V CSK 421/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 421/12

POSTANOWIENIE

Dnia 28 sierpnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Polskich Sieci Elektroenergetycznych Operator S.A.

w K.

przy uczestnictwie S. Z. i K. Z.

o zasiedzenie służebności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 sierpnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w C.

z dnia 22 marca 2012 r.,

uchyla

zaskarżone

postanowienie

oraz

postanowienie

Sądu Rejonowego w C. z dnia 26 października 2011 r. i

przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w C. do ponownego

rozpoznania

kasacyjnego.

i

rozstrzygnięcia

o kosztach

postępowania

Uzasadnienie

W sprawie o zasiedzenie służebności gruntowej przesyłu, Sąd Okręgowy

w C. postanowieniem z dnia 22 marca 2012 r. oddalił apelację wnioskodawcy Polskich Sieci Elektroenergetycznych Operator S.A. od postanowienia Sądu

Rejonowego w C. z dnia 26 października 2011 r. jako bezzasadną oraz zasądził od

wnioskodawcy na rzecz uczestników postępowania S. Z. i K. Z. kwotę 120 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Swoje rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach faktycznych:

Uczestnicy postępowania K. i S. Z. są właścicielami na zasadzie wspólności

ustawowej małżeńskiej nieruchomości położonej w C. przy ul. M. 1[…], dla której

Sąd Rejonowy w C. prowadzi księgę wieczystą nr […]. Nieruchomość zabudowana

jest budynkiem mieszkalnym, zabudowaniami gospodarczymi i jest ogrodzona.

Przez działkę przebiega linia wysokiego napięcia 400 Kv relacji J. – R. 4 składająca

się z 8 przewodów: 6- ciu roboczych i 2- odgromowych. Linia biegnie od J. do C. Na

przedmiotowej działce w 1998 r. wykonany został ekran chroniący ją przed polem

elektromagnetycznym, który minimalizuje działanie tego pola do wartości

dopuszczalnej. Linia została wybudowana w 1963 r. przez Skarb Państwa,

a inwestycje realizował Zakład Energetyczny C. Linia biegnie niezmienionym

pasem gruntu od początku. Wnioskodawca nie dokonywał żadnych rozliczeń z

uczestnikami postępowania z tytułu korzystania z ich posesji celu przesyłu energii.

W 1993 r. na mocy zarządzenia nr 185/Org/93 Ministra Przesyłu i Handlu

dokonano

podziału

Zakładu

Energetycznego

C. i przekształcono

go

w

jednoosobową spółkę SP - Polskie Sieci Elektroenergetyczne S.A.

W ocenie Sądu Rejonowego, w niniejszej sprawie mamy do czynienia ze

stanem faktycznym istniejącym przed 03.08.2008 r., kiedy w systemie prawnym nie

było instytucji służebności przesyłu, jako odrębnej kategorii służebności, zatem

ewentualna służebność polegająca na korzystaniu przez zakład energetyczny

z nieruchomości obciążonej w celu eksploatacji urządzeń przesyłowych energii

elektrycznej musiała mieć charakter służebności gruntowej ze wszystkimi

wymogami wynikającymi z art. 285 i nast. k.c. Wbrew tym wymaganiom,

wnioskodawca nie wskazał nieruchomości władnącej, ograniczył się jedynie do

stwierdzenia, że przedmiotowa linia elektroenergetyczna wchodzi w skład

przedsiębiorstwa do którego należą nieruchomości na których posadowiono stacje

energetyczne J. i R., co nie jest wystarczające w świetle art. 285 § 2 k.c.

Ponadto, zdaniem Sądu, nie sposób uwzględnić wniosku o stwierdzenie

zasiedzenia

służebności

przesyłu,

który

ma

polegać

na

zakazach

i powstrzymywaniu się od określonych działań. Sąd stwierdził też, że wniosek

obejmuje również uprawnienia, których wnioskodawca nigdy nie wykonywał.

Apelację wnioskodawcy Polskich Sieci Elektroenergetycznych Operator S.A.

od powyższego postanowienia Sądu Rejonowego w C. z dnia 26 października

2011 r. Sąd Okręgowy w C.e oddalił jako bezzasadną.

Przede

wszystkim

nie

podzielił

zarzutu

skarżącego

dotyczącego

niewezwania do udziału w sprawie Skarbu Państwa, co skutkować miało

nieważnością postępowania, wskazując w tym zakresie na uchwałę 7 Sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2010 r. w sprawie III CZP 112/ 09 (OSNCP

2010, nr 7-8, poz. 98), której Sąd Najwyższy nadał moc zasady prawnej i przyjął, że

niewzięcie

przez

zainteresowanego

udziału

w

sprawie

rozpoznawanej

w postępowaniu nieprocesowym nie powoduje nieważności postępowania.

Wskazał, że służebność polegająca na korzystaniu z nieruchomości

obciążonej w celu eksploatacji urządzeń przesyłowych powinna obciążać jedną

nieruchomość na rzecz właściciela innej, wyraźnie określonej i wskazanej

nieruchomości. Ciężar wskazania nieruchomości władnącej i wykazania, że jej

użyteczność

ulega

zwiększeniu

w

związku

z

posadowieniem

urządzeń

przesyłowych na gruncie obciążonym spoczywa na wnioskodawcy.

Nie zgodził się ze skarżącym iż w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia

Sąd

ma

bezwzględny

obowiązek

działania

z

urzędu.

W

postępowaniu

nieprocesowym co do zasady stosuje się przepisy o procesie, gdy chodzi o rozkład

ciężaru dowodu ( art. 13 § 2 k.p.c.). Stwierdził, że w postępowaniu o stwierdzenie

zasiedzenia Sąd nie ma z urzędu obowiązku prowadzenia postępowania

dowodowego w celu ustalenia okoliczności istotnych z punktu widzenia

wnioskodawcy, zwłaszcza gdy korzysta on z fachowej pomocy prawnej.

Zgodził się z Sądem Rejonowym, iż zasiedzenie nie może dotyczyć

służebności polegającej na obowiązku powstrzymywania się od określonych

działań oraz że służebność może być zasiedziana jedynie w takim zakresie w jakim

było posiadanie tej służebności.

Od powyższego postanowienia Sądu Okręgowego w C. skargę kasacyjną

wywiódł wnioskodawca opierając ją na obu podstawach naruszenia. W ramach

naruszenie przepisów postępowania zarzucił, naruszenie:

1. art. 510 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez niewezwanie do udziału

w sprawie Skarbu Państwa jako zainteresowanego, którego praw dotyczy

wynik niniejszego postępowania, prowadzące do nieważności postępowania,

zgodnie z art. 379 pkt. 5 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

2. art. 378 § 1 k.p.c., 385 § 2 k.p.c. i art. 379 pkt 5 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

poprzez niestwierdzenie przez Sąd Okręgowy zachodzącej nieważności

postępowania przed Sądem I instancji, a w konsekwencji nie uchylenie, nie

zniesienie postępowania w całości i nie przekazania sprawy sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

3. art. 677 k.p.c. w zw. z art. 670 i art. 610 § 1 k.p.c. oraz art. 669 k.p.c.,

poprzez niezbadanie z urzędu, kto jest nabywcą służebności gruntowej na

dzień upływu terminu zasiedzenia, tj. 1 stycznia 1974r.

W ramach naruszenia przepisów prawa materialnego zarzucił, naruszenie:

1. art. 285 § 2 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,

że przesłanką nabycia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu

przez zasiedzenie jest zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej,

co wymaga oznaczenia nieruchomości władnącej,

2. art. 292 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. (w brzmieniu obowiązującym do dnia

1 października 1990 r.) poprzez niezastosowanie i nie stwierdzenie nabycia

służebności gruntowej przez Skarb Państwa w drodze zasiedzenia, pomimo

że w niniejszej sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki niezbędne do

zasiedzenia służebności gruntowej.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w C. do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawcy, uczestnicy postępowania

wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzasadniony jest zarzut kasacyjny naruszenia art. 510 § 2 k.p.c. Skoro

wnioskodawca od samego początku postępowania w sprawie żądał stwierdzenia

zasiedzenia służebności przesyłu nie na swoją rzecz, lecz na rzecz Skarbu

Państwa, nakładało to już na Sąd pierwszej instancji obowiązek wezwania z urzędu

do udziału w sprawie beneficjenta wniosku. Wnioskodawca podnosił kwestię

koniecznego udziału w sprawie Skarbu Państwa w apelacji, jednakże zostało to

bezpodstawnie

zignorowane

przez

Sąd

Odwoławczy.

Wprawdzie

zgodnie

z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2010 r.,

III CZP 112/09 (OSNC 2010 nr 7-8, poz. 98), niewzięcie przez zainteresowanego

udziału w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym nie powoduje

nieważności postępowania, należy jednak uznać, że jest to poważne uchybienie

procesowe, mogące mieć wpływ na wynik sprawy. Tym samym stanowi ono

wystarczającą przyczynę uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylenia zaskarżonego

orzeczenia oraz orzeczenia sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania (art. 3983 § 1 pkt 2 w zw. z art. 39815 k.p.c.). Warto dodać,

że Skarb Państwa nie może być reprezentowany w tej sprawie przez nieistniejący

już Zakład Energetyczny, jak to proponował wnioskodawca, lecz przez właściwego

starostę (art. 11 ust 1 w zw. z art. 23 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. 2010 r., Nr 102, poz. 651).

Taki

procesowy

stan

sprawy

usprawiedliwia

skrótowe

jedynie

ustosunkowanie się do kwestii podniesionych w ramach podstawy kasacyjnej

naruszenia prawa materialnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało przesądzone, że przed

ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie

w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej służebności przesyłu (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08, Biul. SN

2008/10/7 i powołane w niej inne judykaty). Występuje jednak rozbieżność, czy - ze

względu na nietypowy charakter takiej służebności - występuje tu w ogóle kategoria

nieruchomości władnącej, o której mowa w art. 285 k.c., a jeśli tak, co jest tą

nieruchomością. Radykalny pogląd, że bezprzedmiotowe jest w takiej sprawie

oznaczanie nieruchomości władnącej, wyraził Sąd Najwyższy w powołanej uchwale

z dnia 7 października 2008 r. oraz w wyroku z dnia 12 grudnia 2008 r., II CSK

389/08, niepubl. Pogląd ten został krytycznie oceniony przez doktrynę prawa

i ostatecznie

w

judykaturze

przeważa

stanowisko,

które

podziela

skład

rozpoznający niniejszą sprawę, że w odniesieniu do służebności gruntowej

przesyłu, wykładnia art. 285 § 2 k.c. musi uwzględniać jej szczególny charakter

oraz społeczno – gospodarcze przeznaczenie nieruchomości wchodzącej w skład

przedsiębiorstwa, któremu służebność ta ma służyć. W związku z tym przyjmuje

się, że przesłanka z art. 285 § 2 k.c. może być spełniona także wówczas, gdy

służebność przesyłu ułatwia funkcjonowanie przedsiębiorstwa przesyłowego,

zwiększając

jednocześnie

użyteczność

należącej

do

niego

nieruchomości

(por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, OSNC

2003, nr 112. poz. 142 i z dnia 22 października 2009 r., III CZP 70/09, OSNC 2010,

nr 5, poz. 64 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 8 września 2006 r.,

II CSK 112/06, M. Praw. 2006/19/1016, z dnia 5 czerwca 2009 r., I CSK 392/08

i z dnia 22 lipca 2010 r., I CSK 606/09 – niepubl.).

Końcowo należy dodać, że słuszna jest uwaga Sądu, iż o zasiedzeniu

służebności może być mowa tylko w granicach faktycznego jej posiadania, a tym

samym postępowanie to nie może obejmować innych, zgłoszonych we wniosku

żądań.

Z podanych przyczyn orzeczono jak w sentencji. Postanowienie o kosztach

uzasadnia art. 108 § 2 k.p.c.

es