V CSK 47/11 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 25 stycznia 2012 r., V CSK 47/11

Wierzyciel, po uzyskaniu dalszych tytułów wykonawczych na podstawie

art. 793 k.p.c., uprawniony jest do zabezpieczenia hipotekami przymusowymi

zwykłymi jednej wierzytelności na kilku nieruchomościach dłużnika w

zakresie określonym w art. 68 i 69 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.).

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "J." S.A. w T. przy uczestnictwie

Magdaleny N. o wpis, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w

dniu 25 stycznia 2012 r. skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu

Okręgowego w Gliwicach z dnia 20 lipca 2010 r.

oddalił skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 20 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił

apelację wnioskodawczyni "J." S.A. w T. od postanowienia Sądu Rejonowego w

Jastrzębiu Zdroju z dnia 12 kwietnia 2010 r., oddalającego wnioski o wpis w

księgach wieczystych nr (...)6/7 i nr (...)4/0 dwóch hipotek przymusowych zwykłych

w kwotach po 200 000 zł na jej rzecz.

Z bezspornych okoliczności faktycznych wynika, że wnioskodawczyni udzieliła

uczestniczce Magdalenie N. pożyczki w wysokości 200 000 zł, której

zabezpieczeniem było ustanowienie hipoteki kaucyjnej do wysokości 200 000 zł na

nieruchomości pożyczkobiorczyni położonej w C. oraz poddanie się przez

uczestniczkę egzekucji na podstawie art. 777 k.p.c. do kwoty 200 000 zł, po

nadaniu aktowi notarialnemu klauzuli wykonalności, wnioskodawczyni uzyskała –

na podstawie art. 793 k.p.c. – dwa dalsze tytuły wykonawcze, na podstawie których

wniosła w rozpoznawanej sprawie o wpis hipotek przymusowych w kwotach po

200 000 zł na nieruchomości położonej w J.Z., stanowiącej działkę nr 1065/32

wpisaną do księgi wieczystej nr (...)6/7, oraz na nieruchomości położonej w J.Z.,

stanowiącej działkę nr 1075/29 wpisaną do księgi wieczystej nr (...)4/0.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że zabezpieczenie

hipoteczne (suma zabezpieczeń) nie może przekraczać sumy wierzytelności

określonej w umowie pożyczki stron z dnia 21 czerwca 2007 r. Wynika to z

akcesoryjności hipoteki oraz z całokształtu uregulowań dotyczących tego

ograniczonego prawa rzeczowego, w szczególności z art. 65 ust. 1 i art. 79 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h."). Sąd Rejonowy, który łącznie rozpoznał

oba wnioski o wpis, złożone jednocześnie, uprawniony był do zbadania

przedstawionych w nich okoliczności w jednym postępowaniu.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni domagała się uchylenia

postanowienia Sądu Okręgowego i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie uchylenia zaskarżonego postanowienia i orzeczenia co

do istoty sprawy przez uwzględnienie wniosków o wpis w całości lub przez wpis

każdej hipoteki w wysokości 100 000 zł.

Wnioskodawczyni powołała się na błędną wykładnię art. 7 i 31 ust. 2

Konstytucji przez wydanie orzeczenia bez podstawy prawnej, art. 109 u.k.w.h. przez

nieuwzględnienie uprawnienia wierzyciela do wpisu hipoteki przymusowej na

wszystkich nieruchomościach dłużnika, bez potrzeby podziału wierzytelności

zabezpieczonej hipotecznie, oraz art. 65 ust. 1 i art. 79 u.k.w.h. przez uznanie, że

przepisy te stanowią podstawę repartycji zabezpieczenia hipotecznego na

nieruchomościach objętych zabezpieczeniem. Zarzuciła również naruszenie art.

6268 § 1 w związku z art. 130 i 1301 k.p.c. przez oddalenie wniosków, mimo że

istniała możliwość zastosowania sugerowanej repartycji lub uwzględnienia jednego

wniosku, art. 6268 § 2 k.p.c. przez oparcie orzeczenia na okolicznościach

nieobjętych tym przepisem oraz art. 6269 k.p.c. przez oddalenie wniosków, mimo

braku przeszkód do wpisu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Nie spełniły się przesłanki hipoteki przymusowej łącznej, która może powstać

tylko na podstawie jednoznacznego przepisu ustawy (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 27 października 2004 r., IV CK 142/04, OSNC 2005, nr 11,

poz. 192). Zasadą jest niedopuszczalność takiej hipoteki, poza dwoma wyjątkami

określonymi w art. 1111 ust. 1 u.k.w.h., które bezspornie nie wystąpiły, wymienione

bowiem we wnioskach nieruchomości nie były obciążone inną hipoteką łączną i nie

stanowiły własności dłużników solidarnych. Wnioskodawczyni nie żądała obciążenia

jedną hipoteką przymusową kilku nieruchomości, co byłoby niedopuszczalne (art.

1111 ust. 1 u.k.w.h.). Uzyskując jednak – na podstawie art. 793 k.p.c. – dwa dalsze

tytuły wykonawcze dotyczące tej samej wierzytelności, wyrażonej kwotą 200 000 zł,

zmierzała jednoznacznie do podwojenia zakresu zabezpieczenia hipotecznego (do

kwoty 400 000 zł). Tego rodzaju nadmierne zabezpieczenie określane jest w

piśmiennictwie i judykaturze jako "nadzabezpieczenie" (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 11 lutego 2005 r., III CK 203/04, "Biuletyn SN" 2005, nr 7, s. 12

oraz z dnia 28 października 2010 r., II CSK 218/10, OSNC 2011, nr 6, poz. 72).

Stwarza ono dla właściciela obciążonych nieruchomości nadmierną uciążliwość w

postaci spadku wartości rynkowej nieruchomości i niemożności uzyskania kredytu

oraz utrudnia sytuację innych wierzycieli hipotecznych.

Wnioskodawczyni powołała się na uprawnienie przewidziane w art. 109

u.k.w.h., dające wierzycielowi możliwość uzyskania hipoteki przymusowej na

wszystkich nieruchomościach dłużnika, jednakże przyjęta w doktrynie wykładnia

tego przepisu jest inna niż sugerowana w skardze kasacyjnej. Artykuł 109 u.k.w.h.

wskazuje tylko na przedmiot obciążenia i oznacza, że żadna z nieruchomości

dłużnika nie jest wolna od wpisu hipoteki, nie uprawnia natomiast do wielokrotności

zabezpieczenia tej samej wierzytelności, nie stanowi więc wyjątku od zasady

szczegółowości hipoteki (art. 65 u.k.w.h.).

Zabezpieczenie hipoteczne musi dotyczyć wierzytelności oznaczonej (art. 65

ust. 1 u.k.w.h.), tj. wierzytelności w ustalonej wysokości, wynikającej z określonego

stosunku prawnego. Hipoteka zależy od zabezpieczanej wierzytelności, trafnie

zatem Sąd Okręgowy odwołał się do zasad określonych w art. 65 ust. 1 i 69

u.k.w.h., które znajdują potwierdzenie również w art. 71 i 94 u.k.w.h. Podstawowe

znaczenie w rozpoznawanej sprawie mają jednak art. 68 i 69 u.k.w.h., dotyczące

zakresu zabezpieczenia hipotecznego. Wynika z nich, że hipoteka zabezpiecza

jedynie wierzytelność pieniężną wyrażoną w oznaczonej sumie, a ponadto także

roszczenie o nieprzedawnione odsetki oraz przyznane koszty postępowania.

Niedopuszczalne jest zatem objęcie zakresem zabezpieczenia wielokrotności sumy

wierzytelności, do czego zmierzała wnioskodawczyni.

W piśmiennictwie został wyrażony pogląd, że wierzyciel nie może uzyskać

przymusowego zabezpieczania tej samej wierzytelności (jej części) za pomocą

wielu odrębnych hipotek na poszczególnych nieruchomościach, a taka zasada

wynika pośrednio z art. 1111 ust. 2 u.k.w.h. Takiej możliwości nie należy jednak

wyłączyć, jeżeli zakres zabezpieczenia hipotecznego nie przekroczy pułapu

określonego w art. 68 i 69 u.k.w.h. Jeżeli sytuacja prawna nie spełnia przesłanek

hipoteki przymusowej łącznej, nie można stosować do niej w drodze analogii

przepisu art. 1111 ust. 1 u.k.w.h., tym bardziej że stanowiłoby to naruszenie

ustawowego uprawnienia wierzyciela przewidzianego w art. 109 u.k.w.h. Gdy

dłużnik jest właścicielem kilku nieruchomości, wierzyciel uprawniony jest do

skutecznego zabezpieczenia hipotecznego na nich swojej wierzytelności w

granicach określonych w art. 68, 69 i 109 u.k.w.h.

Zarówno przed wejściem w życie ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie

ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. Nr 63, poz. 635), jak i po dniu 23

września 2001 r. aprobowana jest w judykaturze i piśmiennictwie praktyka

zabezpieczania określonej wierzytelności w drodze tzw. repartycji, polegającej na

obciążaniu odrębnymi hipotekami wielu nieruchomości dłużnika, tak jednak, aby

suma zabezpieczeń nie przewyższała sumy wierzytelności (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2005 r., III CK 203/04). Praktykę tę można

wykorzystać przy zabezpieczaniu hipotekami przymusowymi zwykłymi jednej

wierzytelności, po uzyskaniu przez wierzyciela kilku tytułów wykonawczych na

podstawie art. 793 k.p.c. Dochodzi w ten sposób do równoważenia interesów

wierzyciela i dłużnika.

Z przedstawionych przyczyn bezzasadne są powołane w skardze kasacyjnej

zarzuty z zakresu prawa materialnego. Nieuzasadnione są również zarzuty

procesowe.

Nie doszło do naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c., gdyż Sąd Rejonowy rozpoznał

sprawę w granicach swojej kognicji. Sąd Okręgowy trafnie w tym zakresie wyjaśnił,

że po połączeniu obu wniosków o wpis na podstawie art. 219 k.p.c. zostały one

rozpoznane w jednej sprawie.

W postępowaniu przed sądami powszechnymi wnioskodawczyni

reprezentowała nietrafne stanowisko co do objętego żądaniem zakresu

zabezpieczenia hipotecznego i takie żądanie nie mogło być uwzględnione.

Bezzasadnie przy tym skarżąca sugeruje, że sąd wieczystoksięgowy może

„narzucić” wnioskodawcy swoją koncepcję materialnoprawną na podstawie art. 130

k.p.c. Nie istnieje jednak obecnie, po uchyleniu art. 48 ust. 2 u.k.w.h., odpowiednik

tego przepisu umożliwiający merytoryczne uzupełnienie wniosku o wpis do księgi

wieczystej w oznaczonym terminie. Artykuł 130 k.p.c. ma zastosowanie w

postępowaniu wieczystoksięgowym, ale tylko na użytek uzupełniania braków

formalnych wniosku o wpis.

Wnioskodawczyni dopiero w skardze kasacyjnej zasugerowała – alternatywnie

– możliwość orzeczenia co do istoty sprawy z zastosowaniem repartycji

zabezpieczenia hipotecznego. Tego rodzaju zmiana wniosku nie jest w tym

postępowaniu dopuszczalna.

Należało w konsekwencji oddalić skargę kasacyjną (art. 39814 w związku z art.

13 § 2 k.p.c.).