V CSK 447/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 447/07

POSTANOWIENIE

Dnia 5 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSA Michał Kłos (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku W. K.

przy uczestnictwie A. P., G. P., J. P., B. P. i J. K.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania A. P., G. P., J. P. i B. P. od postanowienia

Sądu Okręgowego w L. z dnia 31 maja 2007 r., sygn. akt II Ca (…),

1)

oddala skargę kasacyjną;

2)

zasądza na rzecz wnioskodawcy od uczestniczki B. A. P. kwotę 1.800,- zł

(jeden tysiąc osiemset złotych), a od uczestników A. P., G. P. i J. P. kwoty

po 600,- zł (sześćset złotych) z tytułu kosztów w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 27 września 2006 r. Sąd Rejonowy w J. zniósł

współwłasność gospodarstwa rolnego obejmującego zabudowaną nieruchomość,

położoną w B. o pow. 297 ha 31 a i 69 m 2 i wartości 2.988.710 zł, dla której prowadzona

jest księga wieczysta Kw nr 17099 oraz nieruchomość rolną, położoną w C., dla której

prowadzona jest księga wieczysta Kw nr (…), o powierzchni 18 ha 03 a i wartości

137.790 zł w ten sposób, że pierwszą z wyżej opisanych nieruchomości przyznał na

wyłączną własność wnioskodawcy, drugą zaś przyznał na współwłasność po ½ części

uczestnikom postępowania H. P. i B. P., zasądził od wnioskodawcy na rzecz

uczestniczki J. K. spłatę w wysokości 747.177,50 zł płatną w 7 ratach oraz na rzecz

uczestników H. P. i B. P. dopłaty w wysokości 729.953,75 zł również rozłożone na 7 rat.

Ponadto, mocą powyższego postanowienia, Sąd Rejonowy zasądził od uczestnika H. P.

na rzecz uczestniczki J. K. spłatę w wysokości 17.233,75 zł oraz od uczestniczki B. P.

na rzecz uczestniczki J. K. spłatę w wysokości 17.223,75 zł i orzekł o kosztach

postępowania. Powyższe postanowienie zapadło w oparciu o następujące ustalenia i

wnioski.

Współwłaścicielami przedmiotowego gospodarstwa są wnioskodawca oraz

uczestnicy J. K., B. P. i H. P. po ¼ części każde z nich. Na gospodarstwie tym oraz na

nieruchomościach wydzierżawionych od Agencji Nieruchomości Rolnych wnioskodawca

oraz uczestnik H. P. prowadzili działalność gospodarczą w ramach spółki cywilnej. Od

2001 r., w związku z chorobą uczestnika, wnioskodawca przejął wszystkie obowiązki

związane z prowadzeniem gospodarstwa i zarządzania nim. Na działce nr (…),

położonej w B., znajduje się park, budynek pałacowy, zabudowania mieszkalne i

gospodarcze. Budynki te stanowią unikalny zespół pałacowe - folwarczno - parkowy,

wpisany do rejestru zabytków i objęty ochroną konserwatorską. Na pozostałych

działkach prowadzone są uprawy rolne.

Wnioskodawca jest właścicielem sprzętu rolniczego i samochodów o łącznej

wartości 145.000 zł, uczestnicy są właścicielami gospodarstw rolnych o pow. 10,11 ha i

10,59 ha. Uzyskali nadto pisemną deklarację (...) Agencji Handlowej „P.(...)” sp. z o. o. z

siedzibą w W. o udzieleniu im poręczenia za zobowiązania wobec wnioskodawcy z

tytułu spłaty z jego udziału we współwłasności.

Sąd pierwszej instancji - odwołując się do treści art. 211 k.c. - uznał, że nie jest

możliwy fizyczny podział gospodarstwa w jego części położonej w B. Stanowi ono

nierozerwalną całość, tworząc funkcjonalny, dobrze utrzymany obiekt gospodarczy,

obejmujący także drogi, ogrodzenia, sieć kanalizacyjną, wodną i energetyczną. Podział

tej nieruchomości nie jest także możliwy ze względu na objęcie jej ochroną

konserwatorską. Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Rejonowy uznał, że

nieruchomość ta winna przypaść wnioskodawcy. Jest on osobą, która - jako jedyna

spośród uczestników - spełnia kryterium z art. 214 § 1 k.c. albowiem prowadzi to

gospodarstwo, pracuje w nim, legitymuje się wyższym wykształceniem rolniczym a także

praktyką zawodową za granicą. Daje on również rękojmię należytego wywiązania się z

obowiązku spłat i dopłat a także zachowania odpowiedniej struktury agrarnej

gospodarstwa. Nieruchomość rolną położoną w C. należało - w ocenie Sądu

Rejonowego - przyznać uczestnikom, uwzględniając posiadany już przez nich areał

gruntów a także ich plany prowadzenia gospodarstwa wspólnie z dziećmi.

Apelację od powyższego postanowienia wniosła uczestniczka B. P. Po złożeniu

apelacji zmarł uczestnik H. P. Spadek po nim nabyli J. P., A. P. i G. P. Uczestnicy ci

poparli wniesioną apelację, podnosząc w szczególności zaniżoną wartość gospodarstwa

i nie zgadzając się na zaniechanie jego podziału. Ponadto wnieśli o rozliczenie

nakładów poczynionych przez wspólników spółki cywilnej W. K. i H. P. na objęte

niniejszym

postępowaniem

gospodarstwo

rolne.

Na

wypadek,

gdyby

podział

gospodarstwa nie okazał się możliwy podnieśli też, że są młodymi rolnikami, którzy dają

gwarancję prowadzenia gospodarstwa rolnego o wysokiej kulturze rolnej.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w Legnicy oddalił apelację

uczestniczki i orzekł o kosztach postępowania stosownie do wyniku rozstrzygnięcia. Sąd

ten poczynił dalsze ustalenia dotyczące dochodowości przedmiotowego gospodarstwa

oraz braku ekonomicznej zasadności jego podziału. Sąd ten uznał, że wycena

przedmiotowego gospodarstwa, dokonana przez biegłego pozostaje nadal aktualna

skoro od daty wydania ostatniej opinii, sporządzonej już w postępowaniu apelacyjnym

upłynęło niewiele ponad dwa miesiące, biegły zaś nie skorygował jego wartości. Biegły

badał trend czasowy zmiany cen tego rodzaju nieruchomości i uznał, że - ze względu na

rozmiary gospodarstwa i niewielki popyt na tego rodzaju nieruchomości - w przeciągu

kilku lat nie nastąpiła zmiana cen. Sąd Okręgowy podzielił również ocenę Sądu

pierwszej instancji co do braku uzasadnienia podziału przedmiotowego gospodarstwa.

W ocenie Sądu Okręgowego nie jest możliwe w ramach niniejszego

postępowania rozliczenie nakładów poczynionych przez wspólników spółki cywilnej. Jest

ono dopuszczalne w odrębnym postępowaniu. Sąd Okręgowy uznał również, że skoro

uczestnicy nie wnieśli apelacji, nie jest możliwe przyznanie im mocą postanowienia sądu

drugiej instancji, wydanego na skutek apelacji B. P. przedmiotowego gospodarstwa.

Dlatego wykazywane w postępowaniu odwoławczym uprawnienia rolnicze uczestników

oraz ich możliwości spłaty wnioskodawcy nie mają znaczenia i nie podlegały ocenie.

Możliwe jest jedynie badanie tych okoliczności w odniesieniu do uczestniczki B. P. Ma

ona jednak gorsze od wnioskodawcy przygotowanie teoretyczne i praktyczne do

prowadzenia gospodarstwa rolnego, a nadto nie wykazała posiadania wystarczających

środków do spłacenia wnioskodawcy.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach wskazanych w art. 398 3 § 3

k.p.c. W ramach pierwszej podstawy uczestnicy zarzucili naruszenie art. 212 § 2 i 214

k.c., polegające na niezastosowaniu i wykluczeniu uczestników z kręgu osób

spełniających warunki do otrzymania gospodarstwa rolnego będącego przedmiotem

zniesienia współwłasności jedynie z tego powodu, że nie złożyli oni apelacji, pomijając

stosowne okoliczności jakie spełniają - interes społeczno gospodarczy a także

gwarancje należytego jego prowadzenia. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej

uczestnicy zarzucili naruszenie art. 316 w zw. z art. 382 k.p.c. polegające na

nieuwzględnieniu

istniejącego

w

dacie

orzekania

stanu

rzeczy

a mianowicie

szczególnych kwalifikacji i predyspozycji uczestników do prowadzenia gospodarstwa

rolnego, art. 619 § 1 k.p.c., polegające na nie wywiązaniu się z obowiązku ustalenia

wartości przedmiotu współwłasności w dacie orzekania oraz art. 618 § 1 k.p.c.,

polegające na nie rozliczeniu nakładów poniesionych na przedmiot zniesienia

współwłasności przez wnioskodawcę i zmarłego uczestnika, działających w ramach

spółki cywilnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wymagają rozważenia zarzuty naruszenia prawa

procesowego. Prawidłowo ustalona podstawa faktyczna jest bowiem niezbędną

przesłanką dokonania oceny prawnej rozstrzygnięcia przyjętego w zaskarżonym

orzeczeniu.

W ocenie Sądu Okręgowego, uczestnicy, którzy nie zaskarżyli postanowienia

wyłączeni są z kręgu osób, którym może zostać przyznane gospodarstwo rolne, będące

przedmiotem zniesienia współwłasności. Sąd drugiej instancji nie dokonał oceny

wniosku uczestników co do sposobu zniesienia współwłasności i nie wziął pod uwagę

okoliczności przez nich podnoszonych, kierując się kryterium wynikającym z norm prawa

procesowego. Prawidłowo zatem uczestnicy wskazali jako naruszone art. 378 § 1 i 382

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Jak przyjął Sąd Najwyższy na gruncie spraw o dział spadku, w

postępowaniach tych sąd drugiej instancji nie jest związany granicami wniosków

apelacyjnych oraz zakazem reformationis in peius, jeżeli przedmiot zaskarżenia jest

integralnie związany z inną częścią lub całością zaskarżonego orzeczenia. Wynika to z

oparcia tego postępowania na zasadzie oficjalności co sprawia, że sądu, z wyjątkiem

sytuacji przewidzianych w ustawie, nie wiążą wnioski ani wnioskodawcy, ani

uczestników postępowania a także z niepodzielnego charakteru postanowienia o dziale

spadku (zob. postanowienia z dnia 7 listopada 1964 r., III CR 294/64, OSNCP 1965, nr 7

- 8, poz. 130, z dnia 17 września 1999 r., l CKN 379/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 59 i z

dnia 28 marca 2003 r., IV CKN 1961/00, niepubl.). Powyższe poglądy aktualne są

również na tle postępowania o zniesieniu współwłasności. Zaskarżenie postanowienia o

zniesieniu współwłasności przez jednego z uczestników powoduje zatem konieczność

rozpoznania przez sąd drugiej instancji całości sprawy. Postanowienia te są tak

zbudowane, że poszczególne rozstrzygnięcia w nich zawarte są od siebie zależne i

wzajemnie uwarunkowane. Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że

w toku rozpoznania sprawy na skutek wniesienia apelacji przez jednego uczestnika sąd

może znieść współwłasność rzeczy w inny sposób, w odmienny sposób ukształtować

również dopłaty i spłaty. Nie jest też związany zakazem reformationis in peius. W

konsekwencji Sąd Okręgowy nie miał podstaw do odmowy oceny wniosku uczestników

co do sposobu zniesienia współwłasności i pominięcia okoliczności przez nich

podnoszonych w oparciu o kryterium przez siebie wskazane. Równolegle naruszony

został art. 316 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez nie wzięcie pod uwagę stanu rzeczy

istniejącego w dacie orzekania.

Naruszenie wyżej wskazanych przepisów postępowania nie ma jednak istotnego

wpływu na wynik sprawy. Przystępując do oceny zarzutów dotyczących prawa

materialnego należy przypomnieć, że przedmiotem zniesienia współwłasności w

niniejszej sprawie były dwie nieruchomości, wchodzące w skład gospodarstwa rolnego.

W odniesieniu do obu tych nieruchomości sąd odstąpił od ich podziału, kierując się

kryterium wynikającym z art. 213 k.c. i zastosował drugi sposób podziału, uregulowany

w art. 214 § 1 k.c., to jest przyznanie ich jednej osobie (co do drugiej -dwóm

współwłaścicielom

na

współwłasność).

Skarżący

tego

sposobu

zniesienia

współwłasności co do zasady nie kwestionują. Podstawowym kryterium wyboru

współwłaściciela, któremu gospodarstwo rolne ma być przyznane, wynikającym z wyżej

przytoczonego przepisu, jest prowadzenie gospodarstwa lub stała w nim praca. W

odniesieniu do tego kryterium skarżący twierdzili, że interes społeczno - gospodarczy

przemawia za ich kandydaturą. W uzasadnieniu podnieśli: wiek, wykształcenie rolnicze i

korzystną ofertę spłaty. Okoliczności te nie były wprost przedmiotem oceny sądu drugiej

instancji. Przede wszystkim jednak nie prowadzą do zmiany poglądu o zasadności

przyznania nieruchomości wnioskodawcy. Prawidłowo i w zgodzie z art. 214 § 1 k.c. Sąd

drugiej instancji uznał, że za przyznaniem mu nieruchomości w B. przemawia to, że jest

on osobą, która gospodarstwo to prowadzi i na nim pracuje. Ewentualne kwalifikacje

podmiotowe po stronie innych współwłaścicieli nie mogą prowadzić do wniosku, że

interes społeczno - gospodarczy przemawiać będzie za przyznaniem gospodarstwa

innym, niż wnioskodawca osobom. Skarżący nie wykazali, że dają oni lepszą gwarancję

należytego prowadzenia gospodarstwa niż wnioskodawca, a tylko przy takim zarzucie

przepis art. 214 § 1 k.c. mógłby zostać naruszony. Pośrednio kwalifikacje uczestników

były zresztą poddane ocenie sądów meriti ponieważ ich rodzice wskazywali, że to im

powinna być przyznana nieruchomość, podnosząc, że mają dzieci kształcące się w tym

kierunku i pracujące w rolnictwie.

Także zarzut naruszenia art. 618 § 1 k.p.c. nie jest zasadny. Przede wszystkim

na aprobatę zasługuje stanowisko Sądu drugiej instancji, że zgłoszenie roszczeń o

jakich mowa w art. 618 k.p.c. dopuszczalne jest do daty zamknięcia rozprawy przed

sądem pierwszej instancji. Zgłoszenie ich przed sądem drugiej instancji można uznać za

skuteczne,

gdy

powstały

albo

stały

się

wymagalne

w trakcie

postępowania

międzyinstancyjnego. Powyższe stanowisko uznać należy za przeważające w

orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z dnia

26 października 1961 r., IV CO 15/61, OSN 1962, nr 4, poz. 131 i z dnia 27 czerwca

1969 r. III CZP 34/69, OSPiKA 1970, nr 5, poz. 94 oraz postanowienie z dnia 26 marca

2004 r., IV CK 209/03, niepubl.). Roszczenia wynikające poczynienia nakładów powstały

w okresie wcześniejszym a jedynie zostały odziedziczone przez uczestników w okresie

po wniesieniu apelacji.

Brak możliwości rozstrzygania o powyższych roszczeniach wynika jednak przede

wszystkim z ich charakteru. Spółka istniejąca pomiędzy uczestnikami nie posiadała

własnych nieruchomości. Przedmiotem jej działalności było prowadzenie upraw rolnych

na terenie przedmiotowych nieruchomości. Art. 618 k.p.c. dotyczy roszczeń pomiędzy

współwłaścicielami. Jeśli współwłaściciele zarazem są wspólnikami spółki prawa

cywilnego, w wypadku rozwiązania tej spółki wskutek śmierci jednego z nich, w braku

odmiennej umowy, do wspólnego majątku mają zastosowanie przepisy art. 875 k.c.

Likwidację majątku wspólnego wspólników po rozwiązaniu spółki cywilnej przeprowadza

sąd w trybie właściwym dla zniesienia współwłasności, tj. w trybie postępowania

nieprocesowego, stosując odpowiednio przepisy art. 617 i n. k.p.c. (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 30 września 1977 r., III CRN 76/77, OSNC 1978, nr 7, poz.

115). Odpowiednie stosowanie przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych w

wypadku rozwiązania spółki dwuosobowej ma miejsce także w stosunkach między

spadkobiercami zmarłego wspólnika a pozostałym wspólnikiem. W skład tego majątku,

który jest majątkiem wspólników, odrębnym w stosunku do ich majątków osobistych,

wchodzi wierzytelność z tytułu poniesienia nakładów na rzeczy, która jest składnikiem

ich majątków osobistych. Podział tej wierzytelności musi zatem mieć miejsce w

odrębnym postępowaniu. Brak zatem podstaw do objęcia postępowaniem o zniesienie

współwłasności rozliczeń z tego tytułu.

Zarzut naruszenia art. 619 § 1 k.p.c. stanowi w istocie polemikę z ustaleniami

sądu, dokonanymi w oparciu o opinie biegłego. Dokonując oceny opinii Sąd uzasadnił,

dlaczego upływ czasu nie uzasadnia aktualizacji opinii biegłego. Uczestnicy po wydaniu

opinii uzupełniającej, aczkolwiek poddali ją krytyce to jednak zmierzającej w innym

kierunku. Nie wnosili natomiast o jej aktualizację. Obowiązek ustalenia wartości

gospodarstwa rolnego z urzędu przez sąd nie zwalnia uczestników postępowania od

inicjatywy dowodowej w tym zakresie.

Z powyższych względów, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, skargę

kasacyjną należało uznać za nieuzasadnioną, co mając na względzie, jak również treść

art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 3 w zw. z art. 391 § 1 i 39821 i 13 § 2

k.p.c., uwzględniając jego wynik.