V CSK 402/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 402/11

POSTANOWIENIE

Dnia 9 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Anna Owczarek

w sprawie z wniosku Spółdzielni Mieszkaniowej w B.

przy uczestnictwie Gminy B., I. K. i Z. K.

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 sierpnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 19 kwietnia 2011 r.,

oddala skargę; zasądza od Spółdzielni Mieszkaniowej w B. na

rzecz Gminy B. 3.600 (trzy tysiące sześćset ) zł kosztów

zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Spółdzielnia Mieszkaniowa z siedzibą w B. wniosła o stwierdzenie nabycie

własności położonych w B. nieruchomości gruntowych, oddanych jej w użytkowanie

wieczyste, na których wybudowała budynki. Uczestnik postępowania Gmina B.

wniosła o oddalenie wniosku, natomiast uczestnicy Z. K. i I. K. poparli stanowisko

wnioskodawcy.

Postanowieniem z dnia 29 grudnia 2010 roku Sąd Rejonowy oddalił wniosek

o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości objętych żądaniem na mocy art. 35 ust.

41 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych.

Sąd wskazał, że po nowelizacji ustawy z dnia 14 czerwca 2009 r.

o spółdzielniach mieszkaniowych, zgodnie z art. 35 ust. 41 ustawy z dnia 15 grudnia

2000 r., spółdzielnia mieszkaniowa, która w dniu 5 grudnia 1990 r. była

posiadaczem nieruchomości gruntowej, stanowiącej własność Skarbu Państwa

albo gminy, albo gdy właściciel tej nieruchomości pozostaje nieznany, pomimo

podjętych starań o jego ustalenie, i przed tym dniem, na podstawie pozwolenia na

budowę i decyzji lokalizacyjnej spółdzielnia ta wybudowała budynek, nabywa

własność tej nieruchomości przez zasiedzenie. Sąd zauważył jednak, że w trakcie

postępowania do Trybunału Konstytucyjnego wpłynęło zapytanie o zgodność

przepisu art. 35 ust 41 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych z Konstytucją

Rzeczpospolitej Polskiej, zaś Trybunał wyrokiem z dnia 29 października 2010 r..

sygn. akt P 34/08 uznał wskazany przepis za niezgodny z art. 2, a przez to z art. 64

ust. 2, art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3, art. 165 ust. 1 i 2 oraz art. 167 ust. 2

Konstytucji. W ocenie Trybunału niekonstytucyjność tego przepisu jest związana

z samą instytucją quasi-zasiedzenia, wprowadzoną przez zaskarżony przepis,

niezależnie od tego, do kogo w rzeczywistości należą grunty, o których własność

ubiega się spółdzielnia. Naruszenia art. 2 Konstytucji miało charakter uniwersalny,

zaś przepis ten stracił moc w całym zakresie podmiotowym. Orzeczenia wydawane

przez Trybunał Konstytucyjny wchodzą w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku

Ustaw. Trybunał może wprawdzie określić inny termin utraty mocy obowiązującej

aktu normatywnego, czego jednak w niniejszym przypadku nie zrobiono.

Sąd, dostrzegając, że w doktrynie toczy się spór, czy orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego są skuteczne ex nunc czy ex tunc, przychylił się do drugiego ze

wskazanych stanowisk. Uznał, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29

października 2010 r., sygn. akt P 34/09 ma skutek wsteczny. W konsekwencji Sąd

nie stwierdził możliwości orzeczenia o zasiedzeniu na rzecz wnioskodawcy

nieruchomości

objętych

wnioskiem

na

podstawie

przepisu,

który

został

wyeliminowany z porządku prawnego, jako niezgodny z Konstytucją.

Postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawcy jako nieuzasadnioną.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że problem charakteru i skuteczności orzeczenia

Trybunału

Konstytucyjnego

orzekającego

niezgodność

przepisów

ustaw

z Konstytucją nie jest postrzegany jednolicie w doktrynie i orzecznictwie, gdyż treść

art. 190 ust. 3 Konstytucji może uzasadniać wniosek, że orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego mają skutek prospektywny (ex nunc), zaś art. 190 ust. 4 skłania do

wniosku przeciwnego, tj. o wstecznym działaniu orzeczeń Trybunału (ex tunc).

W ocenie Sądu odwoławczego przepisy Konstytucji nie dają podstawy do

jednoznacznego

rozstrzygnięcia

zagadnienia

zasięgu

czasowego

skutków

prawnych orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Nie jest możliwe wskazanie

uniwersalnych reguł dotyczących intertemporalnych skutków orzeczeń Trybunału.

Sąd doszedł do wniosku, że każdy wyrok Trybunału musi być rozpatrywany

indywidualnie, przy uwzględnieniu charakteru przepisu, którego niekonstytucyjność

została stwierdzona. Należy poszukiwać odpowiedzi przede wszystkim w treści

samego orzeczenia Trybunału i kierować się aksjologią konstytucyjną oraz

aksjologią tej gałęzi prawa, której dotyczy to orzeczenie.

W ocenie Sądu Okręgowego, skuteczność ex nunc odnosi się tylko do

obowiązywania aktu prawnego uznanego przez Trybunał za niekonstytucyjny, a nie

do jego stosowania. Przepis ustawy niezgodny z Konstytucją nie może być bowiem

źródłem praw i obowiązków, a zatem przepis taki, choć obowiązujący, nie powinien

być stosowany także do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia

Trybunału. Zaznaczono, że jeżeli nabycie prawa zostaje potwierdzone orzeczeniem

sądu, to okoliczność, iż przepis w oparciu o który sąd orzekał okazał się niezgodny

z Konstytucją rodzi konsekwencje, w szczególności wynikające z art. 190 ust. 4

Konstytucji. W ocenie Sądu nielogiczne byłoby przyjęcie, że ustawodawca,

dopuszczając

możliwość

wznowienia

postępowania

w

sprawach

już

rozstrzygniętych na podstawie norm uznanych za niekonstytucyjne, jednocześnie

dopuszcza dalsze naruszanie Konstytucji na przyszłość, przez nakaz dalszego

stosowania przepisu już uznanego za niekonstytucyjny.

Wskazane wyżej postanowienie wnioskodawca zaskarżył skargą kasacyjną

w całości. Jako podstawy skargi wskazano:

- art. 190 ust. 1, 3 i 4 Konstytucji poprzez ich błędną wykładnię;

- art. 2 w zw. z art. 21 oraz art. 64 Konstytucji poprzez ich błędną wykładnię,

a w efekcie ich niezastosowanie;

- art. 35 ust. 41 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (w brzmieniu

obowiązującym od 31 lipca 2007 r. do 4 listopada 2010 r. w zw. z art. 12 ustawy

o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw

z dnia 14 czerwca 2007 r. – poprzez ich niezastosowanie;

- art. 378 § 1 w zw. z art. 380 i art. 227 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

poprzez ich niezastosowanie;

- art. 224 w zw. z art. 13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. poprzez ich

niezastosowanie;

- art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. poprzez jego błędną

interpretację.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym

zagadnieniem

prawnym

w

niniejszej

sprawie

jest

rozstrzygnięcie kwestii czasowego oddziaływania skutków wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 29 października 2010 r., sygn. akt P 34/08.

Generalnie trzeba stwierdzić, że problem intertemporalnych skutków

wyroków Trybunału, orzekających o niezgodności zakwestionowanego przepisu

z Konstytucją, należy do bardzo spornych w doktrynie; także w orzecznictwie nie

zdołano dopracować się w tej materii jednolitego stanowiska. Sąd Najwyższy

dokonał syntetycznego podsumowania dorobku swoich wypowiedzi na ten temat

w wyroku z dnia 20 kwietnia 2011 r., I CSK 410/10 (OSNC 2021, nr 1, poz. 14).

Wskazał, przytaczając szereg rozstrzygnięć, że orzecznictwie tym zdecydowanie

przeważa pogląd o skuteczności ex tunc wyroków Trybunału Konstytucyjnego,

a przyjmowane za dopuszczalne najważniejsze wyjątki od tej zasady są

następujące:

- Trybunał

w sentencji sam określa termin retroaktywności swojego

orzeczenia, odnosząc go chwili wejścia w życie Konstytucji (por. wyrok z dnia

4 grudnia 2001 r., SK 18/00, OTK Zb. Urz. 2001, nr 8, poz. 256), albo wyłączając tę

retroaktywność zupełnie (wyrok z dnia 31 stycznia 2001 r., P 4/99, OTK Zb. Urz.

2001, nr 1, poz. 5),

- z samej istoty kategorii orzeczeń Trybunału, w których odracza on termin

utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu, wynika, że tym samym

wyłączony zostaje ich retrospektywny charakter,

- wyłączenie retroaktywności wyroku Trybunału może wynikać z rozważenia

i z konieczności uwzględnienia innych ważnych konstytucyjnych wartości, takich jak

np. ochrona praw nabytych (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 stycznia

2011 r., II CSK 335/10, OSNC 20011, nr 10, poz. 114).

To ostatnie stanowisko nawiązuje w sposób pośredni do tych orzeczeń,

w których Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że nie jest możliwe wskazanie

uniwersalnych reguł dotyczących intertemporalnych skutków orzeczeń Trybunału.

Należy je rozpatrywać indywidualnie, uwzględniając charakter przepisu, którego

niekonstytucyjność została stwierdzona (por. uchwała z dnia 23 stycznia 2004 r.,

III CZP 112/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 61, czy z dnia 23 czerwca 2005 r., III CZP

35/05, OSNC 2006, nr 5, poz. 81). W obu tych uchwałach Sąd Najwyższy podkreślił

doniosłość m. in. rozróżnienia czy orzeczona przez Trybunał niekonstytucyjność

przepisów dotyczy prawa materialnego, czy procesowego i - w wypadku tych

drugich - opowiedział się za działaniem wyroku Trybunału ex nunc.

Należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żaden

z przedstawionych wyjątków, akceptowanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

który uzasadniałby odejście od przyjmowanej powszechnie zasady

działania

wyroków Trybunału Konstytucyjnego ex tunc. W sentencji wyroku z dnia

29 października 2010 r., P 34/08 Trybunał nie wypowiedział się bowiem na temat

intertemporalnego działania tego orzeczenia. Nie dotyczy ono kwestii procesowych,

lecz materialnoprawnych (nabycie własności w drodze stwierdzenia quasi zasiedzenia). Nie ma wreszcie powodów do uznania, że wsteczne działanie tego

wyroku naruszałoby zasadę ochrony praw słusznie nabytych. W grę wchodziłoby

tylko nabycie własności zabudowanego gruntu przez skarżącą spółdzielnię, bowiem

o naruszeniu praw innych osób nie było mowy w skardze. Tymczasem właśnie

uprzywilejowany

sposób

nabywania

mieszkaniowe,

przewidziany

w art.

własności

ust.

gruntu

przez

41 ustawy o

spółdzielnie

spółdzielniach

mieszkaniowych w drodze quasi – zasiedzenia stał się, w ocenie Trybunału,

zasadniczym argumentem przemawiającym za niekonstytucyjnością tego przepisu.

Jak wynika z uzasadnienia wyroku Trybunału, główne zarzuty przeciwko tej

regulacji to, nierespektowanie uprawnień dotychczasowych

właścicieli, ani

tradycyjnych instytucji prawnych, pozwalających na nabycie własności (zasiedzenie

i roszczenie o wykup), naruszenie zasady zaufania do państwa i stanowionego

prawa oraz zasady poprawnej legislacji. Ten ostatni zarzut dotyczy zarówno trybu

wprowadzenia kwestionowanego przepisu do projektu ustawy, jak również braku

określoności jednej z przesłanek uwłaszczenia w tym trybie, tj. „gdy właściciel

nieruchomości pozostaje nieznany, pomimo podjętych starań o jego ustalenie”,

a więc pośredniego wprowadzenia nieznanej naszemu prawu instytucji własności

„niczyjej”. W tej sytuacji przyjęcie poglądu skarżącej o prospektywnym jedynie

działaniu wyroku Trybunału z dnia z dnia 29 października 2010 r., prowadziłoby

w dużej mierze do zakwestionowania tego rozstrzygnięcia, co w świetle art. 190

ust. 1 Konstytucji jest niedopuszczalne.

Z tych względów Sąd Najwyższy akceptuje stanowisko Sądów obu instancji,

iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 października 2010 r. w sprawie

P 34/08 spowodował utratę mocy obowiązującej art. 35 ust. 41 ustawy

o spółdzielniach mieszkaniowych od wejścia w życie tego przepisu, tj. od dnia 31

lipca 2007 r., co przesądza o bezpodstawności zgłoszonych w skardze kasacyjnej

zarzutów naruszenia prawa materialnego, gdyż skarżąca spółdzielnia nie mogła

uzyskać uwłaszczenia na tej podstawie prawnej. Ten zasadniczy argument

rozstrzyga też o bezzasadności zarzutów naruszenia prawa procesowego, a wręcz

czyni je bezprzedmiotowymi. Jest tak dlatego, że skoro na skutek retrospektywnego

działania wyroku Trybunału, skarżąca nie mogła nabyć tytułu własności na

podstawie zdyskwalifikowanego, jako niekonstytucyjny, przepisu prawa, to

zbędnym było czynienie ustaleń faktycznych, zmierzających do wykazania istnienia

przesłanek potwierdzających jej uwłaszczenie. Dlatego skarga kasacyjna podlegała

oddaleniu, z obciążeniem skarżącej kosztami postępowania kasacyjnego (art. 398 14

w zw. z art. 520 § 3 k.p.c.).