V CSK 419/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 419/07

POSTANOWIENIE

Dnia 9 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku wierzyciela L. H.

przy uczestnictwie dłużnika F. A. V.

o stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 maja 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wierzycielka L. H. we wniosku skierowanym przeciwko dłużnikowi F. A. V.

wnosiła o stwierdzenie wykonalności w Polsce wyroku z dnia 4 kwietnia 2005 r.

Sądu I instancji w M. w Królestwie Belgii wydanego w sprawie sygn. akt [...], rep.

[...] i, po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu wykonalności, nadanie

temu wyrokowi klauzuli wykonalności. Jako podstawę prawną wniosku wskazała

przepisy rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w

sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania

w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U.UE L z dnia 16 stycznia 2001 r. Nr 12,

poz. 1, Dz. U. UE-sp. 19-4-42 ze zm.- dalej: „rozporządzenie Rady (WE)

Nr 44/2001”).

Do wniosku załączony został między innymi odpis wyroku z dnia 4 kwietnia

2005 r. z uzasadnieniem

Sądu I instancji w M. w Królestwie Belgii wydany w

sprawie sygn. akt [...], rep.[...], nakazujący pozwanemu F. A. V. zapłacenie

powódce L. H. kwoty 130 398,58 euro z odsetkami i kosztami postępowania. W

uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że strony były małżeństwem, obecnie są po

rozwodzie, a podstawę roszczenia powódki stanowiła prywatna umowa jaką

małżonkowie zawarli przed rozwodem, w której pozwany zobowiązał się do

spłacenia wszystkich długów małżonków, na co powódka przekazała mu kwotę

24 780,35 euro, którą pozwany zobowiązał się jej zwrócić w razie nie spłacenia

długów. Z uwagi na to, że pozwany nie wykonał powyższej umowy, nie spłacił

długów małżonków ani nie zwrócił powódce kwoty 24 780,35 euro, a powódka

musiała sama spłacić długi małżonków, na co zaciągnęła pożyczkę, Sąd uwzględnił

jej żądanie zasądzenia na jej rzecz od pozwanego kwoty 130 398,58 euro. Sąd

ponadto wskazał, że wydany wyrok jest zaoczny ponieważ pozwany, mimo

„należytego pozwania”, nie stawił się na obu rozprawach. Wyrokowi temu Sąd w M.

nadał w dniu 25 października 2005 r. klauzulę wykonalności.

Postanowieniem z dnia 12 lutego 2007 r., wydanym na posiedzeniu

niejawnym bez powiadamiania wierzycielki i dłużnika, Sąd Okręgowy stwierdził

wykonalność na terenie Polski wskazanego wyżej wyroku z dnia 4 kwietnia 2005 r.

Sądu I instancji w M. i nadał mu klauzulę wykonalności, po uprawomocnieniu się

postanowienia o stwierdzeniu wykonalności. Jako podstawę rozstrzygnięcia

wskazał przepisy rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001 i stwierdził, że

wnioskodawczyni zgodnie z wymogami art. 38 i 54 tego rozporządzenia wykazała

wykonalność wyroku na terenie Belgii.

W wyniku zażalenia dłużnika Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 11

maja 2007 r., wydanym na posiedzeniu niejawnym bez powiadamiania wierzycielki i

dłużnika, zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek. Sąd drugiej instancji

wskazał, że zgodnie z art. 45 oraz art. 43 i 44 rozporządzenia Rady (WE) Nr

44/2001 sąd może odmówić stwierdzenia wykonalności tylko z powodu jednej z

przyczyn wymienionych w art. 34 i art. 35 rozporządzenia. W zażaleniu dłużnik

powołał się na przesłankę odmowy przewidzianą w art. 34 pkt 2 rozporządzenia, to

jest nie doręczenie mu dokumentu wszczynającego postępowanie. Ponieważ z

orzeczenia Sądu I instancji w M. z dnia 4 kwietnia 2005 r. wynika, że pozwany nie

otrzymał pisma wszczynającego postępowanie oraz nie stawił się na posiedzenie

sądowe i nie wdał się w spór, bowiem zawiadomienie doręczono mu na nieaktualny

adres w Belgii, zachodzi, zdaniem Sądu Apelacyjnego, wskazana w art. 34 pkt 2

rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001 przesłanka odmowy stwierdzenia

wykonalności przedmiotowego orzeczenia występująca w razie nie zapewnienia

pozwanemu należytej obrony jego praw w postępowaniu, w którym orzeczenie to

zostało wydane.

W skardze kasacyjnej opartej na drugiej podstawie wskazanej w art. 398 3 § 1

pkt 2 k.p.c. wierzycielka zarzuciła jedynie naruszenie art. 43 ust. 3 rozporządzenia

Rady (WE) Nr 44/2001 przez wydanie zaskarżonego postanowienia bez

przeprowadzenia rozprawy i wysłuchania stron. Jako uzasadnienie wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazała między innymi na

nieważność postępowania przed Sądem Apelacyjnym z przyczyn określonych

w art. 379 pkt 5 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uwagi na to, że zarówno wnioskodawczyni jak i Sądy obu instancji jako

podstawę rozstrzygnięcia wniosku przyjęły przepisy rozporządzenia Rady (WE)

Nr 44/2001, a skarga kasacyjna zawiera jedynie zarzut naruszenia art. 43 ust. 3

tego

rozporządzenia,

przede

wszystkim

konieczne

jest

rozważenie,

czy

rzeczywiście przepisy te miały zastosowanie w sprawie.

Zakres przedmiotowy rozporządzenia określa jego art. 1, który w ust. 1

stanowi, że ma ono zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych. Natomiast

zgodnie z ust. 2 lit. a, rozporządzenia nie stosuje się między innymi do „stosunków

majątkowych wynikających z małżeństwa”. Konieczne jest zatem rozważenie, czy

przepisy rozporządzenia mają zastosowanie do stwierdzenia wykonalności

w Polsce wyroku sądu innego państwa Unii Europejskiej wydanego w sprawie

między byłymi małżonkami, na podstawie ugody majątkowej zawartej między nimi

przed rozwodem i określającej na ich prywatny użytek sposób spłacania długów

małżeńskich. Taka bowiem była podstawa faktyczna i prawna wyroku wydanego

w dniu 4 kwietnia 2005 r. przez Sąd I instancji w M., którego wykonalność w Polsce

miał stwierdzić polski sąd i nadać mu klauzulę wykonalności. Oceny zatem

wymaga, czy był to wyrok wydany w sprawie ze „stosunków majątkowych

wynikających z małżeństwa”, w rozumieniu art. 1 ust. 2 lit. a rozporządzenia

Rady(WE) Nr 44/2001, czy w zwykłej sprawie cywilnej, w rozumieniu art. 1 ust. 1

rozporządzenia.

Rozporządzenie

nie

definiuje

spraw

ze

„stosunków

majątkowych

wynikających z małżeństwa”. Nie czyni tego również konwencja brukselska ani

konwencja lugańska, które zawierają taką samą lub bardzo zbliżoną regulację.

Na tle

konwencji

brukselskiej

w

orzecznictwie

Europejskiego

Trybunału

Sprawiedliwości oraz doktrynie międzynarodowej wskazano, że użyte w konwencji

pojęcia powinny być interpretowane w sposób swoisty i autonomiczny. Europejski

Trybunał Sprawiedliwości w orzeczeniach z dnia 14 października 1976 r. (RS

29/76), z dnia 22 lutego 1979 r. (RS 133/78) oraz z dnia 16 grudnia 1980 r. (RS

814/79) stwierdził, że prawo żadnego z państw uczestniczących w konwencji nie

jest właściwe dla wykładni pojęcia „sprawy cywilne i handlowe” użytego w art. 1

konwencji (także w rozporządzeniu), które należy traktować autonomicznie i przy

jego wykładni brać pod uwagę określone cele konwencji, jej systematykę oraz

ogólne i powszechne zasady prawa wynikające z całości krajowych systemów

prawnych (komentarz do art. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001, LEX/El

2004). Zgodnie z powszechnym stanowiskiem doktryny takie same zasady należy

stosować przy wykładni pojęcia spraw „ze stosunków majątkowych wynikających

z małżeństwa” użytego w art. 1 ust. 2 lit. a rozporządzenia, co oznacza konieczność

dokonania jego wykładni w sposób samoistny i autonomiczny na gruncie przepisów

rozporządzenia, bez odwoływania się do wykładni tych pojęć przyjętej na tle ustaw

krajowych.

W

dotychczasowym

orzecznictwie

zarówno

Europejskiego

Trybunału

Sprawiedliwości jak Sądów Najwyższych poszczególnych państw członkowskich

Unii

Europejskiej

przyjmowano

szeroką

interpretację

tego

sformułowania,

wyłączającą stosowanie rozporządzenia (konwencji brukselskiej i lugańskiej) we

wszystkich sytuacjach, gdy wyrok sądu dotyczył małżonków lub byłych małżonków

i oparty był na z szeroko rozumianych stosunkach majątkowych małżeńskich

wynikających z samego małżeństwa lub rozwodu. Przykładem takiej wykładni jest

orzeczenie ETS z dnia 27 lutego 1979 r. (RS 143/78) wydane w sprawie Jacques

de Cavel przeciwko Louise de Cavel (Zb. Orz. 1979, s. 1055), w którym Trybunał

stwierdził,

że

pojęcie

spraw

„ze

stosunków

majątkowych

wynikających

z małżeństwa” obejmuje nie tylko stosunki majątkowe przewidziane w niektórych

systemach prawnych specjalnie i wyłącznie dla stosunku prawnego małżeństwa,

ale również wszystkie stosunki prawnomajątkowe, wynikające bezpośrednio

z małżeństwa lub jego rozwiązania. W wyroku z dnia 31 marca 1980 r. (RS. 25/81)

ETS wyłączył stosowanie konwencji brukselskiej w sporze dotyczącym zarządzania

przez męża prywatnym majątkiem żony (komentarz do art. 1 rozporządzenia Rady

(WE) nr 44/2001, LEX/El 2004), a w wyroku z dnia 27 lutego 1997 r. (RS. 220/95

sprawa A. van den Boogard przeciwko P. Lumen) stwierdził, że jeżeli celem

zasądzenia świadczenia w wyroku rozwodowym jest podział majątku między

małżonkami, wówczas konwencja brukselska nie ma zastosowania, natomiast jeżeli

zasądzenie

świadczenia

nastąpiło

w celach

alimentacyjnych,

stwierdzenie

wykonalności następuje w trybie tej konwencji (Zb. Orz. 1997 r., s. I - 1147).

Taką samą, szeroką wykładnię pojęcia spraw ze „stosunków majątkowych

wynikających z małżeństwa” przyjmują też sądy krajowe, czego przykładem jest

orzeczenie austriackiego Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1999 r. 2 Ob.

288/99p stwierdzające, że konwencja lugańska nie ma zastosowania w sprawie,

w której powód - były mąż dochodził od pozwanej- byłej żony roszczeń

regresowych z tytułu niewykonania ugody rozwodowej, w której małżonkowie

uzgodnili, że pozwana będzie głównym dłużnikiem, a powód gwarantem

zaciągniętego przez małżonków kredytu bankowego. Pozwana nie wywiązała się

z zobowiązania przyjętego w tej ugodzie, powód musiał spłacić kredyt i wystąpił

przeciwko pozwanej z roszczeniem regresowym, które sąd uwzględnił. We

wskazanym orzeczeniu Sąd Najwyższy uznał, że sprawa ta jest sprawą „ze

stosunków majątkowych wynikających z małżeństwa”, bowiem pojęcie to nie odnosi

się tylko do ustrojów majątkowych małżeńskich przewidzianych w systemach prawa

krajowego lecz obejmuje wszelkie stosunki majątkowe wynikające bezpośrednio

z małżeństwa lub jego rozwiązania (Trzecie sprawozdanie na temat krajowego

prawa precedensowego dotyczącego konwencji z Lugano- Komentarz do art. 1

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001, LEX/El 2004 r.).

Także francuski Sąd Kasacyjny w orzeczeniu z dnia 8 czerwca 2004 r.

(Lacombe v. Bourotte 2005 I.L.Pr 9) dokonał szerokiej wykładni omawianego

pojęcia uznając, że przepisy rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001 nie mają

zastosowania do roszczeń wynikających z umowy regulującej warunki separacji

małżonków, na podstawie której miało dojść do przeniesienia na rzecz jednego

z małżonków części udziałów w spółce prowadzonej wspólnie przez małżonków.

Stanowisko opowiadające się za autonomicznym i szerokim rozumieniem

pojęcia „stosunków majątkowych wynikających z małżeństwa” użytego w art. 1

ust. 2 rozporządzenia Rady(WE) Nr 44/2001 dominuje także w literaturze

europejskiej, w której przyjmuje się, że między innymi wszelkie porozumienia

prawnomajątkowe zawierane przez małżonków z okazji rozwodu zawsze tworzą

„stosunki majątkowe wynikające z małżeństwa”, a zatem do spraw, w których

orzeczenie sądu zapadło w uwzględnieniu roszczeń wynikających z takich

porozumień, przepisy rozporządzenia nie mają zastosowania.

Stanowisko to należy podzielić. Rozporządzenie, podobnie jak konwencje

brukselska i lugańska, dotyczy jurysdykcji, uznawania i wykonywania tylko

orzeczeń sądowych wydanych w sprawach cywilnych i handlowych, co wprost

wynika z jego tytułu oraz art. 1 ust. 1. Choć sprawy wynikające ze stosunków

majątkowych małżeńskich należą do szeroko rozumianych spraw cywilnych, jednak

ich charakter jest zdominowany przez element małżeński i rodzinny, a więc

prywatny i osobisty. Często stosunki takie oddziałują tylko na sytuację majątkową

między małżonkami lub byłymi małżonkami i nie mają wpływu na stosunki

majątkowe osób trzecich. Celem rozporządzenia jest ujednolicenie i ułatwienie

wykonania orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, a jego

preambuła

wskazuje, że chodzi w istocie o ułatwienie swobody działalności

ludzkiej o charakterze majątkowym podejmowanej na gruncie gospodarczym,

zawodowym i handlowym. Szczególne regulacje zawarte w rozporządzeniu

uzasadnione są charakterem spraw, w jakich mają być stosowane: spraw

handlowych, gospodarczych, majątkowych wynikających ze stosunków cywilnych

do jakich dochodzi z reguły między nie związanymi ze sobą więzami osobistymi

podmiotami prawa cywilnego i handlowego. Regulacje takie natomiast mogą nie

być nie tylko konieczne, lecz także odpowiednie dla rozwiązywania problemów

wykonania orzeczeń sądowych w sprawach majątkowych małżeńskich, gdzie

dominuje

element

stosunków

osobistych

między

małżonkami

lub

byłymi

małżonkami, a orzeczenie z reguły oddziałuje tylko na sferę ich praw majątkowych.

Dlatego w zgodzie ze wskazanym wyżej orzecznictwem Europejskiego

Trybunału Sprawiedliwości oraz sądów krajowych i poglądami doktryny należy

uznać, że stosownie do art. 1 ust. 2 lit. a rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001,

rozporządzenie to nie ma zastosowania do orzeczeń sądowych zapadłych

w wyniku rozpoznania roszczeń byłych małżonków wynikających z umowy

regulującej między nimi zasady spłaty po rozwodzie długów zaciągniętych w czasie

trwania małżeństwa. Orzeczenia takie należy bowiem uznać za podjęte w sprawach

ze stosunków majątkowych wynikających z małżeństwa, w rozumieniu wskazanego

wyżej przepisu.

Z uwagi na to, że wyrok Sądu I instancji w M. w Królestwie Belgii z dnia 4

kwietnia 2005 r. sygn. akt [...] rep.[...], będący przedmiotem wniosku o stwierdzenie

wykonalności i nadanie klauzuli wykonalności, został wydany w takiej właśnie

sprawie, do rozpoznania wniosku nie miały zastosowania przepisy powyższego

rozporządzenia, a zatem jedyny kasacyjny zarzut naruszenia art. 43 ust. 3 tego

rozporządzenia, jako bezprzedmiotowy, jest nieskuteczny.

Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy jest związany podstawami

zaskarżenia, poza które nie może wykraczać, jednak bierze pod uwagę z urzędu

nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji. Dlatego konieczne jest

odniesienie się do twierdzenia skarżącej dotyczącego nieważności postępowania

przed Sądem Apelacyjnym z przyczyn określonych w art. 379 pkt 5 k.p.c., które,

choć nie przybrało postaci zarzutu kasacyjnego, jednak podlega ocenie Sądu

Najwyższego w ramach art. 39813 § 1 k.p.c. Twierdzenie to jest nieuzasadnione.

W

rozpoznawanej

sprawie

miały

zastosowanie

przepisy

kodeksu

postępowania cywilnego dotyczące wykonalności orzeczeń sądów zagranicznych

zawarte w tytule II części czwartej, bowiem zgodnie z art. 1 lit. a i b rozporządzenia

Rady(WE) Nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. o jurysdykcji oraz uznawaniu

i wykonywaniu orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących

odpowiedzialności

rodzicielskiej

(Dz.Urz.WEL

s. 1),

przepisy

tego

rozporządzenia również nie miały zastosowania, podobnie jak przepisy konwencji

lugańskiej (art. 1 ust. 1 konwencji), a Polska i Belgia nie są związane żadnymi

innymi umowami dwustronnymi, które regulowałyby postępowanie o stwierdzenie

wykonalności orzeczeń takich, jakiego dotyczy wniosek.

Zgodnie z art. 1151 k.p.c. o wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego

orzeka w pierwszej instancji sąd okręgowy w składzie trzech sędziów zawodowych

po przeprowadzeniu rozprawy. W rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia

tego przepisu przed Sądem Okręgowym, jednakże uchyla się to spod kontroli Sądu

Najwyższego wobec braku odpowiedniego zarzutu kasacyjnego w tym przedmiocie

i wobec tego, że Sąd Najwyższy z urzędu bierze pod uwagę tylko nieważność

postępowania przed sądem drugiej instancji (porównaj między innymi wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 listopada 1997 r. I CKN 825/97, OSNC z 1998 r. nr 5, poz.

81, z dnia 10 lutego 1998 r. II CKN 600/97, OSP 1999 r., nr 3, poz. 58 i z dnia

16 listopada 2006 r. II CSK 143/06, nie publ.). Przed Sądem drugiej instancji nie

doszło natomiast do podniesionej przez skarżącą nieważności postępowania,

bowiem zgodnie z art. 1151 § 2 i art. 367 § 3 w zw. z art. 397 § 1 k.p.c. Sąd

Apelacyjny rozpoznał zażalenie dłużnika na posiedzeniu niejawnym w składzie

trzech sędziów zawodowych, a zatem zarówno skład sądu jak i rodzaj posiedzenia

odpowiadał wymaganiom ustawowym

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną.