V CSK 436/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 436/10

POSTANOWIENIE

Dnia 13 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

SSA Roman Dziczek

w sprawie z wniosku J. W. i A. W.

przy uczestnictwie T. W., A. W., T. S. i A.S.

o wpis służebności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 25 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 25 marca 2010 r. Sąd Okręgowy

oddalił apelację wnioskodawców od postanowienia Sądu pierwszej instancji

oddalającego wniosek o dokonanie w księdze wieczystej KW […], prowadzonej dla

nieruchomości stanowiącej działkę nr 1012/130, wpisu służebności przejścia i

przejazdu

przez

tę

nieruchomość

na

rzecz

każdoczesnych

właścicieli

nieruchomości składających się z działek nr 1364/130 i 1365/130, objętych księgą

wieczystą KW […] oraz działki nr 1366/130, objętej księgą wieczystą KW […].

Sądy obu instancji uznały, że nie może stanowić podstawy wpisu wskazany

przez wnioskodawców akt własności ziemi z dnia 19 listopada 1975 r. wydany na

rzecz poprzedników prawnych uczestników postępowania, zawierający między

innymi uwagę o prawie przejścia i przejazdu przez uwłaszczoną nieruchomość dla

każdoczesnych właścicieli parcel 832/130 i 833/130, stanowiących obecnie

własność wnioskodawców.

Sąd drugiej instancji wskazując na treść art. 1, art. 8, art. 10 i art. 12 ust. 7

ustawy z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw

rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm. - dalej: „ ustawa uwłaszczeniowa”) oraz

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 1980 r. III CZP 3/80 (OSNC

1980/12/227), podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że prawami nabywanymi

z mocy tej ustawy były tylko prawo własności i prawo dożywocia. Przepis art. 10,

przewidujący pozostanie w mocy ograniczonych praw rzeczowych obciążających

dotychczas nieruchomość, odnosił się wyłącznie do praw już ustanowionych

w sposób przewidziany przepisami i obciążających nieruchomość w dniu wejścia

w życie

ustawy

uwłaszczeniowej,

nie

był

natomiast

źródłem

powstania

jakichkolwiek ograniczonych prawa rzeczowych. Zawarta w akcie własności ziemi

uwaga o prawie przejścia i przejazdu przez uwłaszczoną nieruchomość dla

właścicieli innej określonej nieruchomości, stanowi, zdaniem Sądów, wyłącznie

rodzaj informacji dla właścicieli uwłaszczonej nieruchomości o tym, że może na niej

ciążyć lub ciąży służebność gruntowa, o ile została wcześniej ustanowiona

w sposób prawem przewidziany lub nabyta przez zasiedzenie. Podstawą wpisu do

księgi wieczystej takiej służebności nie może być zatem sam akt własności ziemi

lecz dokument stwierdzający powstanie tej służebności: umowa lub orzeczenie

sądu.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie, wnioskodawcy

zarzucili błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: art. 10 i art. 15 ustawy

uwłaszczeniowej przez uznanie, że nie mogło dojść do ujawnienia w akcie

własności ziemi prawa służebności przejścia i przejazdu i brak podstaw do

dokonania wpisu w księdze wieczystej oraz art. 10 w zw. z art. 12 ust. 7 ustawy

uwłaszczeniowej w zw. z art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw

rolnych (Dz. U. nr 11, poz. 81), a także art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 19 października

1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa przez

uznanie, że zapis aktu własności ziemi o istnieniu ograniczonych praw rzeczowych

na nieruchomości nie odnosi skutku prawnego.

Wnosili

o

uchylenie

i

zmianę

zaskarżonego

postanowienia

przez

uwzględnienie wniosku ewentualnie przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i zasądzenia kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sporu w sprawie sprowadza się do pytania, czy uczyniona w akcie

własności ziemi, wydanym na podstawie ustawy uwłaszczeniowej, wzmianka

o istniejącym prawie przejścia i przejazdu przez uwłaszczoną nieruchomość na

rzecz każdoczesnego właściciela sąsiedniej nieruchomości, może stanowić

wystarczającą podstawę wpisu w księdze wieczystej ograniczonego prawa

rzeczowego w postaci określonej służebności gruntowej?

Zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c. w zw. z art. 31ust.1 i art. 32 ust.1 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U.

z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.) podstawę wpisu w księdze wieczystej

ograniczonego

prawa

rzeczowego

może

stanowić

dokument

obejmujący

oświadczenie właściciela nieruchomości o ustanowieniu tego prawa, co, w świetle

art. 245 § 2 k.c. wymaga formy aktu notarialnego, jak również odpowiednie

orzeczenie sądu np. o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego lub

o stwierdzeniu nabycie takiego prawa przez zasiedzenie. Na ogólnych zasadach

podstawą wpisu może być także ostateczna decyzja administracyjna, jeżeli,

zgodnie z przepisami prawa, stanowi podstawę powstania ograniczonego prawa

rzeczowego lub stwierdza jego powstanie z mocy prawa.

Wskazany przez wnioskodawców, jako podstawa wpisu do księgi wieczystej

służebności drogowej, akt własności ziemi, wydany został na podstawie art. 12

ustawy uwłaszczeniowej, której przedmiotem było uregulowanie własności

gospodarstw rolnych, objętych w posiadanie na podstawie umów zawartych bez

prawem przewidzianej formy. Na podstawie przepisów tej ustawy, a więc z mocy

samego prawa, posiadacze takich nieruchomości stawali się ich właścicielami, co

potwierdzały decyzje administracyjne wydane w oparciu art. 12 ustawy. Co do

zasady zatem, ustawa była źródłem powstanie jedynie prawa własności

określonych nieruchomości, w określonych warunkach, nie regulowała natomiast

powstawania żadnych innych praw na nieruchomościach, poza jedynym wyjątkiem

dotyczącym prawa dożywocia. W art. 8 określono bowiem okoliczności i warunki

powstania z mocy prawa na rzecz dożywotnika prawa dożywocia, co także

stwierdzane było w decyzji administracyjnej, zgodnie z art. 12 ust. 2 ustawy.

Natomiast art. 10 ustawy dotyczył już ustanowionych, zgodnie z wymogami prawa,

ograniczonych praw rzeczowych i stwierdzał, że ograniczone prawa rzeczowe

i dożywocie obciążające dotychczas nieruchomości pozostają w mocy, a ich

wartość odlicza się od należności za nieruchomości.

W świetle powyższych regulacji nie ulega wątpliwości, że ustawa

uwłaszczeniowa nie ustanawiała z mocy prawa żadnych ograniczonych praw

rzeczowych, a tym samym decyzja administracyjna w postaci aktu własności ziemi

nie mogła stwierdzać ich powstania. Nie mogła także wypowiadać się co do

utrzymania w mocy ograniczonych praw rzeczowych już ustanowionych w sposób

przewidziany przepisami prawa i obciążających nieruchomość w dniu wejścia

w życie ustawy uwłaszczeniowej, bowiem z mocy samego prawa - art. 10 ustawy pozostawały one w mocy i ustawodawca określając w art. 12 ustawy treść aktu

własności ziemi nie przewidział umieszczania w nim żadnych wzmianek na ten

temat. Organ administracyjny nie był zatem powołany do orzekania w akcie

własności ziemi o ograniczonych prawach rzeczowych (porównaj uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1975 r. III CZP 20/75, OSNC 1976/2/30 i z dnia

22 lutego 1980 r. III CZP 3/80, OSNC 1980/12/227 oraz postanowienie z dnia

3 lutego 1999 r. III CKN 169/98 i wyrok z dnia 5 marca 2003 r. III CKN 962/00,

niepubl.).

W przepisach ustawy uwłaszczeniowej brak także podstawy prawnej do

umieszczania w akcie własności ziemi wzmianek o istniejących faktycznie na

nieruchomości ograniczeniach na rzecz właścicieli nieruchomości sąsiadujących,

odpowiadających

określonym

służebnością.

Jednakże

w

praktyce

organy

administracyjne często zamieszczały tego rodzaju wzmianki i uczyniły to także

w akcie własności ziemi załączonym do wniosku rozpoznawanego w sprawie.

Charakter takiej wzmianki i jej skutki były przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego we wskazanej wyżej uchwale z dnia 22 lutego 1980 r. III CZP 3/80,

w której Sąd uznał za prawnie skuteczne zamieszczenie w akcie własności ziemi

stwierdzenia obciążenia nieruchomości rolnej, będącej przedmiotem tego aktu,

służebnością drogową na rzecz właściciela innej nieruchomości rolnej, który nabył

jej własność na podstawie art. 1 ustawy uwłaszczeniowej i który w dniu wejścia

w życie tej ustawy faktycznie władał obciążoną nieruchomością w zakresie objętym

treścią zawartego w akcie własności ziemi stwierdzenia służebności drogowej.

W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił, że choć art. 12 ustawy

uwłaszczeniowej nie daje podstawy do zamieszczenia w akcie własności ziemi

wzmianki o faktycznie istniejącej na nieruchomości służebności, to w świetle art. 1

tej ustawy można uznać, iż wzmianka taka jest dopuszczalna, gdyż odpowiada

opisowi stanu faktycznego istniejącego na nieruchomości w dniu wejścia w życie

ustawy

uwłaszczeniowej

i

stwierdza

nabycie

własności

nieruchomości

z uwzględnieniem faktycznie wykonywanej przez inną osobę służebności. Jest to

zatem stwierdzenie faktycznie istniejącego w dniu uwłaszczenia (4 listopada

1971 r.) obciążenia nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności

drogowej.

Powyższe stanowisko Sądu Najwyższego nie daje podstaw do uznania, jak

przedstawiają to skarżący, że tego rodzaju wzmianka w akcie własności ziemi,

stanowi wiążące dla sądu wieczystoksięgowego, stwierdzenie istnienia na

nieruchomości w chwili uwłaszczenia ograniczonego prawa rzeczowego w postaci

służebności drogowej. Wzmianka taka stanowi bowiem jedynie stwierdzenie, że

w dniu 4 listopada 1971 r. na nieruchomości istniał stan faktyczny odpowiadający

treści służebności drogowej.

Wiążąca moc prawna aktu administracyjnego sprowadza się do tej sfery

stosunków, do których uregulowania organ administracyjny jest ustawowo

powołany (porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 maja

1999r. III CKN 244/98, OSNC 1999/12/222 i z dnia 12 czerwca 2002 r. III CKN

978/00, niepubl.). Sąd Najwyższy wielokrotnie stwierdzał, że nie wiążą sądu te

orzeczenia zawarte w akcie własności ziemi wydanym na podstawie przepisów

ustawy

uwłaszczeniowej,

które

nie

należą

do

kompetencji

organu

administracyjnego wydającego taki akt. Dotyczyło to między innymi stwierdzenia w

akcie nabycia własności gospodarstwa rolnego przez samego rolnika, do jego

majątku odrębnego albo do majątku wspólnego małżonków, określenia spornych

granic uwłaszczonej nieruchomości czy stwierdzenia w dwóch aktach nabycia

własności tej samej nieruchomości przez dwie różne osoby (porównaj między

innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1994r. III CZP 18/94, OSNC

1994/10/186, z dnia 11 maja 1995 r. III CZP 45/95, OSNC 1995/10/137, z dnia

21 maja 1998 r. III CKN 475/97, niepubl., z dnia 21 maja 1999 r. III CKN 244/98,

OSNC 1999/12/222, z dnia 31 stycznia 2001r. III CKN 1037/98, z dnia 14 lipca

2010 r. V CSK 8/10, niepubl.). Samodzielne ustalenia sądu w tych kwestiach nie

stanowią podważenia aktu własności ziemi i nie naruszają art. 63 ustawy z dnia

19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

Państwa (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 57, poz. 603 ze zm.).

Z uwagi na to, że, jak wskazano wyżej, organ administracyjny nie był

uprawniony do orzekania w akcie własności ziemi wydanym na podstawie art. 12

ustawy

uwłaszczeniowej

o

żadnych

ograniczonych

prawach

rzeczowych

ustanowionych w sposób przewidziany przepisami prawa i istniejących na

nieruchomości w chwili uwłaszczenia, jak również orzekania o ustanowieniu takich

praw, a mógł co najwyżej stwierdzić istnienie na nieruchomości w chwili

uwłaszczenia stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności drogowej –

wzmianka taka nie stanowi wiążącego dla sądu wieczystoksięgowego stwierdzenia

istnienia

na

nieruchomości

ograniczonego

prawa

rzeczowego

w

postaci

służebności drogowej i nie jest wystarczająca do dokonania wpisu takiej

służebności w księdze wieczystej. Powołany w skardze kasacyjne art. 15 ustawy

uwłaszczeniowej przewidujący, że ostateczna decyzja stwierdzająca nabycie

własności nieruchomości stanowi podstawę do ujawnienia nowego stanu własności

w księdze wieczystej, odnosi się jedynie do ujawnienia tych praw, których nabycie

stwierdza ustawa uwłaszczeniowa i które, zgodnie z art. 12 ustawy, wskazane

powinny być są w akcie własności ziemi, a więc prawa własności oraz dożywocia.

Także w powołanym już postanowieniu z dnia 3 lutego 1999 r. III CKN

169/98 Sąd Najwyższy stwierdził, że sąd wieczystoksięgowy rozpoznając wniosek

o dokonanie w księdze wieczystej wpisu prawa służebności gruntowej, którego

podstawę miałaby stanowić ostateczna decyzja administracyjna wydana na

podstawie ustawy uwłaszczeniowej, jest uprawniony do przeprowadzenia kontroli

legalności zawartego w tej decyzji stwierdzenia, że nieruchomość jest obciążona

służebnością gruntową i w tej części powinien odmówić decyzji skuteczności

prawnej ze względu na niezgodność z ustawą i w konsekwencji oddalić wniosek

o wpis prawa służebności gruntowej. Natomiast powołany w skardze kasacyjnej

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2003 r. III CKN 962/00, odwołujący się

także do uchwał z dnia 28 kwietnia 1975 r., i z dnia 22 lutego 1980 r., lecz wydany

na tle innego stanu faktycznego, nie może uzasadniać odmiennego stanowiska

zajmowanego w tym przedmiocie przez skarżących.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną.