V CSK 470/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 470/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa J. R.-S.

przeciwko Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta K.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli ewentualnie o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 czerwca 2009 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 lipca 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

Skarbu Państwa – Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

kwotę

5400

kasacyjnego.

zł

tytułem

zwrotu

kosztów

postępowania

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. prawomocnym wyrokiem wstępnym z dnia 5 marca

2003 r. orzekł, że jest słuszne co do zasady żądania powódki J. R.- S. dotyczące

nakazania złożenia pozwanemu Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta K.

oświadczenia woli o kupnie od powódki jej udziałów w wysokości ½ w własności

oznaczonych w pozwie działek gruntu położonych w K., których cenę powódka

określiła łącznie na 2 720 950 zł. Następnie wyrokiem z dnia 17 sierpnia 2006 r.

Sąd Okręgowy w K. nakazał stronie pozwanej złożenie w terminie 1 miesiąca od

uprawomocnienia się wyroku oświadczenia woli, mocą którego kupi od powódki

wskazane wyżej udziały za kwotę łącznie 104 500 zł i oddalił żądanie ewentualne

powódki o zasądzenie odszkodowania w wysokości 2 720 950 zł. Sąd Okręgowy

stwierdził, że wobec prawomocnego przesądzenia o słuszności co do zasady

roszczenia

powódki

o wykup

udziałów

w

nieruchomości,

kwestią

sporną

pozostawała jedynie cena za jaką pozwany powinien je nabyć. Wartość

nieruchomości Sąd ustalił w oparciu o opinię biegłych, którzy zastosowali metodę

porównawczą, uwzględniając, że wyceniane grunty przed ich przekształceniem w

lasy ochronne miały sposób korzystania oznaczony jako rola, woda i las i nie

znajdowały się w strefie zainwestowania miejskiego.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji powódki zmienił zaskarżony przez

nią wyrok w ten sposób, że uchylił go w części rozstrzygającej o żądaniu

ewentualnym i w tym zakresie postępowanie umorzył, a zasądzoną na rzecz

powódki należność tytułem ceny za udziały we własności nieruchomości

podwyższył do kwoty łącznie 1 197 218 zł. Sąd drugiej instancji uznał za wadliwe

wydanie w rozpoznawanej sprawie (o złożenie oświadczenia woli) wyroku

wstępnego. Jednakże jego uprawomocnienie się przesądzało o zobowiązaniu

strony pozwanej do wykupu udziałów powódki w nieruchomości, której dotyczył

pozew. Z tego względu bezprzedmiotowe stało się orzekanie o żądaniu

ewentualnym zgłoszonym na wypadek nieuwzględnienia żądania o wykup

nieruchomości, a kontrola instancyjna zaskarżonego orzeczenia obejmowała

jedynie zasadność określenia przez Sąd Okręgowy ceny, za jaką wykup ma

nastąpić. Sąd Apelacyjny przyjął również, że prawomocny wyrok wstępny nie

zawierał pełnego i ścisłego rozstrzygnięcia o obowiązku strony pozwanej złożenia

woli o określonej treści i nie stwarzał powagi rzeczy osądzonej w zakresie żądania

wykupu nieruchomości. Sąd ten podzielił ocenę Sądu Okręgowego, że określenie

stanu nieruchomości powódki powinno nastąpić z uwzględnieniem jej charakteru na

dzień poprzedzający nadanie jej statusu lasów ochronnych, czyli na dzień

30 czerwca 1982 r. oraz jego ustalenia faktyczne wskazujące na ówczesne

przeznaczenie tych gruntów. Za wadliwe uznał jednak ustalenie ceny wykupu

w oparciu o opinię biegłych powołanych przez Sąd Okręgowy. Przyjął, że dla

ustalenia ceny wykupu należy brać pod uwagę ceny z daty orzekania. Z tego

względu uzupełnił postępowanie dowodowe i przeprowadził dowód z opinii biegłego

rzeczoznawcy o specjalności związanej z nieruchomościami leśnymi. Nie

podzielając stanowiska biegłego, że cena nieruchomości może być określona przy

założeniu, że można ją przekwalifikować na nieruchomość budowlaną, w oparciu

o wskazane w jego opinii ceny transakcyjne gruntów leśnych, uwzględnione przez

biegłego

dla

obliczenia

opłaty

planistycznej

przyjął,

że

wartość

gruntu

podlegającego wykupowi wynosiła 44 zł za m2. Przy uwzględnieniu tej stawki

podwyższył odpowiednio kwoty zasądzone na rzecz powódki przez Sąd Okręgowy.

Skarga kasacyjna powódki została oparta o obie podstawy określone

w art. 3983 § 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art. 192 pkt 1 k.p.c., art. 278

k.p.c., art. 318 § 1 k.p.c., art. 365 § 1 k.p.c., art. 386 § 4 k.p.c., art. 378 § 1 k.p.c.,

art. 134, 150 i 175 ust 6 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami oraz § 45 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września

2004 r. w sprawie szczegółowych zasad wyceny nieruchomości oraz zasad i trybu

sporządzania operatu szacunkowego. W oparciu o te podstawy skargi kasacyjnej

skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w części, w której

podwyższono kwoty zasądzone na rzecz powódki i umorzenie postępowania w tym

zakresie oraz jego zmianę w części dotyczącej żądania ewentualnego poprzez

zasądzenie na rzecz powódki kwoty 2 720 950 zł, ewentualnie o zmianę

zaskarżonego wyroku poprzez podwyższenie określonych przez Sąd Apelacyjny

kwot wykupu do 2 720 950 zł. i zasądzenie odsetek od tej kwoty za okres od dnia

28 kwietnia 2001 r., bądź uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Większość zawartych w skardze kasacyjnej powódki zarzutów naruszenia

przepisów postępowania dotyczy skutków wydanego przez Sąd Okręgowy wyroku

wstępnego. Wobec uprawomocnienia się tego wyroku bezprzedmiotowe są

rozważania na temat jego wadliwości stwierdzonej przez Sąd Apelacyjny. Posiada

on bowiem niezależnie od tego moc wiążącą z uwagi na prawomocność materialną

(art. 365 k.p.c.). Stwierdzenie przez Sąd Apelacyjny, że tego rodzaju wyrok nie

powinien zapaść w sprawie z powództwa o złożenie oświadczenia woli, nie wpływa

również na ocenę charakteru tego wyroku jako wstępnego i skutków, które wywarło

jego uprawomocnienie. Określa je wyłącznie treść tego wyroku. Sąd Apelacyjny

poddając ocenie wyrok wstępny Sądu Okręgowego w tym zakresie przyjął

zasadnie, że wyrok ten nie wywarł skutku w postaci powagi rzeczy osądzonej poza

przesądzeniem, że żądanie dotyczące wykupu udziału powódki w prawie własności

nieruchomości nie może być oddalone. Nie określał on bowiem treści oświadczenia

woli, które powinna złożyć strona pozwana. W ślad za tym Sąd Apelacyjny

stwierdził zasadnie, że wydanie wyroku wstępnego nie wykluczało możliwości

określenia przez Sąd treści oświadczenia, które powinna złożyć strona pozwana

i nie był on związany żądaniem powódki co do określenia wysokości ceny za

nieruchomość. W rozstrzyganej sprawie stanowisko to było usprawiedliwione

konstrukcją roszczenia o „wykup nieruchomości” opartego o treść art. 84 ustawy

z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska (Dz. U. Nr 49,

poz. 196, ze zm.) – dalej ustawa o ochronie środowiska. Z brzmienia tego przepisu

wynika, że cenę wykupu „ustala się i wypłaca według zasad określonych

w przepisach o gospodarce nieruchomościami”. Z tego względu nie mogło być

wiążące wskazanie ceny wykupu w pozwie. Przy założeniu, że dopuszczalna jest

droga sądowa dla tego rodzaju żądania (por. uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2000 r., III ZP 8/2000), niezbędne było jej

określenie przez sąd w treści wyroku uwzględniającego powództwo o wykup

nieruchomości. Wyrok wstępny Sądu Okręgowego nie zawierał w tym zakresie

jakiegokolwiek rozstrzygnięcia. Wydanie przez Sąd Okręgowy w K. wyroku z dnia

17 sierpnia 2006 r. zawierającego rozstrzygnięcie w przedmiocie ceny wykupu nie

było zatem ponownym orzeczeniem o roszczeniu prawomocnie rozstrzygniętym

wyrokiem wstępnym. Z tych względów nieuzasadnione były zarzuty dotyczące

naruszenia art. 192 pkt 1 k.p.c. skutkujące zdaniem skarżącej nieważnością

postępowania oraz naruszenia art. 318 § 1 k.p.c., 365 § 1 k.p.c., 386 § 4 k.p.c. oraz

art. 378 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie przez Sąd Apelacyjny skutków

prawomocnego wyroku z dnia 5 marca 2003 r. i istniejącego prawomocnego

rozstrzygnięcia o żądaniu zapłaty należności przysługującej powódce w wyniku

rozstrzygnięcia o zasadności żądania wykupu.

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej były związane ze sposobem określenia

przez Sąd wysokości ceny za wykup, a w szczególności przyjęciem przy ustalaniu

wartości nieruchomości metody porównawczej. Wymaga w związku z tym

podkreślenia, że uzyskanie przez nieruchomość leśną, której współwłaścicielką jest

powódka, statusu lasu ochronnego nastąpiło z mocy ustawy w 1982 r. Roszczenie

o wykup tego rodzaju nieruchomości na podstawie art. 84 ustawy o ochronie

środowiska uzasadniało „istotne ograniczenie lub utrudnienie korzystania z niej

w sposób dotychczasowy". W ten sposób w powołanym wyżej przepisie założono,

że dotychczasowe przeznaczenie nieruchomości nie ulega zmianie, a przepisy

o ochronie

środowiska

dotychczasowego

mogą

wykorzystania

spowodować

ograniczenie

gospodarczego

lub

nieruchomości.

utrudnienie

W

drodze

ustawowej wprowadzono zatem ograniczenie prawa własności nieruchomości

z powodów istotnych z punktu widzenia ochrony środowiska. Powództwo oparte

o treść art. 84 ustawy o ochronie środowiska nie służyło natomiast właścicielom

gruntów objętych działaniem tych przepisów w celu uzyskania odszkodowania

w związku z ograniczeniem ich prawa własności. Przewidziane w nim prawo

wykupu stworzyło jedynie możliwość ubiegania się przez właścicieli gruntów o ich

przejęcie

na

własność

przez

Skarb

Państwa,

z

uwzględnieniem

ich

dotychczasowego przeznaczenia. Wynikało ono z charakteru tych gruntów

w momencie wejścia w życie wskazanych wyżej przepisów.

Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął zatem, że przy wycenie nieruchomości

należało uwzględnić jej stan z 1982 r. Z dokonanych w tym zakresie ustaleń

wynikało zaś, że sposób korzystania z nieruchomości był określony jako rola, woda

i las. Ustalono również, że nieruchomość powódki nie znajdowała się i nie znajduje

w strefie zainwestowania miejskiego. Ustalenie te są wiążące w postępowaniu

kasacyjnym (art. 398.3 § 3 k.p.c.). Wbrew zatem stanowisku powódki brak było

podstaw do dokonania wyceny nieruchomości z uwzględnieniem jej położenia

w pobliżu terenów zabudowanych i hipotetycznej możliwości przeznaczenia jej

obecnie pod zabudowę. Uzasadnione było natomiast stanowisko Sądu drugiej

instancji, że należało wycenić nieruchomość jako leśną, przy założeniu, że nie

uzyskałaby ona statusu lasu ochronnego, z uwzględnieniem aktualnych cen tego

rodzaju nieruchomości. Z opinii powołanego przez Sąd Apelacyjny biegłego

wynikało, że podobnego typu nieruchomości były przedmiotem obrotu. W tym

wypadku zastosowanie metody porównawczej jako metody ustalenia rynkowej ceny

nieruchomości nie stanowiło naruszenia powołanych w skardze kasacyjnej

przepisów art. 134, 150 i 175 ust. 6 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz

§ 45 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie

szczegółowych zasad wyceny nieruchomości oraz zasad i trybu sporządzania

operatu szacunkowego, pomimo że brak było transakcji rynkowych dotyczących

wprost nieruchomości obejmujących lasy ochronne.

Sąd Apelacyjny nie naruszył również art. 278 § 1 k.p.c. w wyniku pominięcia

wniosków opinii biegłego i zastąpieniu ich „przypadkowo dobranymi wielkościami".

Posłużenie się opinią biegłych uzasadnia potrzeba posiadania wiadomości

specjalnych. Mogą być one potrzebne dla ustalenia cen określonego rodzaju

nieruchomości np. leśnych, co było istotne w rozstrzyganej sprawie. Dokonując

ustaleń w tym zakresie sąd oparł się o treść opinii biegłego. Bez znaczenia jest

natomiast, w jakiej części opinii biegły zamieścił te dane i że powołał się na nie

w innym celu niż bezpośrednio dla oszacowania wartości nieruchomości, której

dokonał w oparciu o inne założenia. Ustalenie w oparciu o dane transakcyjne

średniej ceny m2 nieruchomości leśnych nie wymagało korzystania z opinii

biegłego, podobnie jak opowiedzenie się przez Sąd za zastosowaniem jednej

z przewidzianych w przepisach metod wyceny nieruchomości, tym bardziej, że co

do tej kwestii i zasadności zastosowania przyjętej przez Sąd Apelacyjny metody

porównawczej wypowiadali się wprost biegli na etapie postępowania przed Sądem

pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny przyjął zasadnie, że uwzględnienie żądania dotyczącego

wykupu udziałów powódki we własności nieruchomości leśnych sprzeciwiało się

możliwości orzekania o roszczeniu odszkodowawczym powódki, zgłoszonym jako

roszczenie ewentualne. Skarżąca wobec umorzenia postępowania w tym zakresie

nie zarzuciła przy tym naruszenia art. 355 k.p.c. Nie znajdowały zatem podstaw

wnioski skargi kasacyjnej dotyczące zmiany orzeczenia w zakresie żądania

ewentualnego.

Z przyczyn

wyżej

wskazanych

skarga

kasacyjna

była

pozbawiona

uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 398 14 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 398 21

k.p.c.