwietnia 2009 r. i że to stanowisko wiązało

również Sąd przy rozpoznawaniu apelacji. Uznał w tej sytuacji za zbędne

szczegółowe odnoszenie się do tego zarzutu apelacji, kontestującego to ustalenie,

poprzestając na odwołaniu się do treści wskazanego wyżej postanowienia.

Uwzględnił natomiast apelację w części odnoszącej się do sposobu rozliczenia

nakładów dokonanych przez Andrzeja L. z jego majątku odrębnego na majątek

wspólny uznając, że doszło w tym zakresie do naruszenia przez Sąd I instancji

przepisów prawa materialnego – art. 45 k.r.o. Skutkowało to korektą ustaleń w tej

części oraz obniżeniem należnej od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki, spłaty.

Postanowienie Sądu Okręgowego w całości zaskarżyła skargą kasacyjną

wnioskodawczyni. Jako podstawy skargi kasacyjnej wskazała naruszenie prawa

materialnego: art. 215 § 1 - § 3 w zw. z art. 216 § 1 ustawy z 16 września 1982 r. –

Prawo spółdzielcze (Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848) w brzmieniu

obowiązującym w dniu 11 stycznia 1983 r. oraz art. 31 ustawy z dnia 25 lutego

1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U Nr 9, poz. 59) w brzmieniu

obowiązującym w latach 1978 – 1983, a także naruszenie przepisów postępowania

– art. 328 § 2 k.p.c. i art. 51 k.p.c. w zw. z art. 49 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszym rzędzie do zarzutów skargi kasacyjnej

wskazujących na naruszenie przepisów postępowania: art. 328 § 2 k.p.c. oraz

art. 51 k.p.c. w zw. z art. 49 k.p.c., stwierdzić należy, że nie są one

usprawiedliwione. Jakkolwiek bowiem przesądzone zostało w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, że nie jest wykluczone oparcie skargi kasacyjnej na zarzucie

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., jednak wymaga to wykazania, że wskutek wadliwości

uzasadnienia zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej; innymi

słowy, gdy uniemożliwia Sądowi Najwyższemu sprawdzenie trafności orzeczenia

(zob. m.in.: wyroki SN z dnia 11 maja 2000 r., I CKN 272/00, niepubl. oraz

z 13 maja 1997 r., II CKN 112/97, Lex nr 393855; także postanowienie SN

z 21 listopada 2001 r., I CKN 185/01, Lex nr 52726). Tymczasem nie było tak

w sprawie niniejszej. Sąd Okręgowy akceptując za Sądem Rejonowym ustalenie,

że w skład majątku wspólnego wchodziło spółdzielcze własnościowe prawo do

lokalu mieszkalnego przy ul. C. [...] we W. odwołał się do wskazań i oceny prawnej

poczynionych w postanowieniu Sądu Okręgowego z dnia 9 kwietnia 2009 r. oraz do

związania wynikającego z art. 386 § 6 k.p.c., uznając za zbędne przytaczanie

zaprezentowanego tam stanowiska w swym uzasadnieniu. Było to dostateczne,

albowiem we wskazanym przez ten Sąd postanowieniu (jego uzasadnieniu),

została dokonana analiza zachowań i oświadczeń woli uczestniczki oraz Andrzeja

L. w okresie poprzedzającym przekształcenie przysługującego byłym małżonkom

lokatorskiego prawa do lokalu na prawo własnościowe oraz w dacie przekształcenia

tego prawa, skonkludowane ustaleniem, że oboje byli małżonkowie wspólnie

zdecydowali o przekształceniu prawa oraz oceną prawną, odwołującą się do art.

219 Prawa spółdzielczego, że skutkiem dokonanego przekształcenia było wejście

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego w skład majątku

wspólnego, pomimo podjęcia uchwały przez zarząd spółdzielni po ustaniu

małżeństwa.

Z kolei co do zarzutu naruszenia art. 51 k.p.c. w zw. z art. 49 k.p.c. dość

zauważyć, że skarżąca nie wskazała żadnych okoliczności, poza dopuszczonymi

przez przepisy kodeksu postępowania cywilnego, z których miałoby wynikać, że

zachodzą

uzasadnione

orzekającego

w

postanowieniem.

wątpliwości

sprawie

Takiej

co

bezstronności

Sędziego

Referenta

zakończonej

zaskarżonym

skargą

kasacyjną,

okoliczności

nie

stanowił

udział

tego

Sędziego

w wydawaniu przez Sąd Okręgowy postanowienia z dnia 9 kwietnia 2009 r., skoro

niezależnie od składu sędziowskiego Sądu II instancji ponownie rozpoznającego

sprawę, byłby on związany wskazaniami co do dalszego toku sprawy i oceną

prawną zawartą w tym postanowieniu, stosownie do art. 386 § 6 k.p.c. Sama więc

ta okoliczność nie mogła być relewantna w świetle art. 49 k.p.c. i nie obligowała

Sędziego, aby zawiadomił Sąd Okręgowy o zachodzącej podstawie swego

wyłączenia, skoro ta nie istniała.

Również podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa

materialnego nie okazały się usprawiedliwione.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 215 § 1 – 3 w zw. z art. z art. 216

§ 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze, w brzmieniu z dnia

11 stycznia 1983 r. (Dz. U. z 1982 r. Nr 30, poz. 210 – dalej „Pr. spółdz.”)

stwierdzić należy przede wszystkim, że przepis art. 215 § 1 Pr. spółdz. statuował

zasadę, że spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego może należeć tylko do

jednej osoby albo do małżonków, która jednak nie ma charakteru bezwzględnego,

ale doznaje wyjątku, w powołanym w skardze kasacyjnej art. 216 § 1

Pr. spółdzielczego. Mianowicie, w myśl tego ostatniego przepisu, po ustaniu

małżeństwa wskutek rozwodu lub unieważnienia małżeństwa małżonkowie powinni

w terminie jednego roku zawiadomić spółdzielnię, któremu z nich przypadło

spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, albo przedstawić dowód wszczęcia

postępowania sądowego o podział tego prawa. Małżonek nie będący członkiem

spółdzielni powinien złożyć deklarację członkowską w terminie trzech miesięcy od

dnia, w którym przypadło mu to prawo. Innymi słowy, esencjonalna treść tego

przepisu, odnoszona do skutków ustania małżeństwa wskutek orzeczenia rozwodu

oraz bytu spółdzielczego prawa do lokalu oznacza, że po ustaniu wspólności

ustawowej prawo to nadal należy do obojga byłych małżonków, z tym, że stosuje

się do tego prawa odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach

ułamkowych

(art.

Kodeksu

rodzinnego

i

opiekuńczego

w

brzmieniu

obowiązującym w latach 1978 – 83, Dz. U z 1964 r. Nr 9, poz. 59 – dalej „k.r.o.”).

A zatem, wbrew wywodom skargi kasacyjnej, ówczesne

dopuszczało odstępstwo od reguły

Pr. spółdzielcze

wyrażonej w art. 215 Pr. spółdzielczego,

nakazując jedynie w powołanym w skardze kasacyjnej przepisie art. 216 § 1

Pr. spółdz. oraz w jego § 2, dokonanie podziału tego prawa, z możliwą sankcją

w postaci podjęcia przez spółdzielnię uchwały o jego wygaśnięciu.

Problematyka funkcjonowania spółdzielczych praw do lokali po rozwodzie

oraz przekształceń prawa lokatorskiego we własnościowe była przedmiotem

wypowiedzi Sądu Najwyższego już pod rządami ustawy z dnia 17 lutego 1961 r.

o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61 ze zm. – dalej „ustawa

o spółdzielniach”). W zakresie istotnym w sprawie dość odwołać się do uchwały

pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1974 r.

(III CZP 1/74, OSNCP z 1975, poz. 37) oraz uzasadnienia uchwały z dnia 11 lipca

1983 r. (III CZP 28/83, OSNC 1984 Nr 2-3, poz. 25). W tym ostatnim orzeczeniu

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że spółdzielcze prawo do lokalu, zarówno

lokatorskie, jak i własnościowe, które w czasie trwania małżeńskiej wspólności

ustawowej było objęte tą wspólnością, pozostaje również po ustaniu wspólności

ustawowej nadal przedmiotem majątku wspólnego, aż do podziału tego majątku. Z

tym, że po ustaniu wspólności ustawowej ma do wspólnego majątku, a więc także

do spółdzielczego prawa do lokalu, zastosowanie art. 42 k.r.o., a w konsekwencji –

w zakresie

rozporządzania

wspólnym

prawem

oraz

innych

czynności

przekraczających zakres zwykłego zarządu – art. 199 k.c., który wymaga zgody

wszystkich współwłaścicieli. Odpowiednie jego zastosowanie do czynności

związanych ze wspólnym spółdzielczym prawem do lokalu oznacza, że w okresie

od chwili ustania wspólności ustawowej do chwili podziału objętego nią majątku,

czynności w stosunku do spółdzielczego prawa do lokalu, przekraczające zakres

zwykłego zarządu, wymagają zgodnego współdziałania byłych małżonków.

Powyższe stanowisko zachowało aktualność po rządami Pr. spółdzielczego,

z tą wszakże korektą, że zostało ugruntowane zapisami tej ustawy –

unormowaniem art. 216 § 1 i art. 219 Pr. spółdz. (który wprowadzał uprawnienie –

roszczenie, do przekształcenia lokatorskiego prawa do lokalu, na prawo

własnościowe), odczytywanymi w związku z art. 42 k.r.o. i – stosowanym

odpowiednio, art. 199 k.c. (por. także uchwała SN z dnia 4 kwietnia 1990 r., III CZP

10/90, LEX nr 9021 oraz wyrok SN z dnia 6 maja 2011 r., II CSK 410/10, nie publ.).

W stanie faktycznym sprawy niniejszej, do przekształcenia spółdzielczego

lokatorskiego prawa do lokalu na prawo własnościowe doszło w ramach uzgodnień

pomiędzy byłymi małżonkami, a przed podziałem prawa lokatorskiego. W tych

warunkach, przekształcenie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu nabytego

przez oboje małżonków pod rządami ustawy o spółdzielniach na prawo

własnościowe, dokonane po rozwodzie i po wejściu w życie ustawy Prawo

spółdzielcze, za obopólną zgodą byłych małżonków, miało ten skutek, że tak

nabyte spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu weszło do majątku wspólnego

byłych małżonków.

Wbrew więc zarzutom skargi kasacyjnej, Sąd Okręgowy czyniąc tożsame

ustalenie, nie naruszył przepisów art. 215 § 1 – 3 Pr. spółdz., które nie miały

zastosowania w sprawie, ani art. 216 Pr. spółdz., którego wprawdzie nie powołał,

ale którego nie naruszył, zasadnie przyjmując, że przekształcenie prawa

lokatorskiego na własnościowe, dokonane w warunkach uprawnienia z art. 219

Pr. spółdz., odnosi się również do byłych małżonków po rozwodzie, którzy nie

dokonali podziału lokatorskiego prawa do lokalu.

W świetle powyższego stanowiska za oczywiście nieuzasadniony należało

uznać także zarzut naruszenia art. 31 k.r.o. w brzmieniu z lat 1978 – 83, skoro nie

miał on zastosowania po rozwodzie orzeczonym w 1978 r. i po ustaniu wspólności

ustawowej (wskutek rozwodu); do majątku wspólnego byłych

małżonków

(obejmującego lokatorskie prawo do lokalu), w tym do przekształceń tego prawa na

prawo własnościowe, miał zastosowanie art. 42 kro oraz przepisy wskazane

w uwagach powyższych.

Z tych względów, wobec uznania, że zarzuty skargi kasacyjnej nie miały

usprawiedliwionych podstaw, na podstawie art. 398 14 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł

jak w sentencji.