V CSK 458/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 458/09

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Autorów „Z.(...)” w W.

przeciwko A. P. i K. Ś.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 maja 2009 r., sygn. akt I ACz (…) i I ACz (…),

uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie 3 (trzecim) – w części oddalającej

zażalenie w pozostałej części - oraz poprzedzające je postanowienie Sądu

Okręgowego w K. z dnia 15 grudnia 2008 r., sygn. akt II C (…) – w części

odrzucającej pozew o zapłatę za pozostały okres objęty pozwem niewymieniony w

punkcie 1 (pierwszym) zaskarżonego postanowienia - i w tym zakresie przekazuje

sprawę do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód Stowarzyszenie Autorów „Z.(...)” w W. wniósł o zasądzenie solidarnie od

pozwanych A. P. i K. Ś. kwoty 269.566 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 26 marca

2006 r. Powód powołując na to, że jest organizacją zbiorowego zarządzania prawami

autorskimi w rozumieniu art. 104 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach

pokrewnych, twierdził, że pozwani jako operatorzy sieci kablowej nie zawarli z nim

wymaganej umowy licencyjnej na reemisję utworów w sieciach kablowych. W związku z

powyższym powód dochodzi od pozwanych należności w związku z bezumowną

reemisją w sieciach kablowych utworów nadawanych w programach organizacji

radiowych i telewizyjnych za okres od 1 maja 1996 r. do 31 grudnia 2004 r.

Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2008 r., uzupełnionym postanowieniem z dnia

2 stycznia 2009 r., Sąd Okręgowy w K. na podstawie art. 199 § 1 k.p.c. odrzucił pozew

uznając, że przedmiotem sporu jest zawarcie umowy o reemisję i wysokość

wynagrodzenia z tego tytułu, tj. spór przewidziany w art. 21 1 ust. 1 ustawy o prawie

autorskim

i

prawach

pokrewnych.

W

takim

przypadku

zachodzi

czasowa

niedopuszczalność drogi sądowej do czasu obligatoryjnego wyczerpania postępowania

przedsądowego przed Komisją Prawa Autorskiego w związku z regulacją zawartą w art.

108 ust. 5 i 7 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Stanowisko takie

znajduje potwierdzenie w orzeczeniach Sądu Najwyższego: z dnia 6 grudnia 2007 r. III

CZP 107/07 oraz z dnia 3 stycznia 2007 r. IV CSK 303/06.

Na skutek zażalenia wniesionego przez powoda Sąd Apelacyjny postanowieniem

z dnia 20 maja 2009 r. uchylił postanowienie Sądu Okręgowego w K. z dnia 15 grudnia

2008 r. w części odrzucającej pozew o zapłatę wynagrodzenia w kwocie 131.511 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 2 marca 2006 r. za okres od dnia 1 maja 1996 r. do dnia

21 lipca 2000 r. oraz za okres od dnia 8 października 2003 r. do dnia 30 kwietnia

2004 r.; uchylił postanowienie z dnia 2 stycznia 2009 r. oraz oddalił zażalenie w

pozostałej części.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że zakresem kognicji

Komisji Prawa Autorskiego objęte są spory dotyczące treści umowy pomiędzy

operatorem telewizji kablowej a organizacją zbiorowego zarządzania. Dotyczy to także

sporu

dotyczącego

wysokości

wynagrodzenia

w

związku

z reemisją

utworów

dokonywaną przez operatorów sieci kablowych. Wyczerpanie trybu postępowania przed

Komisją Prawa Autorskiego jest obligatoryjne w związku z treścią art. 108 ust. 5 i 7 w

zw. z art. 211 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, gdyż powód nie

dochodzi odszkodowania na podstawie art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i

prawach pokrewnych, lecz nie sprzeciwiając się reemisji dokonywanej przez pozwanych

żąda zapłaty przysługującego mu z tego tytułu wynagrodzenia. Nie dotyczy to jednak

okresu – objętego częściowo pozwem – gdy reemisja była możliwa w oparciu o licencję

ustawową. W tym okresie brak było ustawowego upoważnienia Komisji Prawa

Autorskiego do rozstrzygania sporów związanych z zawarciem umowy. Dlatego w tej

części zażalenie powoda zostało uwzględnione przez uchylenie zaskarżonego

postanowienia, a w pozostałej części podlegało oddaleniu.

Postanowienie Sądu Apelacyjnego w części oddalającej zażalenie powoda

(zawarte w punkcie trzecim postanowienia Sądu Apelacyjnego) zostało zaskarżonego

skargą kasacyjną przez powoda opartą na podstawie naruszenie prawa materialnego:

art. 108 ust. 5 i 7 w zw. z art. 211 (wcześniej art. 24 ust. 4 i art. 21 ust. 3) ustawy o

prawie autorskim i prawach pokrewnych; art. 108 ust. 5 tej ustawy w zw. z art. 199 § 1

pkt 1 k.p.c.; art. 3 k.c. i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Powód wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia w części oddalającej zażalenie oraz orzeczenie co do

istoty sprawy przez uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 15 grudnia

2008 r. w pozostałej części odrzucającej pozew o zapłatę wynagrodzenia za okres

od 22 lipca 2000 r. do 7 października 2003 r. i od 1 maja 2004 r. do 31 grudnia 2004 r.

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 211 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim

i prawach pokrewnych (t.j. Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 931 ze zm.), zwanej dalej

Pr. aut., operatorom sieci kablowych wolno reemitować w sieciach kablowych utwory

nadawane w programach organizacji radiowych i telewizyjnych wyłącznie na podstawie

umowy zawartej z właściwą organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.

Według art. 211 ust. 2 tej ustawy w przypadkach sporów związanych z zawarciem

umowy, o której mowa w ust. 1, stosuje się przepis art. 108 ust. 5. Art. 211 Pr. aut.

wszedł w życiem z dniem 1 maja 2004 r. z chwilą uzyskania przez Polskę członkostwa w

Unii Europejskiej (art. 3 ustawy z dnia 25 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o prawie

autorskim i prawach pokrewnych – Dz. U. Nr 166, poz. 1610). Z tym dniem wszedł

również w życie znowelizowany art. 108 ust. 5 Pr. aut., według którego Komisja Prawa

Autorskiego rozstrzyga spory dotyczące stosowania tabel, o których mowa w ust. 3, oraz

spory związane z zawarciem umowy, o której mowa w art. 211 ust. 1. Przed 1 maja 2004

r. w okresie od dnia 22 lipca 2000 r. obowiązywał art. 21 ust. 4 Pr. aut., a od dnia

1 stycznia 2003 r. do dnia 7 października 2003 r. art. 21 ust. 3 Pr. aut. o takiej samej

treści jak obecnie obowiązujący art. 211 ust. 1 Pr. aut. Od dnia 1 stycznia 2003 do dnia 7

października 2003 r. obowiązywał również art. 21 ust. 4 Pr. aut., według którego w

przypadku sporów związanych z zawarciem umowy, o której mowa w ust. 3, stosuje się

przepis art. 108 ust. 5, który przewidywał, że do kompetencji Komisji Prawa Autorskiego

należy rozstrzyganie sporów dotyczących stosowania tabel, oraz związanych z

zawarciem umowy, o której mowa w art. 21 ust. 3 (zmiany wprowadzone ustawą z dnia

28 października 2002 r. o zmianie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych –

Dz.U. Nr 197, poz. 1662).

Wykładnia pojęcia „sporów związanych z zawarciem umowy”, o którym obecnie

stanowi art. 211 Pr. aut., a poprzednio art. 21 ust. 4 Pr. aut. obowiązujący do dnia 7

października 2003 r., nie była jednolita w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym

dokonywano wąskiej albo szerokiej wykładni tego terminu. W uchwale siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2010 r. III CZP 1/10 (Biuletyn SN 2010/7/6) przyjęto,

że spór związany z zawarciem umowy obejmuje również spór co do treści umowy. Z

uzasadnienia powołanej uchwały wynika, że spór związany z zawarciem umowy

obejmuje wszelkie spory dotyczące elementów podmiotowych i przedmiotowych umowy

o reemisje utworów, która powinna być zawarta pomiędzy organizacją zbiorowego

zarządzania prawami autorskimi a operatorem sieci kablowej. W szczególności mogą

być to spory co do obowiązku zawarcia umowy – czy to dlatego, że operator twierdzi, że

nie jest operatorem sieci kablowej lub że nie prowadzi działalności w zakresie reemisji

w sieci

kablowej

utworów

nadawanych

w

programach

organizacji

radiowych

i telewizyjnych, czy też dlatego, że zarzuca, iż organizacja zbiorowego zarządzania nie

jest „właściwą” do zawarcia umowy lub organizacja zbiorowego zarządzania powołuje

się na ważne powody sprzeciwiające się zawarciu umowy (art. 106 ust. 2 Pr. aut.) - jak i

treści umowy, tj. warunków na jakich ma być ona zawarta, w tym sposobu ustalenia i

wysokości wynagrodzenia.

W zakresie sporów związanych z zawarciem umowy droga sądowa uzależniona

jest od wyczerpania postępowania przed Komisją Prawa Autorskiego, określonego w

art. 108 ust. 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (powołana wcześniej

uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2010 r. III CZP 1/10).

Zachodzi bowiem tzw. czasowa niedopuszczalność drogi sądowej z uwagi na

konieczność

wcześniejszego

wyczerpania

postępowania

przed

Komisją

Prawa

Autorskiego. Zgodnie bowiem z art. 108 ust. 7 Pr. aut. strona niezadowolona z

rozstrzygnięcia Komisji Prawa Autorskiego, może w terminie 14 dni od doręczenia

rozstrzygnięcia tej Komisji wnieść powództwo do sądu.

Komisja Prawa Autorskiego obejmowała swoją kognicją spory związane

z zawarciem umowy, o których mowa w art. 211 Pr. aut., a wcześniej w art. 21 ust. 4 Pr.

aut. w okresie od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 7 października 2003 r. oraz od dnia 1

maja 2004 r. Komisja ta nie była właściwa do rozpoznawania sporów związanych z

zawarciem umowy o reemisję programów pomiędzy operatorami sieci kablowych a

organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi w okresie od dnia 22 lipca

2000 r. do dnia 31 grudnia 2002 r., mimo że w tym czasie przepisy Pr. aut. przewidywały

konieczność zawarcia takiej umowy. Już z tego tylko względu należy uznać za

uzasadniony zarzut skargi kasacyjnej kwestionujący odrzucenie pozwu w części

obejmującej żądanie zapłaty za ten właśnie okres. Niezależnie bowiem czy do

kompetencji Komisji Prawa Autorskiego należy obecnie rozpoznanie sporu dotyczącego

zapłaty „wynagrodzenia” za bezumowną reemisję utworów przez operatorów sieci

kablowych w okresie do dnia 31 grudnia 2002 r. kognicja Komisji Prawa Autorskiego nie

obejmowała rozstrzygania sporów związanych z zawarciem omawianej umowy, a

jedynie

rozstrzyganie

sporów

dotyczących

stosowania

tabel

wynagrodzeń

za

korzystanie z utworów lub artystycznych wykonań objętych zbiorowym zarządzaniem.

Tym samym do jej kognicji nie należało również rozpatrywanie jakichkolwiek roszczeń

dochodzonych przez organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi w

związku z bezumowną reemisją utworów przez operatora sieci kablowej. Dochodzenie

tych roszczeń możliwe było na drodze sądowej. Żaden później obowiązujący przepis,

nie przewidywał, aby tego rodzaju roszczenia, powstałe przed zmianą kognicji Komisji

Prawa Autorskiego, zostały wyłączone z kognicji sądów powszechnych i przekazane do

kompetencji tej Komisji. Wyłączenie drogi sądowej i to w stosunku do roszczeń, które po

ich powstaniu mogły być dochodzone przed sądem, musiałoby wynikać z wyraźnego

przepisu prawa. Zagadnienie to jednak nie ma większego znaczenia dla rozstrzygnięcia

o zasadności skargi kasacyjnej, gdyż należy przyjąć – wbrew stanowisku Sądu

Apelacyjnego – że w stosunku do całego roszczenia w części objętej skargą kasacyjną

droga sądowa była dopuszczalna.

Szeroka wykładnia pojęcia „sporów związanych z zwarciem umowy”, o którym

stanowi art. 211 ust. 2 Pr. aut., nie oznacza, że kategoria ta obejmuje także roszczenia

dochodzone przez organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi przeciwko

operatorom sieci kablowych w związku z bezumowną reemisją w sieciach kablowych

utworów nadawanych w programach organizacji radiowych i telewizyjnych. Według art.

17 Pr. aut. jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje prawo do korzystania z

utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia

za korzystanie z utworu. Prawo do korzystania z utworu jest autorskim prawem

majątkowym o charakterze bezwzględnym. Z tego właśnie prawa wyprowadzić można

zakaz do dokonywania reemisji utworów przez operatorów sieci kablowych, bez zgody

podmiotu, któremu przysługuje prawo do wyłącznego korzystania z utworu. Art. 21 1 ust.

1 modyfikuję tę zasadę o tyle, że operator sieci kablowej ma obowiązek uzyskania

licencji umownej na reemisję w sieci kablowej utworów nadawanych w programach

organizacji radiowych i telewizyjnych, poprzez zawarcie umowy z właściwą organizacją

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Organizacja ta jest umocowana z mocy

prawa do zawarcia tego rodzaju umowy ze skutkiem wobec uprawnionych do utworów

objętych wykonywanym przez organizację zbiorowego zarządzania zezwoleniem na

zbiorowe zarządzanie. Organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi ma

obowiązek zawarcia umowy z operatorem sieci kablowej na reemisję utworów w

sieciach kablowych, chyba że zawarciu takiej umowy – jak stanowi art. 106 ust. 2 Pr.

aut. - sprzeciwiają się ważne powody. Na etapie negocjacji, poprzedzającym zawarcie

umowy, jak również podjęcie przez operatora sieci kablowej reemisji utworów w sieci

kablowej, może dojść do sporu, czy i na jakich warunkach umowa ma być zawarta z

organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Chodzi o wszelkie spory

mogące powstać między stronami ze względu na mającą być zawartą umowę (por.

uzasadnienie uchwały z dnia 13 lipca 2010 r. III CZP 1/10, postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2005 r. II CK 42/05, LEX nr 558577). Dlatego spór

dotyczący wysokości wynagrodzenia, jakie ma płacić operator sieci kablowej organizacji

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, może dotyczyć wynagrodzenia należnego

w przyszłości na podstawie umowy, która ma być zawarta. Pominięcie rozstrzygnięcia

ewentualnego konfliktu pomiędzy operatorem sieci kablowej a organizacją zbiorowego

zarządzania prawami autorskimi w drodze przewidzianej w art. 108 ust. 5 Pr. aut. i

przystąpienie operatora sieci kablowej do bezumownej reemisji w sieciach kablowych

utworów nadawanych w programach organizacji radiowych i telewizyjnych oznacza

nadawanie tych utworów bez zawarcia wymaganej umowy, o której stanowi art. 21 1 ust.

1 Pr. aut. Konsekwencją bezprawnego rozpowszechniania utworu jest naruszenie

bezwzględnie obowiązujących autorskich praw majątkowych twórcy wynikających z art.

17 Pr. aut., w tym do wyłącznego korzystania z utworu. W takim przypadku organizacji

zbiorowego zarządzania prawami autorskimi nie przysługuje prawo do żądania od

operatora sieci kablowej wynagrodzenia za korzystanie z utworów reemitowanych w

sieci kablowej na podstawie umowy, która nie została zawarta, lecz jedynie prawo

dochodzenia od osoby, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, roszczeń

przewidzianych w art. 79 Pr. aut., które nie są objęte kognicją, określoną art. 108 ust. 5

Pr. aut., Komisji Prawa Autorskiego (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 24

sierpnia 2005 r. II CK 42/05, z dnia 24 sierpnia 2005 r. II CK 41/05, OSNC z 2006 r. Nr

7-8, poz. 126, wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 3 marca 2006 r. II CSK 59/05, LEX nr

398431, z dnia 14 marca 2006 r. III CSK 143/05, OSNC z 2006 r. Nr 12, poz. 206 oraz

uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2007 r. III CZP 107/07,

OSNC z 2009 r. Nr 1, poz. 18). Dotyczy to w szczególności roszczeń o naprawienie

wyrządzonej szkody, m.in. w formie zapłaty sumy pieniężnej w wysokości stosownego

wynagrodzenia, które byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na

korzystanie z utworu. Przesłanki określające powstanie i wysokość tych roszczeń

wynikają wprost z bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa. Dochodzenia tych

roszczeń nie można więc zakwalifikować jako sporu związanego z zawarciem umowy.

Kognicją Komisji Prawa Autorskiego objęte są jedynie te kwestie, które poprzedzają

zawarcie umowy, gdy treść umownego stosunku prawnego nie jest jeszcze

ukształtowana, a rolą tego organu jest rozstrzygnięcie konfliktu co do samego

obowiązku zawarcia umowy oraz jego treści poprzez odpowiednie wyważenie interesów

obu zainteresowanych stron. W sytuacji, gdy dojdzie już do naruszenia autorskich praw

majątkowych wskutek bezumownej reemisji utworów przez operatora sieci kablowej, nie

ma miejsca na jakiekolwiek negocjacje warunków umowy, gdyż sytuacja prawna jest

jednoznacznie ukształtowana przez bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa

określające konsekwencje takiego stanu rzeczy.

Taka argumentacja zakresu kognicji Komisja Prawa Autorskiego znajduje

wzmocnienie w treści dyrektywy Komisji i Rady Wspólnot Europejskich Nr 93/83 z dnia

27 września 1993 r. w sprawie koordynacji określonych przepisów prawa autorskiego

oraz praw pokrewnych w odniesieniu do przekazu satelitarnego i rozpowszechniania

kablowego (Dz. U. UE L 93.248.15 ze zm.). W dyrektywie zwraca się uwagę m.in. na to,

że posiadaczom praw autorskich zagraża sytuacja, w której ich utwory mogą być

wykorzystywane bez wypłaty wynagrodzenia. Retransmitowanie drogą kablową

programów stanowi działanie podlegające prawu autorskiemu w związku z tym operator

sieci kablowej musi uzyskać zezwolenie wszystkich posiadaczy praw, w odniesieniu do

wszystkich części retransmitowanego programu na podstawie umów, przy czym należy

zapewnić wyłącznie zbiorową formę realizacji prawa do wydawania zezwoleń, poprzez

organizację zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (pkt 27 i 28 preambuły oraz art.

3 ust. 1 i art. 9 ust. 1 dyrektywy). Dyrektywa łączy więc nierozerwalnie zawarcie umowy

z zezwoleniem na retransmisję drogą kablową i w tym zakresie przewiduje konieczność

zapewnienia przez Państwa odpowiednich mechanizmów pomocy w negocjacjach oraz

możliwość utrzymania w okresie przejściowym organów rozstrzygających spory z tym

związane. W pkt 30 preambuły, dotyczącym obowiązku zapewnienia przez Państwa

odpowiedniej formy pomocy w negocjacjach, odnosi to do strony, która „dąży do

zawarcia

umowy

ogólnej”,

a przewidując

utrzymanie

w

okresie

przejściowym

istniejących organów właściwych do rozstrzygania spraw, wiąże to z sytuacją, gdy

prawo do publicznej retransmisji drogą kablową spotkało się z nieuzasadnioną odmową

lub zostało zaoferowane przez organizację radiową i telewizyjną na nieuzasadnionych

warunkach (pkt 31 preambuły oraz art. 12 ust. 2 dyrektywy).

Biorąc to pod uwagę nieuzasadnione było stanowisko Sądu Apelacyjnego, że w

stosunku do roszczeń dochodzonych przez powoda z tytułu bezumownej retransmisji

przez pozwanych utworów w sieci kablowej za okres od dnia 22 lipca 2000 r. do 7

października 2003 r. i od 1 maja 2004 r. do 31 grudnia 2004 r. zachodziła czasowa

niedopuszczalność drogi sądowej. W konsekwencji brak było podstaw do odrzucenia

pozwu w części, w której Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie wniesione na postanowienie

Sądu Okręgowego zawierające takie rozstrzygnięcie. Zaskarżone orzeczenie naruszało

więc powołane w skardze kasacyjnej przepisy: art. 108 ust. 5 i 7 w zw. z art. 21 1

(wcześniej art. 21 ust. 4 i art. 21 ust. 3) ustawy o prawie autorskim i prawach

pokrewnych oraz art. 108 ust. 5 tej ustawy w zw. z art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.

Uwzględniając, że skarga została oparta na uzasadnionej podstawie Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39815 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji.