V CSK 440/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 440/06

POSTANOWIENIE

Dnia 28 lutego 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z wniosku Z. D. i in. ,

przeciwko „E. F.” Spółce z o.o. w W.

przy udziale „A. S.” Spółki z o.o. w T.

o egzekucję z nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 lutego 2007 r.,

skargi kasacyjnej dłużnika „E. F.” Spółki z o.o. w W.

od postanowienia Sądu Okręgowego w L.

z dnia 31 maja 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w części oddalającej zażalenie

dłużnika E. F. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (pkt I) i

orzekającej o kosztach (pkt IV) i w tym zakresie przekazuje

sprawę Sądowi Okręgowemu w L. do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 5 października 2005 r. Sąd Rejonowy w G.

przysądził na rzecz nabywcy „A. S.” sp. z o.o. w T.:

-

użytkowanie wieczyste działki nr 1 położonej w T., objętej księgą wieczystą

Sądu Rejonowego w G. nr […];

-

użytkowanie wieczyste działek nr 69, 72, 73/3, 76, 61/1, 61/2, 63, 65, 67/1

i 67/2 położonych w L. oraz własność budynków trwale z gruntem

związanych znajdujących się na działce nr 61/1 i 65 objętych księgą

wieczystą Sądu Rejonowego w G. nr […];

-

użytkowanie wieczyste nieruchomości położonej w L. oraz własność

budynków trwale z gruntem związanych objętych księgą wieczystą Sądu

Rejonowego w G. nr […];

-

użytkowanie wieczyste nieruchomości położonej w R. objętej księgą

wieczystą Sądu Rejonowego w G. nr […] za cenę 4 025 542,47 zł, która w

całości została zapłacona gotówką.

W uzasadnieniu wskazał, że postanowienie o przybiciu z dnia 8 października

2004 r. uprawomocniło się i nabywca wykonał warunki licytacyjne, tj. uiścił

pozostałą część ceny oraz wpis od przybicia.

Zażalenie na to postanowienie wnieśli wierzyciele D. J. i S. J. oraz dłużnik E.

sp. z o.o. Skarżący zarzucili naruszenie art. 969 k.p.c. w zw. z art. 998 k.p.c. i w

zw. z art. 1 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez

cudzoziemców (Dz.U. z 2004 r., Nr 167, poz. 1758 ze zm., dalej „ustawy”), przez

bezzasadne przyjęcie, że warunki licytacji zostały wykonane, podczas gdy cenę

nabycia wylicytowanych nieruchomości uiścił podmiot będący cudzoziemcem, który

nie wykazał się zgodą na nabycie nieruchomości rolnych. Ponadto wierzyciele D.

J. i S. J. zgłosili zarzuty co do przebiegu licytacji, wskazując, że wartość

nieruchomości została zaniżona, a cena uiszczona po terminie wyznaczonym

przez Sąd.

Postanowieniem z dnia 31 maja 2006 r. Sąd Okręgowy oddalił zażalenie

dłużniczki i wierzycielki D. J. i odrzucił zażalenie S. J. Wskazał, że postanowienie o

przybiciu uprawomocniło się 15 października 2004 r., natomiast pozostała do

uiszczenia cena nabycia została zapłacona w całości w dniu 4 lipca 2005 r tj. w

terminie wyznaczonym przez Sąd. Nabywca nie spóźnił się o jeden dzień skoro

koniec terminu (3 lipca 2005 r.) przypadał na dzień ustawowo wolny od pracy, co

oznaczało upływ terminu dnia następnego (art. 115 k.c.).

Za bezzasadne uznał także zarzuty skarżących dotyczące naruszenia art.

969 k.p.c. w zw. z art. 998 k.p.c. i w zw. z art. 1 ustawy. Wskazał, że w świetle tego

ostatniego przepisu cudzoziemcem jest spółka handlowa mająca siedzibę

na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, kontrolowana bezpośrednio lub pośrednio

między innymi przez osoby fizyczne nie posiadające obywatelstwa polskiego.

Za kontrolowaną przez cudzoziemca uznał spółkę, w której cudzoziemiec lub

cudzoziemcy dysponują bezpośrednio bądź pośrednio powyżej 50% głosów na

zgromadzeniu wspólników lub walnym zgromadzeniu, także jako zastawnik,

użytkownik, lub na podstawie porozumień z innymi osobami, albo mają pozycję

dominującą w rozumieniu przepisów art. 4 § 1 b, c, e. k.s.h. Według pełnego wypisu

z Krajowego Rejestru Sądowego „A. S.” sp. z o.o. od września 2005 r. miała

wspólników: obywatela niemieckiego A. G. posiadającego 490 udziałów o łącznej

wartości 24 500 zł oraz J. S. obywatela polskiego posiadacza 510 udziałów o

łącznej wartości 25 500 zł. Odwołując się do treści art. 242 k.s.h., oraz faktu, że

każdy z udziałów kapitału spółki ma równą wartość uznał, że nabywca

przysądzonych nieruchomości nie jest cudzoziemcem. Jego zdaniem odmiennej

oceny nie mógł spowodować fakt, że po przybiciu, w okresie od maja do września

2005 r., wspólnikami spółki „A. S.” byli E. K. G. i A. G. Zauważył, że ustawa

o nabywaniu

o charakterze

nieruchomości

przez

reglamentacyjnym,

cudzoziemców

jest

aktem

mającym

celu

ochronę

na

prawnym

przed

niekontrolowanym wykupem nieruchomości przez cudzoziemców. W sprawie cel

ten został zachowany, skoro w postępowaniu egzekucyjnym prawo użytkowania

wieczystego nieruchomości przechodzi na nabywcę po przysądzeniu, a w tym

czasie spółka nie była cudzoziemcem

Podkreślił, że podstawą zażalenia na przysądzenie własności nie mogą być

zarzuty zgłoszone przez wierzyciela D. J. dotyczące przebiegu licytacji gdyż poza

zakresem kognicji sądu w tym postępowaniu pozostaje ocena poprzednich etapów

postępowania egzekucyjnego, a ewentualne uchybienia wówczas popełnione

ulegają prekluzji z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o przybiciu.

Zażalenie wierzyciela S. J. jako wniesione po terminie Sąd Okręgowy

odrzucił na podstawie art. 373 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.

Dłużnik „E.” sp. z o.o. w skardze kasacyjnej zaskarżającej postanowienie z

dnia 31 maja 2006 r. w punkcie pierwszym w całości, opartej na podstawie

naruszenia prawa materialnego tj. art. 1 ust 1 w zw. z art. 3d i z art. 6 ust 1 ustawy

w zw. z art. 58 k.c., w zbiegu z art. 998 § 1 k.p.c. i z art. 976 § 1 k.p.c. oraz na

naruszeniu przepisów postępowania wywołującym wpływ na wynik sprawy, a to

art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 316 k.p.c., art. 948 § 1 k.p.c. w zw. z art. 951 k.p.c. i

art. 156 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

(tekst jednolity Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.) wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie zażalenia dłużnika, bądź przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalania

faktów lub oceny dowodów (art. 3983 k.p.c.). Już z tego względu chybiony był zarzut

obrazy art. 233 § 1 k.p.c.

Egzekucja z nieruchomości składa się z kilku etapów. Nieprawidłowości

w toku licytacji, aż do jej zamknięcia podlegają zaskarżeniu skargą na czynności

komornika (art. 986 k.p.c.). W przetargu nie mogą uczestniczyć podmioty

enumeratywnie wymienione w art. 976 § 1 k.p.c., w tym osoby, które nie wykazały

się wymaganym zezwoleniem ministra właściwego do spraw wewnętrznych

na nabycie własności, czy prawa wieczystego użytkowania nieruchomości (art. 1

ustawy). Dla dopuszczenia takiej osoby do licytacji wystarcza przedstawienie

promesy zezwolenia (art. 3d ustawy). Przyjmując, że A. S. sp. z o.o. była już w tym

czasie cudzoziemcem, nie powinna zostać dopuszczona do przetargu, a

zainteresowani mogli

zakwestionować ten udział przez wniesienie skargi na

czynność komornika.

W kolejnym etapie postępowania na postanowienie sądu w przedmiocie

przybicia przysługuje zażalenie. Może jednak ono być oparte tylko na zarzutach,

które naruszają

prawa skarżącego (art. 997 k.p.c.). Podstawą zażalenia na

postanowienie w przedmiocie przybicia mogą być uchybienia jakie wystąpiły w toku

dotychczasowej egzekucji, jednak z wyłączeniem tych kwestii, które zostały

prawomocnie

rozstrzygnięte.

W

sprawie

jednak,

wobec

niezaskarżenia

postanowienia o przybiciu, stało się ono prawomocne.

Dalszym etapem postępowania egzekucyjnego jest przysądzenie własności

(art. 998 – 1103 k.p.c.). Z punktu widzenia procesowego przedmiot merytorycznego

badania sądu w tej fazie postępowania egzekucyjnego jest ograniczony do

przesłanek objętych art. 998 § 1 k.p.c. Kontrola sądu sprowadza się więc

do

stwierdzenia, czy postanowienie o przybiciu lub ustaleniu ceny nabycia jest

prawomocne i czy zostały wykonane warunki licytacyjne, albo też wpłacona została

cała cena kupna przez Skarb Państwa. Poza tak określonym zakresem

rozpoznania sprawy pozostaje ocena prawidłowości postępowania egzekucyjnego

w

poprzednich

etapach

i

jego

ewentualnych

uchybień,

które

z

chwilą

uprawomocnienia się postanowienia o przybiciu ulegają prekluzji. Wynika to wprost

z art. 998 § 2 k.p.c., który jednoznacznie stanowi, że podstawą zażalenia nie mogą

być uchybienia sprzed uprawomocnienia się przybicia (por. np. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 2 marca 2000 r., II CKN 1189/99, OSNC 2000, nr 9, poz. 164

i z dnia 9 sierpnia 2000 r., I CKN 768/00 niepublikowane). Uwagi te czynią

chybionym zarzut naruszenia art. 948 § 1 k.p.c. w zw. z art. 951 k.p.c. i w zw.

z art. 156 ust 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, przez przyjęcie za

podstawę ustalenia do licytacji nieruchomości nieaktualnych wycen biegłych

rzeczoznawców, tj. sporządzonych wcześniej niż ustawowy termin 12 miesięcy.

Uchybienie to uległo prekluzji wynikającej z art. 998 § 2 k.p.c. Dodać należy,

że takie sprekludowane zarzuty nie mogą stanowić podstawy skargi kasacyjnej od

postanowienia o przysądzeniu własności (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 9 marca 2005 r., III CK 258/04 niepublikowane).

W uchwale z dnia 4 października 1972 r., III CZP 69/72 (OSNC 1973, nr 5,

poz. 74) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że podstawą zażalenia na postanowienie

co do przysądzenia własności (art. 998 § 1 k.p.c.) nie może być uchybienie art. 976

§ 1 k.p.c., polegające na dopuszczeniu do udziału w przetargu osoby, która nie

może w nim uczestniczyć. Wskazał jednoczenie, że art. 998 § 2 zdanie drugie

k.p.c. w jednolity sposób nakazuje traktować wszelkie uchybienia sprzed

uprawomocnienia się przybicia, a więc te które powstały we wcześniejszej fazie

postępowania egzekucyjnego, stwierdzając, iż w ten sposób następuje swoiste

związanie prawomocnością

i sprekludowanie

możności podnoszenia uchybień

procesowych oraz innych wadliwości postępowania i orzekania. Z tego ostatniego

fragmentu uzasadnienia tej uchwały można wywieść wniosek, że prekluzją objęte

są nie tylko wadliwości natury procesowej ale także materialnej. Tymczasem

w literaturze zwrócono uwagę, że w przepisie tym wyraźnie mowa jest

„o uchybieniach”

co

oznacza,

że

ograniczenie

dotyczy

wyłącznie

kwestii

procesowych i tym samym nie wyłącza możliwości powoływania się na naruszenie

prawa materialnego. Przesądzenie tej kwestii nie jest jednak niezbędne

do rozstrzygnięcia sprawy.

Na etapie licytacji dopuszczenie do udziału w niej osób wyłączonych

objętych hipotezą art. 976 § 1 k.p.c., w tym osoby, która nie może nabyć

nieruchomości bez zezwolenia organu państwowego, jest tylko naruszeniem tego

przepisu, tj. uchybieniem procesowym. Identycznie kwestia ta przedstawia się

w chwili wydawania postanowienia o przybiciu. Choć bowiem prawomocne

rozstrzygnięcie

sądu

o

przybiciu

nieruchomości, jeżeli spełni on warunki

wiążąco

ustala

przyszłego

nabywcę

licytacyjne (art. 995 k.p.c.), to dopiero

postanowienie o przysądzeniu własności przenosi na osobę własność (użytkowanie

wieczyste) nieruchomości będącej przedmiotem egzekucji (art. 999 k.p.c.). Tylko na

tę czynność w świetle prawa materialnego konieczne jest zezwolenie wydawane

w drodze

decyzji

administracyjnej

przez

ministra

właściwego

do

spraw

wewnętrznych (art. 1 ust 1 ustawy). Nabyciem nieruchomości przez cudzoziemca

w rozumieniu ustawy jest bowiem nabycie prawa własności nieruchomości lub

prawa użytkowania wieczystego na podstawie każdego zdarzenia prawnego (art. 1

ust. 4 ustawy). Takim faktem prawnym w świetle dotychczasowych uwag jest

orzeczenie o przysądzeniu własności, a nie postanowienie o przybiciu. Z punktu

widzenia

prawa

materialnego

nie

przedstawienie

zezwolenia

na

nabycie

nieruchomości przez cudzoziemca nie jest brakiem tej przesłanki nabycia sprzed

uprawomocnienia się przybicia. Prekluzja wynikająca z art. 998 § 2 zdanie drugie

k.p.c. jej nie dotyczy, albowiem obejmuje ona stan sprzed orzekania o przybiciu.

Jeszcze raz należy bowiem podkreślić, że zezwolenie jest materialnoprawnym

warunkiem między innymi przysądzenia własności.

Cudzoziemcem w rozumieniu ustawy jest między innymi spółka mająca

siedzibę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej kontrolowana bezpośrednio, bądź

pośrednio przez osobę fizyczną nie posiadającą obywatelstwa polskiego, osobę

prawną mającą siedzibę za granicą lub bez osobowości prawnej spółkę mającą

siedzibę za granicą utworzoną zgodnie z ustawodawstwem państw obcych (art. 1

ust. 2 pkt 4 ustawy). W wypadku spółki handlowej za kontrolowaną w rozumieniu

ustawy

uważa się spółkę, w której cudzoziemiec lub cudzoziemcy dysponują

bezpośrednio lub pośrednio powyżej 50% głosów na zgromadzeniu wspólników lub

na walnym zgromadzeniu, także jako zastawnik, użytkownik lub na podstawie

porozumień z innymi osobami, albo mają pozycję dominującą w rozumieniu

przepisów art. 4 § 1 pkt 4 lit. b, c lub e k.s.h.

A. S. sp. o.o. w świetle dokonanych ustaleń była cudzoziemcem nie tylko w

chwili orzekania o przybiciu ale także w czasie późniejszym. Sprzedaż udziałów z

dnia 13 września 2005 r., wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, w świetle

przedstawionej definicji nie mogła przesądzić, że przestała być cudzoziemcem w

rozumieniu ustawy. Luka w ustaleniach faktycznych nie pozwala bowiem wykluczyć

pośredniej, w rozumieniu ustawy, kontroli spółki przez wspólnika – obywatela

obcego.

Jak podkreślono w literaturze, dla uznania danej osoby prawnej mającej

siedzibę w Polsce za pośrednio kontrolowaną, zgodnie z tzw. teorią rzeczywistego

stanu wpływu decyduje nie tylko faktyczne oddziaływanie kapitałowe, ale także

osobowe. W samej ustawie o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców nie

skonkretyzowano kryteriów, na podstawie których należy przesądzić, czy ma

miejsce taka pośrednia kontrola. W każdym razie występuje ona wtedy gdy osoba

fizyczna nieposiadająca obywatelstwa polskiego będąca udziałowcem, choć nie ma

przeważającego wpływu kapitałowego, to jednak faktyczne decyduje o działalności

spółki ze względów osobistych bądź innych powiązań majątkowych pomiędzy

wspólnikami. Aby wyjaśnić tę kwestię, ze względu na charakter sprawy, celowe jest

zwrócenie się do właściwego organu wydającego zezwolenia o zajęcie stanowiska

w tej materii (art. 232 k.p.c.).

Z powodu braku ustaleń nie sposób także odeprzeć zarzutu naruszenia art.

58 § 1 k.c. w zw. z art. 998 § 1 k.c., gdyż nie można odpowiedzieć na pytanie,

czy umowa z dnia 13 września 2005 r. sprzedaży udziałów nie miała na celu

obejścia przepisów ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców.

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 k.p.c.).

jz