V CSK 478/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 478/10

POSTANOWIENIE

Dnia 16 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSA Roman Dziczek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Anny C.

przy uczestnictwie Andrzeja C. i Anny C.

o podział majątku i dział spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 7 lipca 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza

od

każdego

z

uczestników

na

rzecz

wnioskodawczyni kwoty po 2700 (dwa tysiące siedemset)

złotych

tytułem

zwrotu

kasacyjnego.

Uzasadnienie

kosztów

postępowania

Postanowieniem z dnia 3 marca 2010 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w skład

majątku wspólnego Antoniego C. i Anny C. wchodzi nieruchomość położona w

obrębie J. we W. – gospodarstwo rolne z zabudowaniami, dla której Sąd Rejonowy

prowadzi księgę wieczystą nr [...], o wartości 1 299 000 zł i że udziały Antoniego C.

i Anny C. w majątku wspólnym są równe; równocześnie także ustalił, że w skład

spadku po Antonim C. wchodzi udział ½ w prawie własności wyżej wskazanej

nieruchomości; dokonał podziału majątku wspólnego Antoniego C. i Anny C. oraz

działu spadku po Antonim C. poprzez podział opisanej nieruchomości w ten

sposób, że prawo własności działek: nr 11/4 o pow. 1100 m² zabudowaną

budynkiem mieszkalnym jednorodzinnym i dwoma budynkami gospodarczymi, nr

11/5, nr 11/6, nr 11/11, nr 11/14 i nr 11/15 - przyznał wnioskodawczyni Annie C.;

prawo własności działek nr 11/7, nr 11/12 i nr 11/13 – przyznał na współwłasność

po ½ części uczestnikom Andrzejowi C. i Annie C.; ustanowił na części działki nr

11/11 o pow. 0,0147 ha na czas nieoznaczony i nieodpłatnie służebność gruntową

przejazdu i przechodu na rzecz każdoczesnego właściciela działek nr 11/7, nr

11/12, nr 11/13 i nr 11/14; ustanowił na części działki nr 11/15 o pow. 0,0116 ha na

czas nieoznaczony i nieodpłatnie służebność gruntową przejazdu i przechodu na

rzecz każdoczesnych właścicieli działek nr 11/7, nr 11/11, nr 11/12, nr 11/13 i nr

11/14; pozostawił we współwłasności wnioskodawczyni i uczestników po 1/3

działkę nr 11/9 – wewnętrzną drogę dojazdową; pozostawił we współwłasności:

wnioskodawczyni Anny C. w 4/6 części, a Anny C. i Andrzeja C. po 1/6 części

działkę nr 11/10; zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestników po 6900 zł

płatne w terminie trzech miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia, z

ustawowymi odsetkami w razie uchybienia terminowi płatności oraz orzekł o

kosztach sądowych i kosztach postępowania na podstawie art. 520 § 1 k.p.c. Sąd

ten ustalił, że przedmiotowa nieruchomość przy ul. J. […] i ul. P. we W. wyczerpuje

majątek wspólny wnioskodawczyni i Antoniego C. (spadkodawcy) i obejmuje

działki: nr 11/4 – pow. 1407 m², zabudowaną, nr 11/5 – o pow. 96 m², nr 11/6 – o

pow. 111 m², nr 11/7 – o pow. 319 m², nr 11/8 – o pow. 11 572 m². Ta ostatnia

działka była wykorzystywana rolniczo do czasu śmierci Antoniego C. w dniu 7

grudnia 2003 r. Spadek po nim nabyła żona Anna C. oraz dzieci: Anna C. i Andrzej

C. po

1/3

części.

Zgodnie z miejscowym

planem

zagospodarowania

przestrzennego możliwy jest podział nieruchomości poprzez wydzielenie z działki nr

11/8 nowych działek: nr 11/11, 11/12, 11/13 i 11/14 przeznaczonych pod zabudowę

jednorodzinną wolnostojącą o wiejskim stylu zamieszkiwania; ponadto, należy

wydzielić działkę nr 11/9 na drogę dojazdową, działkę nr 11/10 celem poszerzenia

drogi publicznej - ulicy P., a działka nr 11/15 ma stanowić teren rolniczej przestrzeni

produkcyjnej z zakazem budowy i sytuowania trwałych i wieloletnich nasadzeń.

Nowo tworzone działki nr 11/11, 11/12, 11/13 i 11/14 nie mają odpowiedniego

dostępu do drogi publicznej. Prezydent miasta W. pozytywnie zaopiniował projekt

podziału przedmiotowej nieruchomości w części obejmującej działkę nr 11/8 na

działki wyżej wskazane, według propozycji drugiej biegłego sądowego Tomasza K.

Sąd pierwszej instancji uznał, że dostęp do drogi publicznej dla nowo tworzonych

działek nr 11/12 - 11/14 będzie zapewniony poprzez ustanowienie służebności

drogowych na działce nr 11/15 i działce nr 11/11 oraz poprzez pozostawienie we

współwłasności uczestników działki nr 11/9. Sąd Rejonowy ustalił wartość

wszystkich działek, w tym nowo powstających w wyniku podziału działki nr 11/8 na

podstawie wyceny dokonanej przez wskazanego wyżej biegłego, według stanu z

daty śmierci Antoniego C. oraz według wartości z daty działu, kwalifikując je – w

części dotyczącej działek nr 11/11 – 11/14 jako działki pod zabudowę

mieszkaniową jednorodzinną-wolnostojącą. Preferując podział w naturze Sąd

Rejonowy przyznał na wyłączną własność wnioskodawczyni działkę zabudowaną

budynkiem mieszkalnym i gospodarczym o numerze 11/4, działkę nr 11/5, działkę

nr 11/6 oraz działkę nr 11/11 i grunty rolne objęte działką nr 11/15. Działki nr 11/12,

11/13 i 11/7 o charakterze budowlanym, najbardziej wartościowe zostały przyznane

na współwłasność po ½ uczestnikom. Przyznane im działki uzyskały służebność

przejazdu i przechodu po działkach nr 11/15 i 11/11 przyznanych wnioskodawczyni,

a działka nr 11/9 wydzielona pod drogę wewnętrzną została przyznana na

współwłasność dotychczasowym współwłaścicielom nieruchomości, w częściach

równych. Działka nr 11/10 przeznaczona pod poszerzenie drogi publicznej – ul. P.,

pozostała we współwłasności wnioskodawczyni i uczestników w dotychczasowych

udziałach. Odnosząc wartość uzyskanych przez uczestników i wnioskodawczynię

działek: odpowiednio o łącznej wartości 419 200 zł oraz

879 800 zł, do ich

udziałów w nieruchomości wspólnej ustalił, że zachodziła konieczność wyrównania

udziałów dopłatami pieniężnymi w kwocie po 6900 zł na rzecz każdego z

uczestników. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji

wskazał art. 1035 i nast. k.c. oraz art. 212 § 2 k.c., jak również art. 154 ustawy o

gospodarce nieruchomościami. W przedmiocie kosztów postępowania Sąd

Rejonowy orzekł na podstawie art. 520 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 7 lipca 2010 r. oddalił apelację

uczestników od tego postanowienia i orzekł o kosztach postępowania. Przyjął za

własne ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, a odnosząc się do zarzutu apelacji

naruszenia art. 93 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz art. 211 k.c. uznał,

że podział był możliwy i dopuszczalny - zgodny z miejscowym planem

zagospodarowania przestrzennego, a konieczność ustanowienia służebności

drogowych wynikała zarówno z powołanego w apelacji przepisu art. 193 ustawy o

gospodarce nieruchomościami, jak i art. 145 k.c. Brak było natomiast podstaw do

zabiegania o dodatkowe zatwierdzenie podziału w sytuacji, gdy o podziale

decydował sąd i ustanawiał służebności drogowe dla zapewnienia dostępu do drogi

publicznej

dla

nowo

tworzonych

działek.

O przeznaczeniu

nieruchomości

rozstrzygał natomiast plan zagospodarowania przestrzennego obowiązujący w

dacie

działu.

uwzględniać

Także

wycena

przeznaczenie

działek dokonywana

nieruchomości

w

przez biegłego musiała

miejscowym

planie

zagospodarowania przestrzennego na datę orzekania o podziale. Sąd drugiej

instancji podzielił też stanowisko Sądu pierwszej instancji, że w zakresie orzeczenia

o kosztach postępowania miał zastosowanie art. 520 § 1 k.p.c., a nie art. 520 § 2 i 3

k.p.c.

Wyrok Sądu Okręgowego w całości zaskarżyli skargą kasacyjną uczestnicy

postępowania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucili Sądowi drugiej

instancji naruszenie prawa materialnego: art. 93 i art. 96 ust. 2 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 261,

poz. 2603 ze zm. – dalej „u.g.n.”) oraz art. 211 k.c., a z pierwszej podstawy

kasacyjnej - naruszenie przepisów postępowania: art. 684 oraz art. 520 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

Zasadą – wyrażoną w art. 211 k.c. - jest, że zniesienie współwłasności

powinno nastąpić przede wszystkim przez podział fizyczny rzeczy wspólnej.

Z punktu widzenia bowiem indywidualnych interesów współwłaścicieli taki podział

jest najbardziej sprawiedliwy, gdyż każdy z nich ma możliwość otrzymania części

rzeczy wspólnej w naturze i nie zostaje „wywłaszczony”, choćby za odpowiednim

wynagrodzeniem (spłatą). Podział fizyczny jest podstawowym sposobem zniesienia

współwłasności, preferowanym przez ustawodawcę (por., m.in. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2010 r., III CSK 195/09, LEX nr 585823).

Uprawnienie to jest wyłączone tylko wyjątkowo, tj. gdyby dokonanie podziału było

sprzeczne z przepisami ustawy lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

rzeczy albo gdyby podział pociągał za sobą istotną zmianę tej rzeczy lub znaczne

zmniejszenie jej wartości. Wyliczenie to jest wyczerpujące.

Zakaz ustawowy, o którym stanowi art. 211 k.c., to przede wszystkim ten

wynikający z art. 93 ust. 1 u.g.n. a contrario. Podział fizyczny nie może być

dokonany, jeżeli byłby sprzeczny (niezgodny) z ustaleniami planu miejscowego.

W niniejszej sprawie Sądy meriti przeprowadzając podział w naturze

uwzględniały ustalenia planu miejscowego zagospodarowania przestrzennego,

zatwierdzonego uchwałą nr LII/777/98 Rady Miejskiej W. z dnia 5 czerwca 1998 r.

Odnotować należy także, że zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 kwietnia

2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz.U. Nr 64, poz. 592 ze zm.), nie

stanowią nieruchomości

rolnej

nieruchomości

położone

na

obszarach

przeznaczonych w planach zagospodarowania przestrzennego na cele inne

niż rolne. Tak było w sprawie niniejszej.

Innych zarzutów dotyczących niedopuszczalności podziału, wynikających

z art. 211 k.c., uczestnicy nie podnosili.

Odnosząc się do zarzutów skarżących – naruszenia art. 93 i art. 96 ust. 2

u.g.n., należy zauważyć, że zgodnie z mającym w sprawie zastosowanie art. 93

ust. 3 u.g.n., podział nieruchomości nie jest dopuszczalny, jeżeli projektowane do

wydzielenia działki gruntu nie mają dostępu do drogi publicznej; za dostęp do drogi

publicznej uważa się również wydzielenie drogi wewnętrznej wraz z ustanowieniem

na tej drodze odpowiednich służebności dla wydzielonych działek gruntu albo

ustanowienie dla tych działek innych służebności drogowych, jeżeli nie ma

możliwości wydzielenia drogi wewnętrznej z nieruchomości objętej podziałem.

Natomiast w myśl ust. 4 powyższego przepisu, zgodność proponowanego podziału

nieruchomości z ustaleniami planu miejscowego, opiniuje wójt, burmistrz albo

prezydent miasta. Stosownie zaś do art. 96 ust. 2 u.g.n., w przypadku, gdy

o podziale nieruchomości orzeka sąd, a podział nieruchomości jest uzależniony od

ustaleń planu miejscowego, sąd zasięga opinii wójta (burmistrza, prezydenta

miasta).

W

niniejszej sprawie

projekt

podziału

przedmiotowej nieruchomości

przygotowany przez biegłego sądowego T. K., który stanowił podstawę

postanowienia działowego Sądu Rejonowego, zaakceptowanego przez Sąd

Okręgowy, został pozytywnie zaopiniowany przez Prezydenta W. postanowieniem z

dnia 29 marca 2006 r. (k. 120 akt). Skarżący zarzucali przede wszystkim, że

ustanowienie służebności gruntowej przejazdu i przechodu przez części działek nr

11/11 i 11/15 (notabene, przyznanych wnioskodawczyni), jest niezgodne z

ustaleniami planu miejscowego, a ponadto, że projekt takich służebności wymagał,

przed wydaniem postanowienia o podziale, uzyskania (dodatkowej) pozytywnej

opinii Prezydenta W.

Z takim stanowiskiem nie sposób się zgodzić.

Jak trafnie podnosi się w literaturze (zob. Ustawa o gospodarce

nieruchomościami. Komentarz, pod. red. G. Bieńka, LexisNexis 2011, s. 464 – 465

oraz 494), warunkiem zatwierdzenia projektu podziału jest zapewnienie nowo

tworzonym działkom dostępu do drogi publicznej (art. 93 ust. 3 u.g.n.), m.in.,

poprzez ustanowienie innych służebności drogowych dla wydzielonych działek,

jeżeli nie ma możliwości wydzielenia drogi wewnętrznej. Z unormowaniem tym jest

zsynchronizowana regulacja prawna, tj. art. 99 u.g.n., która przewiduje,

że w sytuacji, gdy zapewnienie dostępu do drogi publicznej ma polegać na

ustanowieniu służebności, decyzja zatwierdzająca podział nieruchomości następuje

pod warunkiem, że przy zbywaniu wydzielonych działek służebności zostaną

ustanowione. W przypadku zaś, gdy czynność prawna podziału zaniecha tego

obowiązku, nabywca nieruchomości niemającej dostępu do drogi publicznej,

ma możliwość wystąpienia z żądaniem ustanowienia drogi koniecznej na podstawie

art. 145 k.c.

Przenosząc te uwagi na grunt orzekania o podziale nieruchomości przez

sąd, należy stwierdzić, że zapewnienie dostępu do drogi publicznej jest

obowiązkiem sądu, który stosując się do wymagań art. 93 ust. 3 zd. 1 in fine,

odpowiednio stosuje także art. 99 u.g.n. (por. art. 674 k.p.c.) oraz art. 145 k.c.

To oznacza, że dostęp do drogi publicznej ma być odpowiedni, a służebności

drogowe

ustanawia

się

na

powstających

w

wyniku

podziału

działkach

(nieruchomościach). Te wymogi ustawy implicite przesądzają o obowiązkach sądu

i uniezależniają orzekanie w tym zakresie od uzyskania pozytywnej opinii wójta

(burmistrza, prezydenta miasta).

Reasumując, sądowy podział nieruchomości, dokonywany po uzyskaniu

pozytywnej opinii wójta (burmistrza, prezydenta miasta), stosownie do art. 96 ust. 2

u.g.n., w wyniku którego dostęp do drogi publicznej dla nowo tworzonych działek

ma być zapewniony przez ustanowienie dla nich innych służebności drogowych

(art. 93 ust. 3 in fine w zw. z art. 99 u.g.n.), nie wymaga uzyskania dodatkowej

opinii organu administracyjnego w zakresie przebiegu tych służebności.

Nie można także zgodzić się z zarzutem skargi kasacyjnej – naruszenia art.

684 k.p.c. Przepis ten mający zastosowanie w sprawie niniejszej poprzez odesłanie

z art. 567 § 3 k.p.c. stanowi m.in., że wartość spadku ulegającego podziałowi ustala

sąd. Takie ustalenie odbywa się, jak zostało utrwalone w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. min. postanowienie SN z dnia 6 lutego 2008 r., II CSK 419/07,

LEX nr 583766) według stanu, z chwili ustania wspólności ustawowej (otwarcia

spadku), ale według wartości z chwili dokonywania podziału, a o rozstrzygnięciach

dotyczących dzielonego majątku decydują we wszystkich sprawach działowych,

szeroko rozumianych (zniesienie współwłasności, dział spadku, podział majątku

wspólnego małżonków), okoliczności i dowody istniejące w chwili podziału (zob.

także: postanowienie SN z 27 sierpnia 1979 r., III CRN 137/79, OSNCP 1980, nr 2,

poz. 33 oraz postanowienie SN z dnia 16 marca, II CRN 31/94, Wokanda 1994, nr

9, poz. 9).

Tej zasady nie naruszył Sąd Okręgowy, akceptując poczynione w tym

przedmiocie ustalenia Sądu pierwszej instancji.

Trafnie przy tym, Sąd drugiej instancji dokonał kwalifikacji charakteru

dzielonej

nieruchomości

przez

pryzmat

jej

aktualnego

(z

daty

działu)

przeznaczenia. Jak bowiem ustalono w orzecznictwie sądowym (por. m.in.

postanowienia SN: z dnia 21 marca 2003 r., II CKN 1265/00, LEX nr 583761, z dnia

27 sierpnia 1979 r., III CRN 137/79, OSNC 1980, nr 2, poz. 33 i z dnia 17 grudnia

1971 r., III CRN 312/71, OSNC 1972, nr 6, poz. 114), dla ustalenia w postępowaniu

działowym czy nieruchomość będąca przedmiotem działu wchodzi w skład

gospodarstwa rolnego, decydujące znaczenie ma charakter tej nieruchomości

według jej stanu z daty działu, oceniany w myśl przepisów obowiązujących w tej

dacie. O tym zaś charakterze, jak wskazano na wstępie rozważań, przesądzał

miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. On wskazał na aktualne

przeznaczenie poszczególnych działek oraz na ich wartość.

Również akceptacja Sądu drugiej instancji dotycząca rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania dokonanego przez Sąd Rejonowy na podstawie art.

520 § 1 k.p.c. odpowiadała prawu. Jak bowiem zauważył Sąd Najwyższy

w postanowieniu z dnia 19 listopada 2010 r. (III CZ 46/10, OSNC 2011, nr 7-8,

poz. 88), w sprawach, tzw. działowych nie zachodzi przewidziana w art. 520 § 2 i 3

k.p.c. sprzeczność interesów tych uczestników, którzy domagają się podziału,

niezależnie od tego, jaki sposób podziału postulują i jakie wnioski składają w tym

względzie. Tacy uczestnicy są w równym stopniu zainteresowani wynikiem

postępowania

pomimo

różnych

udziałów,

gdyż ich

interesy

są

wspólne

i niesprzeczne.

Z tych wszystkich względów, wobec uznania, że zarzuty skargi kasacyjnej

nie miały usprawiedliwionych podstaw, zgodnie z art. 398 14 k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy

orzekł na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821 oraz

art. 520 § 2 k.p.c. zasądzając na rzecz uczestników zwrot kosztów wynagrodzenia

adwokata według stawki minimalnej przewidzianej w rozporządzeniu Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) w postępowaniu

kasacyjnym przez Sądem Najwyższym - § 13 ust. 4 w zw. z § 9 pkt 3 i § 6 pkt 6.