V CSK 417/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 417/12

POSTANOWIENIE

Dnia 6 września 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku J. W.

przy uczestnictwie L. K.-W.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 września 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania od postanowienia

Sądu Okręgowego w K.

z dnia 8 maja 2012 r.,

I. uchyla zaskarżone postanowienie i zmienia postanowienie Sądu

Rejonowego w K. z dnia 17 maja 2011 r. w ten sposób, że

zamiast kwoty 24144,99 zł zasądza od uczestniczki L. K.-W. na

rzecz wnioskodawcy J. W. kwotę 64428,24 (sześćdziesiąt cztery

tysiące czterysta dwadzieścia osiem 24/100) zł (punkt IV

postanowienia) pozostawiając bez zmian rozstrzygnięcie o

terminie płatności i odsetkach za opóźnienie i zamiast kwoty

7200 zł zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kwotę

1800 (jeden tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania

(punkt

XI)

postanowienia;

oddala

apelację

wnioskodawcy w pozostałej części i znosi wzajemnie koszty

postępowania apelacyjnego,

II. oddala skargę kasacyjną uczestniczki w pozostałej części,

III. znosi wzajemnie koszty postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 17 maja 2011 r. Sąd Rejonowy dokonał podziału

majątku dorobkowego J. W. i L. K. – W. w ten sposób, że ustalił, iż w skład majątku

dorobkowego byłych małżonków wchodzą: spółdzielcze własnościowe prawo do

lokalu mieszkalnego o wartości rynkowej 178.000 zł, równowartość gospodarstwa

rolnego o powierzchni 1,31 ha z zabudowaniami o wartości rynkowej 130.810 zł,

wyposażenie lokalu i sprzęty gospodarstwa domowego szczegółowo wymienione

w sentencji postanowienia o wartości 1100 zł, a wszystkie składniki majątku mają

łączną wartość 309.910 zł. Sąd nadto ustalił, że wnioskodawca poczynił z majątku

osobistego na majątek wspólny nakłady w kwotach 79.103, 20 zł i 1.463,33 zł,

razem 80.566,53 zł. Dokonując podziału majątku dorobkowego Sąd przyznał

uczestniczce spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz ruchomości, rzeczy

i prawa o łącznej wartości 179.100 zł, natomiast wnioskodawcy przyznał

równowartość gospodarstwa rolnego – o wartości 130.810 zł. Tytułem dopłaty

zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwotę 24.144,99 zł, oddalił

w pozostałej części wniosek i oddalił wniosek uczestniczki o rozliczenie nakładów.

Wartość przedmiotu postępowania Sąd określił na kwotę 309.910 zł i orzekł

o kosztach sądowych i kosztach postępowania. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia

Sąd Rejonowy czyniąc ustalenia co do składu majątku wspólnego wskazał,

że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu objęte jest wspólnością z uwagi na

nabycie tego prawa w czasie trwania małżeństwa, najpierw jako prawa

lokatorskiego a następnie na skutek dokonanego przekształcenia w ograniczone

prawo rzeczowego. W odniesieniu do gospodarstwa rolnego Sąd Rejonowy ustalił,

że zostało ono przekazane wnioskodawcy przez jego matkę, w czasie trwania

małżeństwa, w trybie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin. W umowie przekazania

sporządzonej w formie aktu notarialnego znajduje się co prawda zastrzeżenie,

że gospodarstwo jest przekazane następcy do jego majątku odrębnego, ale

zastrzeżenie to nie wywarło skutku prawnego; przekazane gospodarstwo stało się

majątkiem

wspólnym

małżonków.

Gospodarstwo

zostało

sprzedane

przez

wnioskodawcę, zatem rozliczeniem Sąd objął tylko wierzytelność z tego tytułu

w wysokości odpowiadającej wartości gospodarstwa.

Na skutek apelacji wnioskodawcy, Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone

postanowienie w ten sposób, że

– uchylił rozstrzygnięcie, w którym ustalono, że w skład majątku wspólnego

wchodzi równowartość gospodarstwa rolnego w kwocie 130.810 zł,

– obniżył łączną wartość składników majątkowych z kwoty 309.910 zł do kwoty

179.100 zł,

– uchylił rozstrzygnięcie, mocą którego wnioskodawcy w wyniku podziału majątku

przyznano równowartość gospodarstwa rolnego,

– podwyższył zasądzoną od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy dopłatę z kwoty

24.144,99 zł do kwoty 129.833,26 zł i ustalił termin jej płatności do dnia 8 maja

2013 r., z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia płatności,

– w zakresie kosztów zastępstwa procesowego zasądzonych od wnioskodawcy na

rzecz uczestniczki w punkcie XI zaskarżonego postanowienia, zamiast kwoty

7200 zł zasądził z tego tytułu kwotę 1800 zł,

– oraz orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd odwoławczy zaaprobował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

jednakże w zakresie oceny prawnej nie podzielił stanowiska tego Sądu co do

zaliczenia gospodarstwa rolnego do majątku wspólnego. Sąd odwoławczy,

z powołaniem

się

na

orzecznictwo

że przekazanie

gospodarstwa

w

że przekazanie

to

nieodpłatność

cechowała

Sądu

trybie

Najwyższego,

wyraził

pogląd,

ustawy,

uwzględniając,

przysporzenia

pochodzącego

powołanej

z majątku rolnika mogło być traktowane jak darowizna co na gruncie art. 33 pkt 2

k.r.o było uzasadnione, przy uwzględnieniu nadto woli rolnika wyrażonej w umowie

o objęciu przekazanego gospodarstwa majątkiem odrębnym. Ocena taka

skutkowała więc zmianą zaskarżonego postanowienia przez wyeliminowanie tego

składnika z rozliczeń masy majątkowej. W następstwie ponownego rozliczenia, Sąd

Okręgowy zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwotę 129.833,26 zł.

Kwota ta obejmuje nie tylko dopłatę, ale nadto, w wyniku rozliczenia, którego

dokonał Sąd odwoławczy, nakłady wnioskodawcy z majątku osobistego na majątek

wspólny, wysokość których to nakładów, ustalona w punkcie II zaskarżonego

postanowienia, nie była kwestionowana.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego, opartej na

obydwu podstawach z art. 3983 1 k.p.c., uczestniczka postępowania, w ramach

podstawy naruszenia prawa materialnego zarzuciła naruszenie art. 2 pkt 6 i art. 59

ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz.269 ze zm.) w związku

z art. 888 k.c. oraz art. 32 § 1, art. 33 pkt 2 k.r.o. w związku z art. 2 pkt 6 i art. 59

powołanej wyżej ustawy przez błędne przyjęcie, że do umowy przekazania

gospodarstwa następcy należy stosować w drodze analogii przepisy k.c.

o darowiźnie i błędne przyjęcie, że gospodarstwo to stanowiło majątek odrębny

wnioskodawcy oraz zarzuciła naruszenie art. 45 k.r.o. W ramach podstawy

naruszenia przepisów postępowania, skarżąca zarzuciła naruszenie art. 378 § 1

w związku z art. 39821 k.p.c. przez wykroczenie przez Sąd odwoławczy poza

granice apelacji, art. 321 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 w związku z art. 398 21

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez wyrokowanie co do przedmiotu, który nie był

objęty żądaniem, a także naruszenie art. 567 § 1 i § 3 w związku z art. 618

w związku z art. 39821 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez orzeczenie o zwrocie

wydatków i nakładów z urzędu mimo braku wniosku apelującego, naruszenie art.

382 w związku z art. 233 § 1 w związku z art. 398 21 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

przez nierozważnie całego materiału dowodowego określającego wartość nakładów

wnioskodawcy oraz naruszenie art. 328 § 2 w związku z art.398 21 w związku z art.

391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia.

We wnioskach kasacyjnych skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie czy gospodarstwo rolne przekazane następcy na podstawie

przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (tj. Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.)

wchodzi w skład majątku wspólnego czy też stanowi majątek odrębny następcy,

było przedmiotem sporu w piśmiennictwie już na tle wcześniejszej ustawy z dnia

27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach

dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). Na tle tej ustawy, podobnie jak

i ustawy, o którą chodzi w sprawie niniejszej, prezentowano dwa, przeciwstawne,

poglądy. Według pierwszego, umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego jest

unormowaną poza kodeksem cywilnym umową nazwaną o swoistym charakterze,

ściśle określoną co do przedmiotu, podmiotów i formy, której celem nie jest

obdarowanie następcy, lecz uzyskanie świadczenia od państwa. Ten charakter nie

pozwala na stosowanie do niej, także w drodze analogii, w zakresie w jakim

kolidowałoby to z istotą i celami przekazania gospodarstwa rolnego, przepisów

kodeksu cywilnego oraz kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dotyczących

darowizny. Przekazane na podstawie tej ustawy gospodarstwo rolne nie mogło być

traktowane jako objęte wyłączeniem przewidzianym w art. 33 pkt 2 k.r.o., a zatem

wchodziło w skład majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju

wspólności majątkowej, zgodnie z zawartą w art. 31 § 1 k.r.o. regułą nabywania

praw do tego majątku. Zgodnie natomiast z poglądem drugim, chodzi tu o umowę

pod tytułem darmym, a uzyskanie świadczeń przez przekazującego pozostaje bez

wpływu na jej charakter, gdyż nie następuje kosztem majątku darczyńcy, lecz

osoby trzeciej (państwa). Gospodarstwo rolne przekazane następcy, jako więc

przedmiot wymieniony w art. 33 pkt 2 k.r.o., z mocy samego prawa wchodzi do jego

majątku odrębnego. Ujednolicenia orzecznictwa w tej materii dokonał Sąd

Najwyższy podejmując w dniu 25 listopada 2005 r w składzie siedmiu sędziów

uchwałę (III CZP 59/05, OSNC 2006, nr 5, poz. 79), w której przyjął,

że gospodarstwo rolne przekazane następcy pozostającemu w ustawowej

wspólności majątkowej małżeńskiej na podstawie ustawy z dnia 27 października

1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich

rodzin, należy do majątku wspólnego małżonków. W uchwale wskazano m.in.,

że mimo sporu co do charakteru umowy przekazania gospodarstwa rolnego

następcy, ustawodawca, dokonując w 2004 r. daleko idących zmian kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego w zakresie ustrojów majątkowych małżeńskich, nie

dostrzegł potrzeby rozszerzenia katalogu wyłączeń określonych w art. 33 k.r.o.

i pozostawił rozstrzygnięcie charakteru umowy o przekazanie gospodarstwa

rolnego następcy judykaturze; ta opowiada się niezmiennie za traktowaniem takiej

umowy jako wyodrębnionej umowy prawa cywilnego, różnej od umowy darowizny.

Ten pogląd został zaaprobowany również na gruncie kolejnej ustawy, z 14 grudnia

1982 r., z uwagi na analogicznie ukształtowany charakter umowy. Jak jednak

uprzednio, i na gruncie tej ustawy zarysowały się w orzecznictwie rozbieżności

czego dowodem jest rozstrzygnięcie kwestionowane skargą kasacyjną. Sąd

Okręgowy uznał, że przekazane gospodarstwo weszło do majątku odrębnego

wnioskodawcy i

argumentacja

w tym

zakresie

odpowiada temu

nurtowi

orzecznictwa, które wyrażają, na gruncie tej ustawy, postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 30 stycznia 2009 r. II CSK 450/08, z dnia 18 kwietnia 2008 r.

II CSK 647/07 i wyroki z dnia 24 listopada 2010 r. II CSK 274/10 oraz z dnia

2 grudnia 2011 r. III CSK 63/11 (niepubl.). Ta linia orzecznicza nie znalazła jednak

szerszej aprobaty i należy ocenić ją jako nieaktualną biorąc przy tym pod uwagę

niedostateczną argumentację jurydyczną prezentowaną w uzasadnieniach tych

rozstrzygnięć. Uwzględnić też należy, że pogląd o przynależności przekazanego

w trybie powołanej ustawy gospodarstwa rolnego do majątku wspólnego, znalazł

stanowcze odbicie w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, to jest

w uchwałach z dnia 21 czerwca 2012 r. III CZP 29/12 (OSNC z 2013 r., nr 1,

poz.7) oraz z dnia 28 listopada 2012 r. III CZP 68/12 (OSNC z 2013 r., nr 5,

poz.59), przy czym ta ostatnia uchwała zagadnienie to wprost przesądza.

Uwzględniając powyższe, Sąd Najwyższy w składzie rozstrzygającym sprawę

niniejszą wyraża pogląd, że umowa przekazania gospodarstwa, zawarta w trybie

przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. stanowi integralny składnik systemu

emerytalnego i rentowego rolników. Celem jej zawarcia było uzyskanie świadczeń

z ubezpieczenia społecznego, z czym wiązała się wzajemna zależność umowy

i decyzji w przedmiocie tych świadczeń, polegająca na tym, że utrata mocy jednej

pociąga za sobą utratę mocy drugiej z tych czynności. Tego rodzaju powiązanie

czynności rolnika, następcy i państwa (jako świadczeniodawcy) sprawia, że umowa

przekazania

gospodarstwa

następcy

nie

mieści

się

w

katalogu

umów

uregulowanych w kodeksie cywilnym. Jakkolwiek wspólną cechą tej umowy

i umowy darowizny jest co prawda nieodpłatność świadczenia, jednakże umowa ta

nie była zawierana causa donandi ale causa obligandi – przyczyną jej zawarcia

było bowiem dążenie do uzyskania świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

W tym stanie rzeczy należało przyjąć, że gospodarstwo rolne, które wnioskodawca

otrzymał od matki, objęte było majątkiem wspólnym małżonków. Jego wartość

podlegała przeto uwzględnieniu w składzie tego majątku i rozliczeniu, w taki sposób

jak uczynił to Sąd pierwszej instancji. W tej więc części zarzuty skargi kasacyjnej

naruszenia prawa materialnego okazały się uzasadnione.

W pozostałej części zarzuty skargi są nietrafne. Pozostają one w związku

z uwzględnieniem przez Sąd odwoławczy w kwocie zasądzonej od uczestniczki na

rzecz wnioskodawcy kwoty nakładów wnioskodawcy poczynionych z jego majątku

osobistego na majątek objęty postępowaniem. Za takie nakłady zostały uznane:

wkład mieszkaniowy, który według ustaleń faktycznych Sądu, wnioskodawca

zgromadził przed małżeństwem oraz zapłacony przez wnioskodawcę, po

rozwodzie, zaległy czynsz. Wartość tych nakładów Sąd pierwszej instancji ustalił

w punkcie II postanowienia na kwoty 79.103, 20 zł i 1463,33 zł, razem – 80.566,53

zł i jak trafnie zauważył Sąd odwoławczy, w tej części rozstrzygnięcie Sądu

Rejonowego

nie

było

kwestionowane

Wnioskodawca

w

apelacji,

po

rozstrzygnięcie

w

części

dotyczącej

przez

wnioskodawcę

w

jej

kwestionował

uzupełnieniu

zaliczenia

braków,

do

majątku

apelacji.

wspólnego

gospodarstwa rolnego i w części orzekającej o dopłacie, podważając prawidłowość

ustalenia wysokości zasądzonej kwoty. Jakkolwiek apelacja wnioskodawcy,

sporządzona przez niego osobiście, składająca się z kilku pism procesowych, nie

była precyzyjna, to jednak taki zakres zaskarżenia nie nasuwał wątpliwości

i upoważnił Sąd odwoławczy do dokonania ponownie rozliczenia małżonków,

również przez ujęcie w należnej wnioskodawcy od uczestniczki kwocie wartości

nakładów. Skarżąca nie ma więc racji twierdząc, że Sąd odwoławczy wyszedł poza

granice apelacji i orzekł ponad żądanie zgłoszone przez skarżącego w apelacji

oraz, że orzekł o nakładach z urzędu, co jak wskazano, miejsca nie miało.

Nietrafne są również pozostałe zarzuty procesowe skarżącej, przy czym

twierdzenia skarżącego o konieczności odmiennego sposobu rozliczenia nakładu

w postaci wartości wkładu mieszkaniowego pochodzącego sprzed małżeństwa,

zmierzają nie tylko do podważenia prawomocnie ustalonej w punkcie II

postanowienia Sądu Rejonowego kwoty, ale i do zakwestionowania dokonanych

przez Sądy ustaleń faktycznych i oceny dowodów, co wprost narusza zakaz

wypływający z art. 3983 § 3 k. p. c., ale i wymaga zwrócenia uwagi, że skarga

kasacyjna przysługuje od orzeczenia sądu drugiej instancji, stąd też nie jest

możliwe skuteczne podważenie przez skarżącego orzeczenia sądu pierwszej

instancji. Zarzut naruszenia przez Sąd odwoławczy art. 328 § 2 k.p.c. jest chybiony,

uzasadnienie sporządzone przez ten Sąd spełnia ustawowe wymogi i pozwala na

kontrolę kasacyjną. Ubocznie należy też zauważyć, że Sąd odwoławczy nie mógł

naruszyć przepisu art. 39821 k.p.c., wskazywanego przez skarżącą w ramach

podstawy naruszenia przepisów postępowania, z uwagi na to, że przepis ten

dotyczy postępowania przed Sądem Najwyższym.

Zważywszy zatem, że podstawa naruszenia prawa materialnego okazała się

uzasadniona, a zarzuty z podstawy naruszenia przepisów postępowania nietrafne,

Sąd Najwyższy był uprawniony do orzeczenia co do istoty sprawy. Uwzględniając

przeto skargę kasacyjną we wskazanym wyżej zakresie, Sąd Najwyższy uchylił

zaskarżone postanowienie i zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w części

zasądzającej dopłatę w kwocie 24.144,99 zł w ten sposób, że zamiast tej kwoty

zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwotę 64.428,24 zł pozostawiając

bez zmian rozstrzygnięcie zawarte w tym punkcie co do terminu płatności i odsetek

za opóźnienie i zamiast kwoty 7200 zł zasądził od wnioskodawcy na rzecz

uczestniczki z tytułu zastępstwa procesowego kwotę 1800 zł w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym. W pozostałej części skarga kasacyjna, z przedstawionych

powyżej przyczyn, była nieuzasadniona i podlegała oddaleniu.

W tym miejscu wskazać należy, że kwota 64.428,24 zł została obliczona

w następujący sposób. Wartość majątku wspólnego byłych małżonków wyniosła

309.910 zł, to jest: wartość spółdzielczego prawa do lokalu - 178.000 zł,

równowartość gospodarstwa rolnego - 130.810 zł, wartość ruchomości - 1100 zł.

Ponieważ nakłady wnioskodawcy na majątek wspólny, w postaci uiszczonego

przed zawarciem małżeństwa wkładu mieszkaniowego, zostały ustalone na kwotę

79.103,20 zł, tę kwotę należało odjąć od ustalonej wyżej wartości majątku (czyli od

kwoty 309.910 zł), co pozwoliło uzyskać wartość tego majątku netto czyli

230.806,80 zł (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego

2012 r. I CNP 25/11- niepubl.). W tej wartości (230.806,80 zł) byli małżonkowie

mają równe udziały, po 115.403,40 zł. Uczestniczka w wyniku podziału majątku

dorobkowego otrzymała prawa i rzeczy (spółdzielcze prawo do lokalu i ruchomości)

o łącznej wartości 179.100 zł, otrzymała zatem wartość ponad swój udział

wyrażającą się kwotą 63.696,60 zł. Tę kwotę powinna przeto uiścić wnioskodawcy

z tytułu rozliczenia substancji majątku wspólnego i rozliczenia, na podstawie art. 45

k.r.o., nakładu, o którym mowa. Wnioskodawca w wyniku podziału majątku

dorobkowego otrzymał wartość 130.810 zł, a jego udział wynosił 115.403,40 zł.

Oznacza to, że otrzymał ponad swój udział wartość równą kwocie 15.406,60 zł.

Ta kwota wraz z kwotą 63.696,60 zł, którą uczestniczka zobowiązana jest mu

zapłacić, daje kwotę 79.103,20 zł, równą kwocie nakładu poniesionego przez

wnioskodawcę na majątek wspólny. Wnioskodawca nadto, po rozwodzie, a więc po

ustaniu wspólności małżeńskiej poczynił na majątek dotychczas wspólny, ale od

daty ustania wspólności stanowiący już przedmiot współwłasności, nakłady.

Rozliczenie z tego tytułu, możliwe w sprawie niniejszej, ale na podstawie przepisów

o współwłasności, dokonuje się w ten sposób, że połowa tych nakładów, tu: 731,64

zł (½ z 1463,33 zł) podlega zwrotowi na jego rzecz. Uczestniczka przeto

zobowiązana jest uiścić na rzecz wnioskodawcy kwotę 64.428,24 zł (63.696,60 zł

+ 731,64 zł), co orzeczono.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 16 i art.

39814 k.p.c. oraz art. 102 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

es