V CSK 463/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 463/13 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 czerwca 2014 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)‎SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)‎SSA del. do SN Katarzyna Polańska-Farion w sprawie z powództwa T. P., M. P. i I. P.‎przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […] o zapłatę,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 czerwca 2014 r.,‎skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]‎z dnia 17 kwietnia 2013 r., 1. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 21 listopada 2012 r., w punktach 1, 2, 3, 5, 6, 7, 8 oraz 9 w ten sposób, że oddala powództwo i nie obciąża powodów kosztami procesu za pierwszą i drugą instancję, 2. nie obciąża powodów kosztami postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Powodowie […] domagali się zasądzenia na ich rzecz od Skarbu Państwa - Wojewody […] tytułem zadośćuczynienia kwot po 500.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 23 grudnia 2009 r. W uzasadnieniu wskazali, że 1956 r. w czasie pobytu powódki i B. P. w izbie porodowej w K. P. doszło do zamiany urodzonych przez nie dzieci. W następstwie tego zdarzenia zamienione dzieci wychowywały się w nie swoich rodzinach biologicznych; spowodowało to wielkie cierpienia psychiczne obu rodzin a u powoda T. P. poczucie braku tożsamości.Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa.

Wskazał na brak podstaw faktycznych i prawnych do jego uwzględnienia. Niezależnie od tego zgłosił zarzut przedawnienia.Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 5 maja 2011 r. oddalił powództwo i odstąpił od obciążenia powodów kosztami procesu. Uwzględnił zarzut przedawnienia uznając, że rozpoczęło ono swój bieg z chwilą powzięcia wiadomości o zamianie dzieci.Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 20 października 2011 r. uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania i oceny zasadności roszczeń powodów przy założeniu, że podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia stanowi nadużycie prawa podmiotowego.Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 21 listopada 2012 r. zasądził od pozwanego na rzecz powodów T.

P. i I. P. kwoty po 450.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 23 grudnia 2009 r. oraz na rzecz powoda M. P. kwotę 100.000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 23 grudnia 2009 r., oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu. Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądzone zadośćuczynienia na rzecz powódki i powoda M. P. obniżył do kwot odpowiednio - 200.000 zł i 50.000 zł, oddalił apelację w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i wnioski.W październiku 1956 r. w Izbie Porodowej w K. powódka I. P. i B. P. urodziły synów. Po urodzeniu chłopcy T. P. oraz T. Pr. byli przynoszeni do matek jedynie na czas karmienia; pozostałymi zabiegami pielęgnacyjnymi zajmowały się położne. Powódka opuściła Izbę Porodową wraz z chłopcem urodzonym z rodziców o nazwisku Pr., zaś I. P. wydano chłopca będącego synem małżonków Pr. Obie rodziny mieszkały w miejscowościach oddalonych od siebie o 2 km. Po latach znajomi oraz rodzina zaczęli dostrzegać uderzające podobieństwo obu chłopców do rodzeństwa z biologicznych rodzin i nabierać podejrzenia o zamianie dzieci.

T. Pr. i T. P. dowiedzieli się o tym w wieku 15-16 lat. Obie rodziny nie potrafiły znaleźć wyjścia z trudnej dla wszystkich sytuacji, co stało się dla nich źródłem poważnych konfliktów i dotkliwych cierpień psychicznych. Badania DNA przeprowadzone w 2009 r. z inicjatywy powoda T. Pr. wykluczyły całkowicie, że I. P. jest matką biologiczną T. P.; potwierdziły natomiast w 99,9995 %, iż jest ona biologiczna matką T. Pr.Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, że powodowie wykazali przesłanki odpowiedzialności deliktowej Skarbu Państwa przewidziane w art. 417 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r.

Stwierdził, że wskutek zamiany dzieci, będącej następstwem niedbalstwa położnych w państwowej izbie porodowej, doszło do bezprawnego i zawinionego naruszenia dóbr osobistych powodów w postaci prawa do dorastania w biologicznej rodzinie, prawa do wychowywania biologicznych dzieci, prawa do niezakłóconego życia rodzinnego oraz rodzicielstwa, w związku z czym powodowie mogą domagać się skutecznie ochrony na podstawie art. 23, art. 24 i art. 448 k.c. Podkreślił, że przyczyną naruszenia dóbr osobistych powodów było powzięcie przez rodzinę oraz społeczność lokalną podejrzeń graniczących z pewnością o zamianie dzieci, a jedynie źródłem tego był fakt wcześniejszej zamiany.

Okoliczność ta oraz ciągłość trwania naruszenia dóbr osobistych sprzeciwiają się ocenie zasadności powództwa przez pryzmat art. 165 § 1, art. 157 § 3 i art. 283 § 3 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 1933 r. Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 ze zm.; dalej: „k.z.”) w związku z art. 3 k.c., art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243 ze zm.; dalej: „ustawa z dnia 15 listopada 1956 r.”) oraz art. XXVI ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz.

U. Nr 16, poz. 94 ze zm.; dalej: „p.w.k.c.”). Powodowie uzyskali realną możliwość wykazania prawdziwości swoich podejrzeń co do zamiany noworodków dopiero wraz z upowszechnieniem badań DNA. Termin przedawnienia dochodzonych roszczeń rozpoczął zatem swój bieg - stosownie do art. 121 pkt 4 k.p.c. - z dniem 31 grudnia 1998 r., zaś upłynął z dniem 31 grudnia 2008 r. Podniesiony przez stronę pozwana zarzut przedawnienia nie zasługiwał jednak na uwzględnienie, gdyż opóźnienie w wytoczeniu powództwa było usprawiedliwione wyjątkowymi okolicznościami; z jednej strony - chęcią odcięcia się od traumatycznych przeżyć, z drugiej - potrzebą rozwiania wątpliwości i ustalenia prawdy.Sąd Apelacyjny, dokonując korekty wysokości zasądzonych roszczeń, wskazał na zróżnicowany stopień przeżyć i cierpień psychicznych powodów - najbardziej dotkliwy w przypadku T.

Pr. i relatywnie mniejszy I. P. oraz M. P. Za uzasadnione uznał przy tym żądanie zasądzenia odsetek ustawowych od dnia 23 grudnia 2009 r., gdyż zadośćuczynienia zostały ostatecznie ustalone według kryteriów wskazanych w przedsądowym wezwaniu strony pozwanej do zapłaty, zawartym w piśmie z dnia 23 grudnia 2009 r. W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c., Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa zarzuciła naruszenie:- art. 11 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.

U. Nr 34, poz. 311), art. 165, art. 157 § 3 i art. 283 § 3 k.z. w związku z art. 3 k.c. i art. XXVI p.w.k.c., a także art. 448 k.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 28 grudnia 1996 r. w związku z art. 23 i art. 24 § 1 k.c. oraz art. 4421 § 1 k.c. w związku z art. 5 k.c. i art. 121 pkt 4 k.c. przez ich zastosowanie mimo braku ku temu podstaw;- art. 481 § 1 w związku z art. 363 § 2 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że dłużnik pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem świadczenia odszkodowawczego przed ustaleniem przez sąd wysokości należnego odszkodowania oraz- art. 378 § 1 w związku z art. 233 § 1 k.p.c. przez nieustosunkowanie się do zarzutu apelacji wskazującego na przekroczenie przez Sąd pierwszej instancji zasady swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do niewłaściwego zastosowania art. 121 pkt 4 k.c.Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Odnosząc się w pierwszej kolejności do podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, należy stwierdzić, że wypełniający tę podstawę zarzut obrazy art. 378 § 1 w związku z art. 233 § 1 k.p.c. nie zasługiwał na uwzględnienie.Wbrew twierdzeniom skarżącej, Sąd Apelacyjny odniósł się do podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., wskazując, iż konkluzja co do znaczenia badań DNA dla rozstrzygnięcia sprawy niniejszej wynika nie tyle z oceny zgromadzonego materiału dowodowego, ile z faktów powszechnie znanych.

Odwołał się również do - wiążącego przy rozpoznawaniu kolejnej apelacji - stanowiska wyrażonego w wyroku kasatoryjnym z dnia 20 października 2011 r., aprobującego powyższą ocenę oraz zasadność zastosowania art. 121 pkt 4 k.c. Wywody odnoszące się do tych kwestii zamieszczone zostały na str. 13-14 uzasadnienia zaskarżonego wyroku, a ich trafność nie może być skutecznie podważona - do czego w istocie zmierzała skarżąca - przy pomocy zarzutu naruszenia wskazanych przepisów postępowania.Za usprawiedliwioną natomiast należy uznać podstawę kasacyjną naruszenia prawa materialnego.U podstaw zaskarżonego wyroku legła ocena, że naruszenie dóbr osobistych powodów nie miało charakteru jednorazowego lecz przybrało postać trwałą, odczuwaną do dnia dzisiejszego.

Okoliczność ta uzasadnia - według Sądu Apelacyjnego - zastosowanie do roszczeń powodów art. 23, art. 24 i 448 k.c. w brzmieniu aktualnie obowiązującym, a do oceny zarzutu przedawnienia - art. 4421 i art. 5 k.c. Zapatrywanie takie trzeba jednak uznać za błędne. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę na różnice występujące między trwałym naruszaniem dóbr osobistych a trwałymi skutkami takiego naruszenia, podkreślając, że jedynie w pierwszym przypadku, tj. w sytuacji, gdy działanie naruszające dobra osobiste utrzymuje się przez pewien okres, do oceny skutków naruszenia miarodajne są przepisy obowiązujące w chwili, w której ustało działanie naruszycielskie.

Działanie sprawcy naruszenia dóbr osobistych ma wówczas charakter ciągły. Takiego charakteru nie ma natomiast zachowanie polegające na dokonaniu zamiany w placówce służby zdrowia noworodków po porodzie, a więc działanie jednorazowe, stanowiące czyn bezprawny, skutkujący naruszeniem dóbr osobistych powodów (zob. uzasadnienie wyroku z dnia 17 kwietnia 2013 r., I CSK 485/12, nie publ.). Przyjmuje się przy tym, że art. 448 k.c. w brzmieniu obowiązującym obecnie nie ma zastosowania do zobowiązań powstałych na skutek naruszenia dóbr osobistych przed dniem 28 grudnia 1996 r. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 czerwca 1999 r., I CKN 63/98, OSNC 2000, nr 1, poz. 14; z dnia 22 października 1999 r., III CKN 401/98, nie publ. i z dnia 25 kwietnia 2002 r., I CKN 616/2000, nie publ.).

W świetle tego zapatrywania, aprobowanego przez skład orzekający, zarzut naruszenia art. 448 k.c. w związku z art. 23, art. 24 § 1 k.c. należało uznać za trafny. Wniosek taki znajduje uzasadnienie w treści art. XXVI i XLIX § 1 p.w.k.c., zgodnie z którymi przepisów Kodeksu cywilnego nie stosuje się przy ocenie skutków czynu niedozwolonego, który zdarzył się przed wejściem w życie tej regulacji (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 czerwca 1967 r., II PRN 38/67, nie publ. i z dnia 7 października 2004 r., IV CK 81/04, nie publ.).

Skoro dochodzonych roszczeń nie usprawiedliwiały powołane przepisy Kodeksu cywilnego ani - według nie kwestionowanej w skardze kasacyjnej oceny Sądu Apelacyjnego - przepisy obowiązujące w chwili zaistnienia zdarzenia szkodzącego (art. 11 p.o.p.c., art. 157 § 3 i art. 165 k.z.), bezprzedmiotowe okazało się roztrząsanie zarzutów zmierzających do podważenia oceny, czy roszczenia te uległy przedawnieniu. Jedynie na marginesie wypada zgodzić się z zapatrywaniem skarżącej, że brak powszechnej dostępności badań DNA w określonym czasie nie uniemożliwiał wykazania zasadności zgłoszonych roszczeń za pomocą innych dowodów i nie uzasadniał zastosowania konstrukcji zawieszenia biegu ich przedawnienia, przewidzianej w art. 121 pkt 4 k.c.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.