V CSK 408/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 408/11

POSTANOWIENIE

Dnia 13 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSA Władysław Pawlak (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku K. K.

przy uczestnictwie K. Kr. i M.P .o podział majątku wspólnego i dział spadku po

M.K.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania K. Kr. od postanowienia Sądu

Okręgowego

z dnia 9 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie pierwszym

i trzecim i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni K. K. w postępowaniu przed Sądem Rejonowym

domagała się przeprowadzenia podziału majątku wspólnego jej i zmarłego M. K.

oraz działu spadku po nim, w ten sposób aby

wchodzące w skład

majątku

wspólnego własnościowe spółdzielcze prawa do lokali mieszkalnych położonych

przy ul. N. 67/9 i do lokalu mieszkalnego przy ul. S. 52/2 oraz prawa do garaży

murowanych położonych przy ul. N.88 i D.

68 przypadły wyłącznie jej, przy

zaliczeniu na poczet schedy spadkowej darowizn uczynionych przez spadkodawcę

na rzecz uczestniczki K. Kr. w kwocie 490 172,31 zł, a na rzecz uczestniczki M. P.

w kwocie 100 000 zł.

Uczestniczka K. Kr. wniosła o przyznanie na jej wyłączną własność prawa do

lokalu mieszkalnego przy ul. N. 67 oraz garażu przy ul. D. z zasądzeniem

ewentualnych dopłat oraz rozliczenia długów spadkowych. Odnośnie do darowizny

uczynionej na jej rzecz przez spadkodawcę podniosła, iż przedmiotem tej umowy

była wprawdzie

kwota pieniężna, ale

jedynie w wysokości

100 000 zł, która

jednak nie podlega zaliczeniu na poczet jej schedy spadkowej, gdyż była dokonana

ze zwolnieniem jej z tego obowiązku.

Uczestniczka M. P. wniosła o zaliczenie na poczet schedy spadkowej

darowizny uczynionej przez spadkodawcę na jej rzecz w kwocie 100 000 zł oraz na

rzecz uczestniczki K. Kr. w kwocie 404 713,55 zł, a następnie o podział masy

spadkowej według nabytych udziałów.

Postanowieniem z dnia 23 lutego 2011 r. Sąd Rejonowy ustalił, że w skład

majątku wspólnego wnioskodawczyni i zmarłego M. K.

wchodzą: spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego przy ul. S. 52/12,

należące do zasobów Spółdzielni Mieszkaniowej „M.” wraz z wkładem budowlanym

o wartości 120 000 zł; spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu użytkowegogarażu murowanego nr 88, położonego przy ul. N. o wartości 11 600 zł; samochód

osobowy Yugo Koral, rok prod. 1998 r., bez wartości oraz kwota 20 270,50 zł

zgromadzona na rachunku oszczędnościowym w ING Banku Śląskim S.A.

należącym do wnioskodawczyni, natomiast w skład spadku po M. K. wchodzą

udziały w wymienionych wyżej składnikach majątkowych w ½ części, a ponadto

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego przy ul. N.

67/9, należące do zasobów spółdzielni Mieszkaniowej „M.” wraz z wkładem

budowlanym

o wartości 90 000 zł; spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

użytkowego – garażu murowanego nr 64, położonego przy ul. D. o wartości 12 150

zł; kwota 2 409 zł jako nadpłata w podatku dochodowym za 2007 r. Wartość

majątku wspólnego ustalił na kwotę 151 870,50 zł, a majątku spadkowego na kwotę

180 494,25 zł Zaliczył uczestniczkom na poczet schedy spadkowej otrzymane od

spadkodawcy darowizny, tj. w przypadku uczestniczki M. P. w kwocie 100 000 zł, a

uczestniczki K. Kr. w łącznej kwocie 273 676,26 zł. W wyniku podziału majątku

wspólnego wnioskodawczyni i zmarłego M. K. oraz

działu spadku po M. K.

przyznał na wyłączną własność wnioskodawczyni wszystkie wyżej opisane

składniki

majątkowe

bez

spłat,

nakazując

uczestniczce

K. Kr.

wydanie

wnioskodawczyni lokalu mieszkalnego przy ul. N. 67/9, obu garaży oraz

samochodu.

Umorzył

postępowanie

wywołane

pozwem

wnioskodawczyni

przeciwko uczestniczce K. Kr. o zapłatę kwotę 29 900,48 zł

W uzasadnieniu ustalił, iż ze związku małżeńskiego wnioskodawczyni

i zmarłego M. K. pochodzą dwie córki – uczestniczki niniejszego postępowania.

Małżonkowie wraz z córkami wspólnie mieszkali do 1994 r., kiedy to spadkodawca

z córką K. Kr. wyprowadzili się. Rodzina utrzymywała ze sobą kontakty, a M. K.

przyczyniał się finansowo do utrzymania każdej z córek oraz pomagał finansowo

wnioskodawczyni. Od czasu do czasu małżonkowie wyjeżdżali na wspólne wczasy,

spędzali ze sobą święta, a po usamodzielnieniu się córek i założeniu przez nie

własnych rodzin odwiedzali je wspólnie.

Od 1 czerwca 1990 r. do dnia śmierci M. K. prowadził działalność

gospodarczą pod firmą Zakład Instalacji i Konserwacji Anten. W początkowym

okresie działalność ta była finansowana z oszczędności oraz pożyczek znajomych,

gdyż przynosiła straty. Z czasem sytuacja się ustabilizowała i prowadzone

przedsiębiorstwo zaczęło przynosić dochody. W 2001 r. małżonkowie zakupili

własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego przy ul. S. 52/12, który

zajęła wnioskodawczyni. Nabyli też prawo do garażu zlokalizowanego przy ul. N. W

2001

r.

spadkodawca

nabył

wyłącznie

na

swoje

nazwisko

spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu przy ul. .67/9 oraz do garażu przy ul. D. W aktach

notarialnych dotyczących transakcji tych praw złożył oświadczenie, iż nabywa je ze

środków pochodzących z jego majątku odrębnego i ze skutkiem do tego majątku.

Dnia 4 stycznia 2007 r. spadkodawca i uczestniczka K. Kr. zawarli umowę

spółki cywilnej pod nazwą Zakład Instalacji i Konserwacji Anten, z tym że udział

uczestniczki wyniósł 99%, a M. K. 1%, w takich też proporcjach miał być dzielony

zysk. W dniu 29 marca 2007 r. spadkodawca zbył środki trwałe swojego

przedsiębiorstwa za kwotę 647 000 zł. W 2007 r. zawarł z TU Allianz Życie Polska

S.A. w Warszawie umowy ubezpieczenia, na podstawie których uposażył

wnioskodawczynię, córki oraz męża córki K.

W 2007 r. M. K. dokonał na rzecz córek darowizn. Mianowicie na rzecz córki

M.P. w kwocie 100 000 zł, natomiast na rzecz córki K. Kr. w kwotach 120 000 zł z

przeznaczeniem na zakup domu, 16 000 zł na pokrycie kosztów sporządzenia aktu

notarialnego

dotyczącego domu przez nią nabywanego, 15 000 zł na remont

dachu jej domu, 66 808,12 zł na zakup samochodu, 3 203, 23 zł na sfinansowanie

polisy ubezpieczeniowej tego samochodu oraz 34 160,96 zł, 14 317,77 i 4 186,18 zł

- łącznie 273 000 zł.

W 2007 r. spadkodawca zachorował na chorobę nowotworową, która

doprowadziła do jego śmierci w styczniu 2008 r. W czasie choroby opiekę nad nim

sprawowali: córki, żon, siostra oraz zięć K. K.

Postanowieniem z dnia 17 października 2008 r. Sąd Rejonowy stwierdził

nabycie spadku po M. K. na rzecz wnioskodawczyni i córek po 1/3 części każda.

Sąd pierwszej instancji przyjął, iż wprawdzie lokal mieszkalny przy ul. N. oraz

garaż przy ul. D. zostały nabyte w trakcie trwania małżeństwa, to jednak o ich

przynależności do majątku odrębnego spadkodawcy decyduje okoliczność, iż w

aktach notarialnych (mających walor dokumentu urzędowego) obejmujących

transakcje dotyczącą tych lokali zawarł on oświadczenie, że prawa te nabywa ze

środków pochodzących z jego majątku osobistego. Ze zgromadzonego materiału

dowodowego nie wynika, aby spadkodawca nie mógł posiadać majątku odrębnego,

z którego mogłyby pochodzić

pieniądze

na nabycie tych praw. Poza tym

wnioskodawczyni w piśmie skierowanym do Spółdzielni Mieszkaniowej „M.” już po

śmierci M. K. przyznała, iż mieszkanie przy ul. N. została nabyte na jego wyłączną

własność.

Sąd Rejonowy uznał, iż darowizna kwoty 250 000 zł na rzecz uczestniczki K.

Kr. na zakup domu nie miała miejsca. Przekazane bowiem przez spadkodawcę

przelewem na rachunek bankowy tej uczestniczki

środki pieniężne zostały

zwrócone przelewem zt. „zwrot pożyczki”. Poza tym zakup domu przez

uczestniczkę został częściowo sfinansowany kredytem bankowym.

Rozliczając dokonane na rzecz uczestniczek darowizny w kwotach

odpowiednio 100 000 zł i 273 000 zł Sąd pierwszej instancji po ich doliczeniu do

wartości majątku spadkowego wynoszącego 180 494,25 zł, wyjaśnił, że każda

z uczestniczek otrzymała darowiznę przekraczającą ich udziały spadkowe.

W konsekwencji wszystkie składniki majątkowe wchodzące w skład spadku po M.

K. i w skład majątku wspólnego jego i wnioskodawczyni winny jej przypaść zgodnie

z żądaniem wniosku.

W apelacji wnioskodawczyni zarzuciła: naruszenie art. 233 k.p.c. poprzez

dokonanie dowolnej oceny dowodów i w efekcie nie zaliczenie do majątku

wspólnego jej i spadkodawcy przekazanej przez niego na rzecz uczestniczki K. Kr.

kwoty 250 000 zł; naruszenie art. 31 § 1 i 2 k.r.o., art. 33 k.r.o., art. 888 § 1 k.c., art.

37 § 1 pkt § 2 i 4 k.r.o. poprzez błędne przyjęcie, iż spadkodawca nabył prawo do

lokalu mieszkalnego przy ul. N. i garażu przy ul. D. z majątku odrębnego, podczas

gdy nabycie to nastąpiło ze środków pochodzących z majątku wspólnego, a

ponadto poprzez błędne przyjęcie, że kwota 273 673,26 zł przekazana przez

spadkodawcę na rzecz uczestniczki K. Kr. - stanowiła darowiznę w sytuacji, gdy

wnioskodawczyni nie wyraziła zgody na jej dokonanie.

W związku z powyższym domagała się zmiany postanowienia Sądu

pierwszej instancji poprzez zaliczenie do majątku wspólnego także wymienionych

wyżej lokalu mieszkalnego i garażu oraz kwot 250 000 zł i 273 000 zł.,

a w konsekwencji o zasądzenie od uczestniczki K. Kr. na jej rzecz 2/3 z kwot

250 000 i 273 000 tj. kwoty 349 117,50 zł

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy uwzględniając częściowo

apelację zmienił postanowienie Sądu Rejonowego i zaliczył do majątku wspólnego

prawo do lokalu mieszkalnego przy ul. N. i garażu przy ul. D.,

a także kwotę

1 926,79 zł zgromadzoną na rachunku oszczędnościowo - rozliczeniowym w ING

Banku Śląskim S.A. Ustalił, że wartość majątku wspólnego wyniosła 255 947,29 zł,

a majątku spadkowego - 127 973,64 zł Zasądził od uczestniczki K. Kr. na rzecz

wnioskodawczyni kwotę 209 689,44 zł płatną w terminie 6 miesięcy od

prawomocności orzeczenia, z ustawowymi odsetkami w przypadku opóźnienia w jej

płatności. Oddalił apelację w pozostałym zakresie i zasądził od uczestniczki K. Kr.

na rzecz wnioskodawczyni kwotę 750 zł tytułem kosztów postępowania.

W uzasadnieniu wskazał, że na gruncie - obowiązującego w czasie, kiedy

miały miejsce sporne transakcje - art. 32 k.r.o. (do którego treści nawiązuje

aktualne brzmienie art. 31 k.r.o.) zarówno judykatura jak i doktryna prawnicza

konstruowały domniemanie faktyczne przynależności do majątku wspólnego praw

nabywanych jedynie

przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności

majątkowej. W związku z tym na stronie zaprzeczającej, że tak nabyte prawo

stanowi składnik majątku wspólnego, spoczywa ciężar udowodnienia, iż prawo to

przynależy do majątku osobistego jednego z małżonków. W niniejszej sprawie

uczestniczka K. Kr. wbrew wynikającemu z art. 6 k.c. obowiązkowi nie wykazała,

aby prawa do spornego

lokalu mieszkalnego i garażu spadkodawca nabył ze

środków stanowiących jego majątek osobisty. Poza tym Sąd drugiej instancji,

czyniąc ustalenia w zakresie składu majątku wspólnego i spadkowego uznał, iż

podziałem nie może być objęta kwota 2 409 zł z tytułu nadpłaty podatku

dochodowego za 2007 r., skoro spadkodawca nie dokonał rocznego rozliczenia.

Sąd Okręgowy podzielił zarzut apelacji

nieważności umowy darowizny

uczynionej przez spadkodawcę na rzecz uczestniczki K. Kr. w łącznej kwocie

273 000 zł, a to z uwagi na brak wymaganej przez przepis art. 37 § 1 pkt 4 k.r.o.

zgody wnioskodawczyni. Z uwagi jednak na to, iż kwota ta z racji jej bezprawnego

przekazania przez spadkodawcę w chwili ustania jego wspólności majątkowej z

wnioskodawczynią i otwarcia po nim spadku nie istniała, lecz powiększyła aktywa

majątkowe uczestniczki K. Kr. , należało ją przy podziale majątku wspólnego i

działu spadku rachunkowo uwzględnić. Mianowicie, jeśli wartość spadku po M.K.

wyniosła 127 973,64 zł, to uwzględniając stosownie do art. 1042 k.c. darowiznę na

rzecz M. P.

w kwocie 100 000 zł, udziały spadkowe

wnioskodawczyni

i uczestniczek wyniosły po 75 991,21 zł (127 973,64 + 100 000 = 227 973,64 : 3).

Zważywszy na treść art. 1040 k.c., przy dziale spadku nie uczestniczy uczestniczka

M. P. nie uwzględnia się uczynionej przez spadkodawcę na jej rzecz darowizny,

gdyż jej wartość przekracza wartość należnego jej udziału spadkowego. Zatem przy

rozliczeniach z tytułu działu spadku Sąd Okręgowy uwzględnił wnioskodawczynię i

uczestniczkę K. Kr.

i ustalił ich schedy spadkowe na kwoty po 63 986,82 zł

(127 973,64 : 2). Mając na uwadze okoliczność, że uczestniczka bezprawnie

uzyskała kwotę 273 676 zł, konieczne było pomniejszenie tej kwoty o wskazaną

wartość jej udziału spadkowego tj. 63 986,82 zł, co ostatecznie dało kwotę

209 689,44 zł zasądzoną od niej na rzecz wnioskodawczyni.

W ocenie Sądu drugiej instancji nie było podstaw prawnych do objęcia

rozliczeniem kwoty 250 000 zł przelanej w 2007 r. przez spadkodawcę na konto TU

Allianz Życie Polska S.A. w Warszawie z uposażeniem męża uczestniczki K. Kr.

Jakkolwiek czynność zawarcia umowy ubezpieczenia została dokonana bez zgody

wnioskodawczyni,

to

jednak,

w przeciwieństwie

do

bezskutecznej

umowy

darowizny kwoty 273 676,26 zł, brak tej zgody nie miał znaczenia, ponieważ art. 37

§ 1 k.r.o. na zawarcie takiej umowy zgody współmałżonka nie wymaga.

W

skardze

kasacyjnej

opartej

na

obu

ustawowych

podstawach

przewidzianych w art. 398 § 1 k.p.c., uczestniczka K. Kr. zaskarżając powyższe

postanowienie w zakresie, w jakim Sąd Okręgowy orzekł reformatoryjne i w

odniesieniu do rozstrzygnięcia o kosztach postępowania odwoławczego, wniosła o

jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie: art. 38 k.r.o. w zw. z art.

7 k.c. poprzez ich niezastosowanie, w sytuacji gdy Sąd drugiej instancji

zakwestionował na podstawie art. 37 § 2 k.r.o. skuteczność darowizn na kwotę

273 676,26 zł, uczynionych przez spadkodawcę na rzecz uczestniczki K. Kr. bez

zgody wnioskodawczyni i nie zaliczył ich na poczet schedy spadkowej, jednak z

uwagi na istnienie dobrej wiary po stronie obdarowanej uczestniczki winien był

zastosować przepis art. 38 k.r.o., chroniący osoby, które w dobrej wierze dokonały

czynności prawnej z osobą nieuprawnioną do rozporządzenia prawem; art. 169 § 1

k.c. w zw. z art. 38 k.r.o., poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy

spadkodawca dokonując darowizn na rzecz uczestniczki, wydał jej środki pieniężne

w łącznej kwocie 273 676,26 zł, a uczestniczka przyjmując darowiznę pozostawała

w dobrej wierze; art. 31 § 1 k.r.o. (na wypadek nie podzielenia zarzutu naruszenia

art. 38 k.r.o. w zw. z art. 169 § 1 k.c.) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i

błędną

wykładnię,

polegającą

na

nie

zaliczeniu

do

majątku

wspólnego

wnioskodawczyni i spadkodawcy wierzytelności o zwrot przedmiotu nieważnej

umowy, tj. wierzytelności w wysokości 273 676,26 zł z tytułu zwrotu wartości

darowizn poczynionych przez spadkodawcę na rzecz uczestniczki K. Kr. W ramach

drugiej podstawy zarzuciła naruszenie: art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

poprzez pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia podstawy

prawnej rozstrzygnięcia rozliczenia uznanych za bezskuteczne darowizn w

wysokości 273 676,26 zł, co uniemożliwia kontrolę kasacyjną w zakresie podstaw

materialno-prawnych orzeczenia; art. 321 § 1 k.p.c. polegające na zasądzeniu

przez Sąd Okręgowy ponad żądanie, poprzez nakazanie uczestniczce zwrotu na

rzecz wnioskodawczyni całej kwoty darowizny poczynionej z majątku wspólnego

wnioskodawczyni i spadkodawcy, uznanej za nieważną, tj. 273 676,26 zł,

pomniejszonej o wartość jej udziału spadkowego, w sytuacji gdy wnioskodawczyni

we wnioskach apelacji wnosiła o dokonanie podziału majątku wspólnego

i wchodzącej do tego majątku kwoty 273 676,26 zł wyłącznie poprzez przyznanie

na jej rzecz kwoty odpowiadającej udziałowi w wysokości 2/3.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

1. W postępowaniu o podział majątku wspólnego i dział spadku sąd z urzędu

ustala skład i wartość majątku ulegającego podziałowi (art. 684 k.p.c. w zw. z art.

567 § 3 k.p.c. i art. 689 k.p.c.). Rozstrzyga również spory między uczestnikami

postępowania o to, czy określony przedmiot majątkowy należy do majątku

wspólnego, czy spadku (art. 685 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c.), w tym spór

o ważność umowy darowizny uczynionej przez zmarłego małżonka na rzecz

jednego z jego spadkobierców. Po zapadnięciu prawomocnego postanowienia

o podziale majątku wspólnego i dziale spadku uczestnik postępowania nie może

już dochodzić tego rodzaju roszczeń (art. 688 k.p.c. w zw. z art. 618 § 3 k.p.c. i art.

567 § 3 k.p.c.).

Wnioskodawczyni w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji

żądała zaliczenia na poczet schedy spadkowej uczestniczki K. Kr., dokonanej na jej

rzecz przez spadkodawcę spornej

darowizny środków pieniężnych w łącznej

kwocie 273 000 zł, pochodzących z majątku wspólnego jej i spadkodawcy jakkolwiek podnosiła, że nie wyrażała zgody na tą czynność prawną. W

konsekwencji, z uwagi na fakt, że wartość darowizny przekraczała wartość udziału

spadkowego tej uczestniczki, wniosła o przyznanie na jej rzecz wchodzących w

skład majątku wspólnego i spadku po zmarłym mężu opisanych wyżej dwóch lokali

mieszkalnych i dwóch garaży. Przy takiej konstrukcji roszczenia i z uwagi na

podaną przez wnioskodawczynię wartość majątku spadkowego, nie wchodziła w

rachubę kwestia spłat czy dopłat.

Stanowisko swe w kwestii spornej darowizny zmieniała w apelacji,

podnosząc zarzut nieważności tej umowy, z uwagi na braku jej – jako

współmałżonki - zgody wymaganej przez przepis art. 37 § 1 pkt 4 k.r.o. W związku

z tym domagała się zasądzenia na swoją rzecz od uczestniczki K. Kr. 2/3 z kwoty

darowanej.

Ze względu jednak na wskazane rygory postępowania o podział majątku

wspólnego i dział spadku przewidziane powołanymi wyżej przepisami art. 684

k.p.c., art. 685 k.p.c., art. 688 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. i art. 618 § 3 k.p.c.,

wyrażony w art. 383 zd. 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. zakaz rozszerzania

żądania wniosku czy występowania z nowymi roszczeniami właściwymi dla tego

rodzaju spraw, w postępowaniu apelacyjnym ma ograniczone zastosowanie.

W tej sytuacji podniesienie przez wnioskodawczynię w postępowaniu

apelacyjnym zarzutu nieważności spornej umowy darowizny i w efekcie żądanie

rozliczenia stanowiącej jej przedmiot kwoty, z procesowego punktu widzenia było

dopuszczalne. Zmiana stanowiska dopiero na tym etapie spowodowała, że po raz

pierwszy była oceniana przez Sąd drugiej instancji kwestia ważności darowizny

w łącznej kwocie 273 000 zł, aczkolwiek – jak wspomniano - wnioskodawczyni

konsekwentnie od początku postępowania wskazywała na brak swej zgody na

zawarcie tej umowy. Uczestniczka K. Kr. temu twierdzeniu wnioskodawczyni nie

przeczyła.

Sąd drugiej instancji w granicach zaskarżenia jako rozpoznający ponownie

sprawę pod względem merytorycznym stosuje prawo materialne, niezależnie od

powoływania się na nie przez strony. Zważywszy na etap postępowania, na którym

doszło do zmiany stanowiska przez wnioskodawczynię, która to zmiana miała

wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy, Sąd drugiej instancji winien był

dokonać analizy stanu faktycznego pod kątem przepisu art. 38 k.r.o., tj. czy

uczestniczka K. Kr. podlega przewidzianej tym przepisem ochronie, a jeśli tak to w

jakim zakresie - przy zastosowaniu instytucji rozkładu ciężaru dowodu. Zwrócić

uwagę trzeba, iż w postępowaniu przed Sądem Rejonowym wnioskodawczyni

wskazując na brak swej zgody na dokonanie spornej darowizny, co powodowało

jedynie

jej bezskuteczność zawieszoną, domagała się zaliczenia wartości tej

darowizny na poczet schedy spadkowej uczestniczki K. Kr. Po drugie, z zawartych

we wniosku o podział majątku i dział spadku twierdzeń wnioskodawczyni wynika, iż

spadkodawca poinformował ją o darowiznach na rzecz córek po 100 000 zł z

przeznaczeniem na zakup domu (k. 7). Umowa darowizny kwoty 100 000 zł na rzecz

uczestniczki M. P. została przez wnioskodawczynię potwierdzona na piśmie.

Podniesienie przez wnioskodawczynię zarzutu nieważności spornej umowy darowizny

oznacza jednocześnie, że dała ona wyraz temu, iż umowy tej nie potwierdzi.

Zgodnie z art. 38 k.r.o., jeżeli na podstawie czynności prawnej dokonanej przez

jednego z małżonków bez wymaganej zgody drugiego osoba trzecia nabywa prawo,

stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie osób, które w dobrej wierze dokonały

czynności prawnej z osobą nieuprawnioną do rozporządzania prawem. Stosownie do

art. 169 § 1 k.c., jeżeli osoba nieuprawniona do rozporządzania rzeczą ruchomą

(dotyczy to także pieniędzy – co wynika z § 2) zbywa rzecz i wydaje ją nabywcy,

nabywca uzyskuje własność z chwilą objęcia rzeczy w posiadanie, chyba że działał w

złej wierze.

2. Sąd drugiej instancji, stwierdzając nieważność spornej umowy darowizny nie

zaliczył do majątku wspólnego i spadku wierzytelności z tytułu zwrotu kwoty

stanowiącej przedmiot tej umowy, czym naruszył art. 31 § 1 k.r.o., a w konsekwencji

dokonał

błędnych rozliczeń. Zawarcie umowy przez jednego

małżonka bez

wymaganej zgody drugiego z nich powoduje bezskuteczność zawieszoną takiej

umowy (art. 37 § 2 i 3 k.r.o. w zw. z art. 63 § 1 k.c.). Odmowa potwierdzenia umowy

przez współmałżonka przekształca tą

sankcję wadliwej

umowy w nieważność

bezwzględną, co oznacza, że umowa taka jest nieważna ze skutkiem ex tunc. W

sytuacji, gdy przedmiotem bezwzględnie nieważnej umowy darowizny uczynionej

przez spadkodawcę na rzecz jednego ze swych spadkobierców - uczestnika

postępowania o podział majątku wspólnego i dział spadku jest kwota pieniężna, w

skład majątku wspólnego wchodzi wierzytelność z tytułu zwrotu kwoty, stanowiącej

przedmiot nieważnej umowy darowizny. Konsekwentnie więc w związku z treścią art.

43 § 1 k.r.o. w skład spadku wchodzi połowa tej kwoty. Dokonując rozliczeń, Sąd

Okręgowy winien był do ustalonej wartości majątku wspólnego dodać wierzytelność w

kwocie 273 000 zł, a do ustalonej wartości masy spadkowej po M.K. połowę

z powyższej kwoty. Dopiero do tak ustalonej wartości spadku należało dodać wartość

darowizny uczynionej na rzecz uczestniczki M. P., po czym określić wysokość sched

spadkowych wnioskodawczyni i każdej z uczestniczek (art. 1039 § 1 k.c. w zw. z art.

1042 § 1 k.c.), zaliczając im następnie na poczet tych sched wartość przyznanych w

wyniku działu spadku składników majątkowych (jak w przypadku wnioskodawczyni,

udziały w lokalach mieszkalnych i garażach oraz w kwocie zgromadzonej na rachunku

bankowym w ING Banku Śląskim S.A. przez wnioskodawczynię), wartość darowizny

(jak w przypadku uczestniczki M. P.), a w przypadku uczestniczki K. Kr. zaliczeniu

podlega uzyskana w wyniku nieważnej umowy darowizny kwota pieniężna. Z uwagi na

charakter przedmiotu darowizny, jakim były środki pieniężne oznaczone rodzajowo, a

spór w kwestii ważność toczy się między uczestnikami postępowania o podział

majątku wspólnego i dział spadku nie zachodzi potrzeba orzekania o przyznaniu

wierzytelności

z

tytułu

zwrotu

przedmiotu

nieważnej

umowy

darowizny.

Natomiast powstałe - w wyniku rozliczenia tej wierzytelności jako składnika majątku

wspólnego i działu spadku - różnice podlegają wyrównaniu ramach takiego

postępowania w formie dopłat.

Sąd Okręgowy nie wliczając wartości przedmiotu nieważnej umowy darowizny

do majątku wspólnego i spadku stanowiącej wierzytelność w stosunku do uczestniczki

K.Kr.

, a rozliczając ją odrębnie między wnioskodawczynią oraz tą uczestniczkę,

poprzez pomniejszenie kwoty stanowiącej równowartość nieważnej darowizny o kwotę

wyliczonego udziału spadkowego tej uczestniczki, z pominięciem jednak jej udziału

spadkowego w kwocie 273 000 zł, znacząco zawyżył wysokość spłaty należnej

wnioskodawczyni.

3. Skarżąca słusznie zarzuciła, że zaprezentowany przez Sąd Okręgowy

sposób wyliczenia doprowadził także do naruszenia art. 321 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. (ne eat iudex ultra petita partium). We wnioskach apelacji,

wnioskodawczyni domagała się zasądzenia od uczestniczki K. Kr. 2/3 z kwot 273 000

i 250 000 zł (co do tej ostatniej kwoty Sąd Okręgowy uznał, iż nie podlega rozliczeniu,

co przy braku zaskarżenia skargą kasacyjną nie może być ona brana pod uwagę).

Tymczasem zasądzona przez Sąd drugiej instancji kwota jest wyższa od 2/3 kwoty

273 000 zł. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd drugiej instancji nie

wskazał podstawy prawnej zasądzenia 209 689,44 zł, co czyni zasadnym zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.

4. Wnioskodawczyni zakresem zaskarżenia skargą kasacyjną objęła całe

reformatoryjne orzeczenie Sądu drugiej instancji (pkt I). Wprawdzie zarzuty skargi

mają węższy zakres, jednakże z uwagi na niewydanie przez Sąd Okręgowy

postanowienia wstępnego lub częściowego, nie było możliwe jedynie częściowe w tej

materii orzeczenie kasatoryjne. Postępowanie o podział majątku wspólnego i dział

spadku ma charakter kompleksowy i cechuje je swoista integralność obejmująca

ustalenie składu i wartości majątku podlegającego podziałowi, przyznanie składników

majątkowych z określeniem w razie potrzeby wysokości spłat lub dopłat. W niniejszej

sprawie

od

rozstrzygnięcia

podniesionego

przez

wnioskodawczynię

zarzutu

nieważności umowy darowizny, w kontekście zarzutu uczestniczki K. Kr. powołującej

się na ochronę przewidzianą art. 38 k.r.o., zależy skład i wartość majątku wspólnego i

spadku, co w dalszej kolejności ma wpływ na orzeczenie w kwestii dopłat tak co do

samej zasady jak i wysokości.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w pierwszej kolejności

rozważy i zanalizuje możliwość zastosowanie ochrony uczestniczki K.Kr. z punktu

widzenia treści przepisu art. 38 k.r.o. W razie uznania obrony uczestniczki za

bezzasadną, konieczne stanie się wyliczenie należnej wnioskodawczyni dopłaty przy

uwzględnieniu uwag zawartych w pkt 2.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie 38615 § 1 k.p.c.

db