V CSK 411/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 411/12

POSTANOWIENIE

Dnia 10 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego

w B.

przy uczestnictwie Syndyka masy upadłości A. Polska . Sp. z o.o.

w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w P.

o wpis hipoteki przymusowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 lipca 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 27 października 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i orzeka, że każdy uczestnik ponosi

koszty postępowania kasacyjnego związane ze swym udziałem

w sprawie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 27 października 2011 r., oddalił

apelację wniesioną przez uczestniczkę postępowania – A. Polska Spółkę z

ograniczoną odpowiedzialnością od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 29

czerwca 2011 r. Sąd Rejonowy utrzymał w mocy dokonany przez referendarza

sądowego w dniu 13 czerwca 2011 r. wpis hipotek przymusowych - jednej w łącznej

wysokości 86.208,60 zł celem zabezpieczenia wierzytelności Skarbu Państwa

(reprezentowanego przez Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w .) z tytułu

zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych za miesiące styczeń-kwiecień

2010 r. - w kwocie 74.167 zł - z odsetkami, kosztami egzekucyjnymi i kosztami

upomnienia i drugiej w łącznej wysokości 54 zł celem zabezpieczenia

wierzytelności z tytułu zryczałtowanego podatku dochodowego od niektórych

przychodów za luty 2010 r. w kwocie 36 zł z odsetkami, kosztami egzekucyjnymi

i kosztami upomnienia w dziale IV księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości

pozostającej w wieczystym użytkowaniu uczestniczki postępowania. Należności

podatkowe objęte były tytułami wykonawczymi wystawionymi 25 lutego 2011 r.,

a wniosek o dokonanie wpisu hipoteki przymusowej organ skarbowy złożył

22 kwietnia 2011 r. Wcześniej, postanowieniem z dnia 21 września 2009 r. została

ogłoszona upadłość uczestniczki postępowania z możliwością zawarcia układu,

zmieniona postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2011 r. na upadłość obejmującą

likwidację majątku upadłej.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko sądu pierwszej instancji, że art. 81

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst

Dz. U. z 2012 r., poz. 1112, ze zm.; dalej jako: p.u.n.), przewidujący zakaz

obciążania składników masy upadłości hipoteką, dotyczy wyłącznie zabezpieczenia

wierzytelności

powstałych

przed

ogłoszeniem

upadłości,

nie

ma

więc

zastosowania do wierzytelności powoda, powstałej po ogłoszeniu upadłości.

Stwierdził, że wpisu hipoteki przymusowej można dokonać bez zgody rady

wierzycieli (sędziego komisarza), ponieważ art. 206 p.u.n. odnosi się do czynności

prawnych syndyka, nadzorcy sądowego, zarządcy czy upadłego, w tym obciążenia

majątku upadłego hipoteką umowną, które nie mogą być dokonywane bez zgody

rady wierzycieli, a w jej braku - bez zgody sędziego - komisarza (art. 213 p.u.n.),

nie dotyczy natomiast hipoteki przymusowej powstałej z mocy prawa lub na skutek

jednostronnej czynności wierzyciela. Nie uwzględnił także zarzutów naruszenia art.

92 ust. 1, art. 118, art. 230, art. 336 i art. 345 p.u.n. uznając, że nie odnoszą się

one do postępowania wieczystoksięgowego. Sąd Okręgowy wskazał, że zgodnie

z art. 69 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.

Dz.U. z 2013 r., poz. 707, dalej jako: u.k.w.h.) hipoteka zabezpiecza mieszczące

się w sumie hipoteki roszczenia o odsetki, przyznane koszty postępowania, jak

również inne roszczenia o świadczenia uboczne, jeżeli zostały wymienione

w dokumencie stanowiącym podstawę wpisu. W rezultacie przyjął, że złożone tytuły

wykonawcze stanowiły wystarczającą podstawę wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości dłużnika (art.109 u.k.w.h.).

Uczestniczka postępowania wniosła skargę kasacyjną od postanowienia

Sądu Okręgowego, opartą na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 398 3

§ 1 pkt 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), w której zarzuciła naruszenie art. 81 ust. 1 oraz

art. 206 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 213 p.u.n. poprzez błędną wykładnię

i niezastosowanie, art. 92 ust. 1 i 2 w zw. z art. 118 i art. 342 ust. 1 p.u.n. poprzez

ich błędną wykładnię oraz art. 342 ust. 1, 344 i 345 p.u.n. przez ich

nieuwzględnienie. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego, ewentualnie o orzeczenie co do istoty sprawy przez

uchylenie wpisu hipoteki przymusowej, oddalenie wniosku i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Wnioskodawca,

zastępowany

przez

Prokuratorię

Generalną

Skarbu

Państwa, wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca domagał się oddalenia

skargi kasacyjnej, a także o zasądzenia od skarżącego na rzecz Skarbu Państwa –

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

w postępowanie kasacyjnym według norm prawem przepisanych, w przypadku

każdego z powyższych rozstrzygnięć.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wskazuje jedynie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983 § 1 pkt 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) dotyczące przepisów ustawy - Prawo

upadłościowe i naprawcze; pomija przepisy ustawy o księgach wieczystych

i hipotece oraz nie podnosi naruszeń prawa procesowego w zakresie postępowania

wieczystoksięgowego (art. 6261 i nast. k.p.c.). Zgodnie z art. 39813 § 1 w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia

oraz w granicach podstaw, z tym że w granicach zaskarżenia bierze pod rozwagę

nieważność postępowania. Powyższe związanie powoduje, że spod oceny Sądu

Najwyższego uchyla się zarówno podstawa faktyczna rozstrzygnięcia jak

i niewskazane wprost w skardze kasacyjnej kwestie materialno-prawne. Niemniej

stwierdzić trzeba, że orzeczenie sądu odwoławczego zapadło w postępowaniu

nieprocesowym o wpis w księdze wieczystej, którego istotą jest ograniczony zakres

kognicji sądu obejmującej, przy rozpoznawaniu wniosku, jedynie badanie jego

treści i formy, dołączonych dokumentów oraz treści księgi wieczystej. Dokument

stanowiący podstawę wpisu musi być nie tylko formalnie prawidłowy ale i zawierać

treść uzasadniającą przyjęcie, że powstało, uległo modyfikacji lub ustało prawo

podlegające ujawnieniu w księdze wieczystej. Sąd nie ustala stanu faktycznego,

nie rozstrzyga sporu o prawo i nie bada, czy stan prawny po dokonaniu wpisu

będzie zgodny ze stanem rzeczywistym jednak, zgodnie z zasadą legalizmu

obowiązującą także w tym postępowaniu, ocenia czy wpis będzie dokonany

zgodnie z prawem. Za przyjęciem, że żadna kwestia sporna nie powinna być

przedmiotem badania w charakterze przesłanki ani objęta treścią rozstrzygnięcia

opowiedział się Sąd Najwyższy m.in. w orzeczeniach z dnia 6 grudnia 1999 r.

III CKN 892/99; z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 152/01, OSNC 2004, nr 6, poz. 94;

z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 109/01, niepubl.; z dnia 29 listopada 2005 r., III CK

285/05, niepubl.; z dnia 4 września 2008 r., IV CSK 200/08, niepubl.; z dnia

18 czerwca 2009 r., II CSK 4/09, niepubl.; z dnia 19 lutego 2010 r., II CSK 4/09,

niepubl.; z dnia 23 lutego 2011 r., V CSK 235/10, niepubl.; z dnia 20 października

2011 r., II CSK 322/10, niepubl.; z dnia 25 kwietnia 2012 r., II CSK 461/11, OSNC

2012, nr 1, poz. 8. Konsekwentnie podstawą wpisu mogą być jedynie dokumenty

złożone przy wniosku o wpis i niedopuszczalne jest uwzględnianie okoliczności

znanych sądowi z urzędu (por. uchwała Sądu Najwyższego (7) z dnia 16 grudnia

2009 r., III CZP 80/09, OSNC 2010, nr 6, poz. 84; postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., III CSK 322/10, niepubl.;

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2011 r., I CSK 367/10, niepubl.;

postanowienie Sądu Najwyższego (7) z dnia 16 listopada 2011 r., II CSK 538/10

niepubl.).

W myśl art. 109 ust. 1 i 2 u.k.w.h. wierzyciel, którego wierzytelność jest

stwierdzona tytułem wykonawczym określonym w przepisach o postępowaniu

egzekucyjnym, na podstawie tego tytułu może uzyskać hipotekę przymusową na

wszystkich nieruchomościach dłużnika, z tym, że jeżeli nieruchomość jest

własnością Skarbu Państwa hipoteka przymusowa może być ustanowiona jedynie

w wypadkach przewidzianych w przepisach ustawowych. W odniesieniu do

zobowiązań podatkowych, zaległości podatkowych w podatkach stanowiących

dochód Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego oraz odsetek

za zwłokę od tych należności na ustanowienie hipoteki przymusowej na

użytkowaniu wieczystym wraz z budynkami i urządzeniami na użytkowanym

gruncie, stanowiącym własność użytkownika wieczystego, zezwala art. 34 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jedn. tekst Dz. U. z 2012 r.,

poz. 749 ze zm.). Art. 35 cyt. ustawy stwierdza, że wskazana hipoteka powstaje

przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej na wniosek organu podatkowego

w oparciu o oznaczone dokumenty (wpis konstytutywny). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego obecnie utrwalony jest pogląd, że ustanowienie hipoteki przymusowej

nie

jest

sposobem

egzekucji,

tylko

środkiem

zabezpieczenia

wykonania

zobowiązania (należności) oraz że, z uwagi na ograniczony zakres kognicji sądu

w postępowaniu wieczystoksięgowym, badanie podstaw dokonania wpisu hipoteki

przymusowej na podstawie tytułu wykonawczego powinno być ograniczone

do oceny zasadności wniosku, spełnienia przez wskazany tytuł przesłanek

wynikających ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym

w administracji (jedn. tekst Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.) i treści

księgi wieczystej. Z tych względów nie jest dopuszczalne badanie treści decyzji,

prawidłowości prowadzenia postępowania administracyjnego i faktu wszczęcia

postępowania egzekucyjnego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

5 stycznia 2011 r., IV CSK 392/10, M. Prawn. 2013, nr 6; z dnia 5 października

2011 r., IV CSK 606/10, niepubl.). Podkreślić należy utrwalony pogląd judykatury,

że ustanowiony w celu ochrony masy upadłości art. 81 u.p.n. jest przepisem

szczególnym wobec art. 29 u.k.w.h., co oznacza, że jako datę wpisu należy przyjąć

datę jego faktycznego dokonania a nie złożenia wniosku o wpis (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2011 r., V CSK 220/10, niepubl., podzielające

stanowisko wyrażone na tle poprzedniego stanu prawnego w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 18 lutego 1994 r., III CZP 4/94, OSNCP 1994, nr 9, poz. 170).

Istota

problemu,

przedstawionego

w

skardze

kasacyjnej,

dotyczy

dopuszczalności wpisu hipoteki przymusowej - na podstawie tytułu wykonawczego

obejmującego należności podatkowe (i związane z nimi należności uboczne),

powstałe

w

związku

z działalnością

gospodarczą

upadłego,

prowadzoną

po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu - już po zmianie sposobu

prowadzenia postępowania na upadłość obejmującą likwidację majątku (art. 81

p.u.n.) oraz ewentualnej niezbędności uzyskania zezwolenia sędziego komisarza,

wykonującego czynności zastrzeżone dla rady wierzycieli, jeżeli nie została ona

ustanowiona (art. 206 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 213 ust. 1 p.u.n.).

Przepisy prawa upadłościowego i naprawczego nie przewidują wprost

zakazu obciążania nieruchomości upadłego hipoteką, w tym hipoteką przymusową,

w celu zabezpieczenia wierzytelności powstałej po ogłoszeniu upadłości. Rozważyć

zatem należy, czy zakaz taki nie wynika pośrednio z innych przepisów ustawy lub

z istoty postępowania upadłościowego. Zakres tej analizy wyznaczają

granice

problemu występującego w sprawie i podstaw skargi kasacyjnej. Zagadnienie

dotyczące wpisu hipoteki przymusowej po ogłoszeniu upadłości dłużnika,

na nieruchomości stanowiącej jego własność, było przedmiotem uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 18 lutego 1994 r. (III CZP 4/94, OSNC 1994, nr 9, poz. 170)

w odniesieniu do poprzedniego stanu prawnego. Zestawiając przepis art. 27

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe

(jedn. tekst Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm.) i art. 29 u.k.w.h.

Sąd Najwyższy przyjął, że nie występuje zbieg norm, gdyż przepisy te pozostają

w relacji lex specialis derogat legi generali, ponieważ ustawodawca w art. 24-26

prawa upadłościowego dał wyraźne pierwszeństwo tej ustawie. Odwołując się do

brzmienia art. 27 prawa upadłościowego, stwierdzającego, że po ogłoszeniu

upadłości żaden wierzyciel nie może uzyskać przeciwko upadłemu prawa zastawu,

ani wpisu do księgi wieczystej lub wpisu w rejestrze celem zabezpieczenia

wierzytelności, chociażby powstała ona przed ogłoszeniem upadłości, oraz do

funkcji jurydycznej tego przepisu polegającej na zamrożeniu reszty majątku

upadłego uznał, że po ogłoszeniu upadłości dłużnika nie jest dopuszczalne

wpisanie hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej jego własność,

nawet gdyby wniosek o wpis został złożony przed ogłoszeniem upadłości.

Stanowisko to podzielił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia 1994 r.

(III CZP 56/94, OSNCP 1994, nr 11, poz. 216, dopuszczając jednocześnie

dokonanie wpisu hipoteki ustawowej zabezpieczającej wierzytelności Skarbu

Państwa powstałe z tytułu zaległości podatkowych, dywidendy

i należności

ubocznych) oraz w postanowieniu z dnia 10 listopada 2005 r. (V CK 82/05,

niepubl.). W innych judykatach uznał zaś za uzasadnione jednolite traktowanie

ograniczeń w zakresie uzyskiwania hipotek przymusowych w stosunku do dłużnika

upadłego i dłużnika, co do którego otwarto postępowanie układowe na podstawie

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. o postępowaniu

układowym (Dz. U. Nr 93, poz. 836 ze zm.) i stwierdził, że także na jego

nieruchomościach nie można uzyskać hipoteki przymusowej w rozumieniu art. 29

§ 2 i art. 4 § 1 pkt 6 wskazanego rozporządzenia (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 2004 r., III CK 338/02, niepubl.; wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., IV CK 410/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 13).

Istnieje wątpliwość, czy stanowisko powyższe zachowuje aktualność po wejściu

w życie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze,

w szczególności w związku z nowelizacją art. 81, dokonaną ustawą z dnia 6 marca

2009 r. o zmianie ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym

Funduszu Gwarancyjnym oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr

53, poz. 434). W brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja 2009 r. powołany

przepis, odnoszący się zarówno do upadłości układowej jak i likwidacyjnej,

stwierdzał w ust 1 - że po ogłoszeniu upadłości nie można obciążyć składników

masy upadłości prawem zastawu, zastawu rejestrowego i zastawu skarbowego ani

dokonać wpisu w księdze wieczystej lub rejestrze dotyczącego tych składników

celem zabezpieczenia wierzytelności, chociażby powstała ona przed ogłoszeniem

upadłości; w ust. 2 - że przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli ogłoszono upadłość

z możliwością zawarcia układu i pozostawiono upadłemu prawo zarządu całością

lub częścią majątku, a nadzorca sądowy wyraził zgodę na obciążenie majątku

upadłego, oraz gdy zarząd masą upadłości sprawuje zarządca, a na obciążenie

składników mienia wchodzącego w skład masy upadłości zgodę wyraziła rada

wierzycieli, a w ust. 3 - że przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli wniosek o wpis

hipoteki został złożony w sądzie w ciągu sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku

o ogłoszenie upadłości. Obecnie przepis art. 81 p.u.n. stanowi w ust. 1 - że po

ogłoszeniu upadłości nie można obciążyć składników masy upadłości hipoteką,

zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską

w celu zabezpieczenia wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości,

a w ust. 2 - że przepisu ust. 1 nie stosuje się, jeżeli wniosek o wpis hipoteki został

złożony w sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku

o ogłoszenie upadłości. Omawiany przepis odnosi się zarówno do hipoteki

umownej jak i przymusowej bez względu na jej podstawę. Wpis w księdze

wieczystej lub rejestrze, dokonany z naruszeniem art. 81 p.u.n., podlega

wykreśleniu z urzędu, przy czym podstawą wykreślenia jest postanowienie

sędziego komisarza stwierdzające niedopuszczalność wpisu (art. 82 p.u.n.).

Założenie racjonalności ustawodawcy nie pozwala na przyjęcie, że norma prawna

objęta tym przepisem - mimo dokonanej z dniem 2 maja 2009 r. zmiany

dotychczasowego brzmienia dyspozycji art. 81 ust. 1 prawa upadłościowego

i naprawczego, powtórzonej w zasadniczej części za art. 27 prawa upadłościowego

(chociażby powstała ona przed ogłoszeniem upadłości), obecnie zastąpionej

zakazem

obciążania

wierzytelności

składników

powstałej

przed

masy

upadłości

ogłoszeniem

w

celu

upadłości

(z

zabezpieczenia

zastrzeżeniem

dotyczącym terminu), usunięcia dotychczasowego wyjątku z ust. 2 - ma nadal taką

samą treść i pozwala na przyjęcie ustawowego zakazu ustanawiania hipoteki

dotyczącej wierzytelności powstałej po ogłoszeniu upadłości, w tym hipoteki

przymusowej. O tym, że celem regulacji zawartej w przepisie art. 81 p.u.n.

jest jedynie niedopuszczenie do pomniejszenia majątku upadłego, w następstwie

działań

podejmowanych

bezpośrednio

przed

ogłoszeniem

upadłości,

świadczy także ta jego część, która wskazuje termin powstania wierzytelności

i zastrzeżenie wyjątku dla wniosków o wpis złożonych co najmniej sześć miesięcy

przed złożeniem wniosku ogłoszenie upadłości. Wyprzedzająco wskazać należy,

że w judykaturze przyjęto - w związku z połączeniem w ustawie Prawo

upadłościowe

i

naprawcze

i likwidacyjnej

oraz

przepisów

wprowadzeniem

dotyczących

możliwości

upadłości

układowej

dwukierunkowej

zmiany

postanowień wydanych w tym przedmiocie (art. 16 i art. 17 p.u.n.), z zastrzeżeniem

ograniczeń przedmiotowych zawartych w art. 118 p.u.n. - że, mimo wskazanej

zmiany merytorycznej treści postanowienia, ogłoszenie upadłości następuje jeden

raz (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2012 r., V CSK 95/11,

niepubl.). Oznacza to, że wierzytelnością powstałą przed ogłoszeniem upadłości

w rozumieniu przepisu art. 81 ust. 1 p.u.n. w aktualnym brzmieniu nie jest

wierzytelność wynikająca z działalności gospodarczej, prowadzonej przez upadłego

po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu, mimo zmiany sposobu

prowadzenia postępowania na upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego.

Obecna treść przepisu art. 81 ust. 1 p.u.n., zakazującego jedynie obciążenia

składników masy upadłości hipoteką w celu zabezpieczenia wierzytelności

powstałej przed ogłoszeniem upadłości (z wyjątkiem zastrzeżonym w ust. 2),

z uwagi na rodzaj i zakres wskazanych zmian, nie uzasadnia także wnioskowania

z zastosowaniem reguł opartych na konsekwencji ocen prawodawcy (a fortiori) tu:

dotyczącej wnioskowania z zakazu mniejszego na większy (a minori ad minus)

i odpowiednio przyjęcia, że obejmuje ono również obciążenia hipoteką w celu

zabezpieczenia wierzytelności powstałej po ogłoszeniu upadłości. Nie stanowi

dostatecznej podstawy dla jego wprowadzenia także pogląd o całościowym

„zamrożeniu majątku upadłego”, do którego odwoływał się Sąd Najwyższy

w cyt. uchwale z dnia 18 lutego 1994 r., III CZP 4/94. Naczelna zasada

postępowania

upadłościowego,

polegająca

na

prowadzeniu

postępowania

upadłościowego tak, aby roszczenia wierzycieli mogły zostać zaspokojone w jak

najwyższym stopniu, a jeśli racjonalne względy na to pozwolą - dotychczasowe

przedsiębiorstwo dłużnika zostało zachowane (art. 2 p.u.n.) może być realizowana

przy zastosowaniu pozostałych jej

przepisów. Korespondują z nią rozwiązania

prawa upadłościowego i naprawczego przyjęte w art. 77 - 79 u.p.n. (nieważność

czynności

dokonanych

przez

upadłego

pozbawionego

prawa

zarządu

podlegających ujawnieniu w księdze wieczystej), w art. 82 u.p.n. (postanowienie

sędziego komisarza stanowiące podstawę wykreślenia z księgi wieczystej hipoteki

wpisanej z naruszeniem art. 81 p.u.n.), oraz zastrzeżona w art. 206 p.u.n.

możliwość obciążenia przez upadłego lub zarządcę składników masy hipoteką

w wypadku bezzwłoczności i do kwoty nie przekraczającej dziesięciu tysięcy

złotych samodzielnie przez syndyka (nadzorcę sądowego, zarządcę), a powyżej tej

kwoty za zezwoleniem rady wierzycieli/sędziego komisarza.

Powstaje zatem kolejna wątpliwość, czy w ogóle po ogłoszeniu upadłości

nieruchomość upadłego, wchodząca w skład masy upadłości, może być obciążona

hipoteką przymusową zabezpieczającą wierzytelności publicznoprawne, wynikające

z tytułów określonych w ordynacji podatkowej. W aktualnym stanie prawnym brak

podstaw do wywiedzenia takiego zakazu wprost lub pośrednio z prawa

upadłościowego i naprawczego, ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy

Ordynacja podatkowa. Za dopuszczalnością obciążenia przemawia prowadzenie

w toku postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu działalności

gospodarczej, skutkującej powstawaniem wierzytelności zarówno cywilnoprawnych

jak i publicznoprawnych. Wskazane należności publicznoprawne (podatkowe)

kwalifikowane są w orzecznictwie jako koszty postępowania upadłościowego

w rozumieniu art. 230 ust. 3 pkt 4 u.p.n. w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja

2009 r., następnie wydatki niezbędne dla osiągnięcia celu postępowania,

wchodzące w skład kosztów postępowania upadłościowego w rozumieniu art. 230

ust. 1 i 2 u.p.n. (por. wyrok z dnia 21 maja 2002 r., III RN 67/01, uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2006 r., III CZP 34/06, OSNC 2007, nr 4,

poz. 50; uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., III CZP 73/09,

OSNC 2010, nr 5, poz. 65). Należności te, jako zobowiązania do masy upadłości,

w toku upadłości układowej nie są obejmowane układem, a w toku upadłości

likwidacyjnej nie podlegają wpisowi na listę wierzytelności i, jakkolwiek powinny być

zaspakajane z bieżąco uzyskiwanych sum, nie zawsze jest to możliwe. Wprawdzie

konsekwencją

tego

zaliczenia

jest

i

tak

uprzywilejowanie

wynikające

z uwzględnienia w kategorii pierwszej (art. 342 ust. 1 pkt 1 u.p.n.) ale, skoro

wierzytelności związane z czynnościami prawnymi podejmowanymi po ogłoszeniu

upadłości

mogą uzyskać zabezpieczenie w postaci hipoteki umownej, brak

podstaw do przyjęcia,

że możliwość taka wyłączona jest co do należności

publicznoprawnych i odpowiednio hipoteki przymusowej. Zauważyć należy,

że wierzytelności zabezpieczone hipoteką korzystają, na tzw. zasadzie odrębności,

z pierwszeństwa zaspokojenia z sumy uzyskanej z likwidacji obciążonej

nieruchomości (art. 345 - 346 p.u.n.), lecz nie ma to znaczenia dla zaliczenia do

kategorii należności w oparciu o art. 342 p.u.n.

Nie zasługuje zatem na akceptację podstawa kasacyjna w części

zarzucającej naruszenie art. 81 ust. 1 u.p.n. poprzez przyjęcie, w następstwie

błędnej wykładni, że przepis ten nie zawiera zakazu obciążania składników masy

upadłości hipoteką w celu zabezpieczenia wierzytelności, stwierdzonej tytułem

wykonawczym określonym w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym, powstałej

po ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu także po zmianie sposobu

prowadzenia

postępowania

upadłościowego

na

postępowanie

obejmujące

likwidację majątku upadłego.

Negatywna ocena wskazanej podstawy oznacza konieczność odniesienia

się do kolejnego zarzutu dotyczącego naruszenia art. 206 ust. 1 pkt 4 u.p.n. w zw.

z art. 213 ust. 1 u.p.n. poprzez wadliwą wykładnię, a w następstwie bezpodstawną

odmowę

jego

zastosowania.

Pierwszy z powyższych

przepisów stanowi,

że w postępowaniu obejmującym likwidację majątku upadłego zezwolenia rady

wierzycieli wymagają czynności polegające na obciążeniu majątku upadłego

ograniczonymi prawami rzeczowymi, drugi jest przepisem kompetencyjnym.

Wykładnia językowa i systemowa wskazanego przepisu nie budzi wątpliwości co do

powiązania pojęć „czynności” (ust. 1 in princ.) oraz „zaciąganie pożyczek lub

kredytów oraz obciążenie ograniczonymi prawami rzeczowymi” (ust. 1 pkt 4).

Koniunkcja zawarta w ust. 1 pkt 4 dodatkowo nakazuje przyjąć, że obciążanie jest

funkcjonalnie związane z zaciąganiem zobowiązań w oparciu o kwalifikowane

czynności prawne (umowy pożyczki i kredytu), których zabezpieczaniu służy

hipoteka umowna. Zauważyć należy że, zgodnie z art. 206 ust. 1 1 u.p.n.,

w postępowaniu z możliwością zawarcia układu wymóg udzielenia przez radę

wierzycieli zezwolenia na obciążenie przez upadłego lub zarządcę hipoteką

składników masy upadłości może dotyczyć jedynie zabezpieczenia wierzytelności

nieobjętej układem. Konsekwentnie brak podstaw do przyjęcia, że w oparciu o art.

206 ust. 1 pkt 4 u.p.n. zezwolenia rady wierzycieli/sędziego komisarza wymagają

wnioski Skarbu Państwa o dokonanie wpisu hipoteki przymusowej w oparciu o tytuł

egzekucyjny, obejmujący koszty postępowania upadłościowego.

Odnośnie do zarzutów dotyczących zakresu należności zabezpieczonej

hipoteką przymusową przytoczyć należy judykaty wskazujące, że ograniczenie

odpowiedzialności dłużnika hipotecznego z tytułu odsetek powinno być zastrzeżone

w treści tytułu egzekucyjnego (por. wyrok z dnia 14 lutego 2008 r., II CSK 525/07,

OSNC 2009, nr 4, poz. 61) oraz, że zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego przy

wpisie hipoteki przymusowej na podstawie tytułu wykonawczego, obejmującego

należności podatkowe, wyznacza art. 35 § 1 i § 2 pkt 2 ordynacji podatkowej

w związku z art. 27 § 1 cyt. ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2004 r., IV CSK 392/10,

M. Prawn. 2013 r., nr 6). Przepisy te nie zostały powołane przez skarżącego

w ramach

podstawy

kasacyjnej,

co

skutkuje

bezskutecznością

zarzutów

dotyczących zakresu zabezpieczenia, ograniczonych tylko do powołania art. 92

ust. 1 i 2 w zw. z art. 118, art. 342 ust. 1, art. 344 i art. 345 p.u.n.

Z tych względów, wobec nieuzasadnionych podstaw skargi kasacyjnej, Sąd

Najwyższy orzekł jak w postanowieniu (art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego postanowiono zgodnie z art. 520 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.

jw