V CSK 401/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 401/08

POSTANOWIENIE

Dnia 8 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku M. M.

przy uczestnictwie F. F. i in.,

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki B. G. i E. F. od postanowienia Sądu Okręgowego w

Ś.

z dnia 10 czerwca 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając

temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2007 r. Sąd Rejonowy w K. z wniosku M.

M. stwierdził, że spadek po J. J. F. zmarłym, dnia 9 stycznia 2005 r. w P. na

podstawie ustawy nabyli: jego żona M. F. w 20/40 częściach, rodzice E. F. i F. K. F.

po 5/40 części oraz rodzeństwo – J. M. M., B. M. C., B. M. G., E. B. F. i K. J. F.

każde po 2/40 części.

Sąd Rejonowy ustalił, że J. J. F. zmarł 9 stycznia 2005 r. w P. w wyniku

postrzału w usta. W chwili śmierci pozostawał w związku małżeńskim z M. F.

Spadkodawca miał jedno dziecko, syna M., który zmarł przed spadkodawcą na

skutek strzałów oddanych w głowę. M. F. zmarła po mężu w szpitalu w W. około

godziny 2000, także na skutek obrażeń postrzałowych. Sąd Rejonowy ustalił

kolejność zgonów na podstawie danych z akt śledztwa sygn. akt DS. … w sprawie

śmierci tych osób, a zwłaszcza w oparciu o opinię biegłego z zakresu balistyki. Sąd

przyjął dziedziczenie ustawowe całego spadku według zasad przewidzianych w art.

932 i 933 k.c.

Apelacje od tego postanowienia złożyli F. F., E. F., B. G. i K. F. Zarzucili w

nich między innymi naruszenie art. 4 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o

aktach stanu cywilnego (jedn. tekst Dz. U. z 2004 r., Nr 161, poz. 1688 ze zm.

nazywanej dalej p.a.s.c.) przez dokonanie ustaleń, co do chwili śmierci

spadkodawcy, M. F. i M. F. wbrew treści art. 36, i 67 ust. 1 pkt 2 tej ustawy oraz

błędne ustalenia, co do godziny śmierci tych osób z pominięciem szczegółowo

opisanych w apelacjach wątpliwości, co do rzeczywistego przebiegu zdarzeń

poprzedzających zgon tych osób.

Rozpoznając apelacje wymienionych uczestników Sąd Okręgowy, poza stanem

spadku obejmującym gospodarstwo rolne, podzielił ustalenia faktyczne sądu

pierwszej instancji. Zdaniem Sądu Okręgowego, w toku śledztwa ustalono

i wyjaśniono wszystkie okoliczności zdarzenia pozwalające na przyjęcie, że

sprawcą zabójstwa M. M. – F. i M. F. był J. F., który bezpośrednio po zajściu

popełnił samobójstwo. Sąd Okręgowy podkreślił, że według dowodów zebranych w

postępowaniu przygotowawczym J. F. i M. F. nie dawali oznak życia już w chwili

przybycia na miejsce zdarzenia Policji między godziną 14 00 a 1500 , a oględzin ich

zwłok dokonano pomiędzy godziną 1800 a 1820. Natomiast M. F. zmarła później w

szpitalu.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 4 w związku z art. 36 i 67 p.a.s.c.

Sąd Okręgowy wskazał, że ustalenia, czy potencjalny spadkobierca żył w chwili

otwarcia spadku, można dokonywać także na podstawie dowodów innych niż akta

stanu cywilnego. Wprawdzie z art. 67 ust. 1 pkt 2 p.a.s.c. wynika, że do aktu zgonu

oprócz daty i miejsca zgonu, wpisuje się także godzinę zgonu, to jednak zdaniem

sądu, pomimo braku tego wpisu w aktach zgonu spadkodawcy i spadkobierców, nie

zachodziła konieczność uzupełnienia ich aktów zgonu w trybie art. 36 p.a.s.c., gdyż

nawet wpisanie tej samej godziny zgonu nie pozbawia sądu możliwości

przeprowadzenia

dowodów

na

określenie

chwili

śmierci.

Postępowanie

o stwierdzenie nabycia spadku ma bowiem na celu ustalenie, czy i kiedy otworzył

się spadek i czy potencjalni spadkobiercy żyli w chwili otwarcia spadku.

Odmienne ustalenia faktyczne co do wejścia w skład spadku po J. F. gospodarstwa

rolnego nie doprowadziły do uzupełnienia postanowienia spadkowego albowiem na

mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2001 r. w sprawie p.

4/99, w odniesieniu do spadków otwartych od 14 lutego 2001 r. zostały zniesione

zróżnicowania, co do dziedziczenia gospodarstw rolnych.

Z tych względów postanowieniem z dnia 10 czerwca 2008 r. Sąd Okręgowy

oddalił apelacje uczestników.

Od postanowienia Sądu Okręgowego skargę kasacyjną złożyli wszyscy

uczestnicy. Zarzucili w niej naruszenie art. 4 w związku z art. 67 ust. 1 pkt 2 p.a.s.c.

przez błędną wykładnię przez jego błędną wykładnię polegającą na stwierdzeniu

przez Sąd Okręgowy, że sąd orzekający w sprawie może dokonać ustalenia

okoliczności stwierdzonej lub mającej być stwierdzoną w akcie stanu cywilnego

w oparciu o inne dowody pomimo, iż z treści art. 4 p.a.s.c. wynika, że akt stanu

cywilnego stanowi wyłączny dowód zdarzenia w nim stwierdzonego. Ponadto

zdaniem skarżących, doszło do naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c.

przez niewyjaśnienie podstawy prawnej orzeczenia albowiem Sąd Okręgowy

ograniczył się jedynie do wskazania, iż chybiony jest zarzut naruszenia art. 4

p.a.s.c. bowiem sąd jest władny samodzielnie ustalić godzinę zgonu spadkodawcy.

Powołując się na te zarzuty uczestnicy wnieśli o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak przyjmuje się jednolicie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić

usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie

zaskarżonego orzeczenia nie posiada wszystkich koniecznych elementów bądź

zawiera oczywiste braki, które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (por. m.in. wyroki

z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, nie publ. oraz z dnia 21 lutego 2008 r.,

III CSK 264/07 nie publ. a także postanowienie z dnia 10 listopada 1998 r. III CKN

792/98). Takiego zarzutu nie można jednak postawić Sądowi Okręgowemu i to ze

względu na brak rozwinięcia tezy o dopuszczalności samodzielnego ustalania chwili

śmierci spadkodawcy i ewentualnych spadkobierców. Zważyć bowiem należy, że w

pisemnych motywach zaskarżonego wyroku zostało wyrażone stanowisko w tym

zakresie i to w taki sposób, który pozwala stwierdzić jakimi przesłankami kierował

się sąd dopuszczając samodzielne badanie chwili śmierci wymienionych osób.

Art. 4 p.a.s.c. jest odpowiednikiem dawnego art. 25 dekretu z dnia 8 czerwca

1955 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. Nr 25, poz. 151). Przewiduje on, że

akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych

a ewentualna

niezgodność

z

prawdą

może

być

udowodniona

jedynie

w postępowaniu sądowym. Oznacza to, że udowodnienie faktu urodzenia,

małżeństwa, zgonu jest dopuszczalne tylko na podstawie aktu stanu cywilnego.

Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 11 grudnia

2002 r. (sygn. akt I CK 348/02, nie publ.) art. 4 p.a.s.c. stanowi wyjątek od ogólnej

zasady swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.) i wyjątek ten musi być przez

sąd respektowany w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Związanie sądu

danymi zapisanymi w akcie stanu cywilnego obejmuje także podstawowe dane

dotyczące urodzenia, małżeństwa i zgonu. W przypadku aktu zgonu związanie

rozciąga się na dane dotyczące daty i godziny śmierci.

W orzeczeniach, jakie zostały wydane na gruncie poprzedniego jak

i obecnego stanu prawnego Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał istotną

i wyłączną dowodową rolę dokumentów sporządzonych w księgach stanu

cywilnego (por. postanowienia z dnia 14 kwietnia 1959 r., I CR 109/59, OSNC

K 1960/2/53; z dnia 9 marca 1978 r., IV CR 52/78, nie publ.; z dnia 30 sierpnia

2006 r., II CSK 62/06, nie publ.). W związku z różnymi danymi, co do chwili zgonu

zapisanymi

w akcie

zgonu

oraz

wynikającymi

z

wydanego

wcześniej

postanowienia o uznaniu za zmarłego, w postanowieniach z dnia 26 czerwca

2002 r. (III CKN 898/00, OSNC 2003/6/89) oraz z dnia 24 listopada 2004 r. (III CSK

611/03, nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, w postępowaniu o zmianę stwierdzenia

nabycia spadku domniemanie, że spadkodawca zmarł w chwili oznaczonej

w postanowieniu o uznaniu za zmarłego nie stanowi przeszkody do ustalenia innej

daty śmierci na podstawie zgodnego z prawdą aktu zgonu. Jeżeli został

sporządzony prawidłowo akt zgonu, to wcześniejsze postanowienie o uznaniu za

zmarłego nie ma w tym zakresie żadnej mocy dowodowej oraz nie spełnia ze

względu na treść art. 4 p.a.s.c. i nie może spełniać w obrocie prawnym żadnej

funkcji.

Zgodnie z art. 67 ust. 1 pkt 2 p.a.s.c. do aktu zgonu wpisuje się datę,

godzinę oraz miejsce zgonu lub znalezienia zwłok. Dane, co do daty i godziny

zgonu

wpisuje się na podstawie karty zgonu wystawionej w sposób określony

w art. 11 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych

(tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 23, poz. 295 ze zm. Obowiązek zgłoszenia zgonu

spoczywa przede wszystkim na osobach bliskich zmarłego (art. 65 p.a.s.c.). Jeżeli

jednak okoliczności zgonu były przedmiotem postępowania przygotowawczego

prowadzonego przez organ państwowy, akt zgonu sporządza się na podstawie

pisemnego zgłoszenia dokonanego przez ten organ (art. 66 ust. 2 p.a.s.c.).

Zgłoszenie powinno obejmować wszystkie dane podlegające wpisaniu do aktu

zgonu chyba, że zgłaszający zgon nie zna niektórych danych. Wówczas zgodnie

z art. 67 ust. 2 p.a.s.c. do aktu zgonu wpisuje się odpowiednią adnotację.

Treść art. 67 p.a.s.c. wskazuje zatem, że prawidłowo sporządzony akt zgonu

powinien zawierać datę i godzinę a jeśli zgłaszający zgon nie wskazał tych danych,

powinna zostać poczyniona w akcie zgonu stosowana adnotacja. Tylko prawidłowo

sporządzony akt zgonu może, jako dowód zdarzeń w nim stwierdzonych, korzystać

z przewidzianego w art. 4 p.a.s.c. waloru wyłączności. Żaden z załączonych do akt

sprawy odpisów zupełnych aktów zgonów M. S. F. (k. - 57), J. J. F. (k. - 74), M. F.

(k. - 85), sporządzonych w oparciu o zgłoszenia najbliższych krewnych i

powinowatych zmarłych osób, nie zawiera zarówno godziny śmierci jak i stosownej

adnotacji o przyczynach braku tego wpisu.

Zgodnie z art. 36 p.a.s.c. akt stanu cywilnego niezawierający wszystkich

danych, które powinny być w nim zamieszczone, podlega uzupełnieniu.

W odróżnieniu od unieważnienia, sprostowania aktu stanu cywilnego jak i ustalenia

jego treści w sytuacjach wymienionych w art. 32 p.a.s.c., które są rozpoznawane

w sądowym postępowaniu nieprocesowym (art. 33 p.a.s.c.), decyzje w sprawie

uzupełnienia aktu stanu cywilnego podejmuje kierownik właściwego urzędu stanu

cywilnego. Dopóki akty zgonów nie zostaną w ten sposób uzupełnione, sąd

rozpoznający sprawę o stwierdzenie nabycia spadku, w której istotne znaczenie ma

ustalenie

chwili

śmierci

zarówno

spadkodawcy

jak

i

jego

potencjalnych

spadkobierców, nie może dokonywać samodzielnych ustaleń w tym zakresie.

Dochodzi wówczas do sprzecznego z art. 4 p.a.s.c. zastąpienia dowodu z aktu

stanu cywilnego innym dowodem.

Według art. 67 ust. 1 pkt 2 p.a.s.c. ustawowe wymagania co do określenia

chwili zgonu kończą się na obowiązku wskazaniu godziny tego zdarzenia.

Nie zawsze jednak jest to wystarczająco precyzyjne określenie, czego dowodem

są chociażby okoliczności faktyczne sprawy. Wobec tego należy podzielić

wyrażaną w literaturze opinię, że zasada wyłączności mocy dowodowej aktu stanu

cywilnego nie może być rozumiana krańcowo. Nie może więc rozciągać się na

dane, które nie zostały objęte treścią prawidłowo sporządzonego aktu zgonu.

Wobec tego, można zgodzić się z sądem drugiej instancji, że sąd prowadzący

postępowanie spadkowe będzie uprawniony do podjęcia próby ustalenia chwili

śmierci, kiedy w aktach zgonów spadkodawcy i potencjalnych spadkobierców

będzie wpisana ta sama data i godzina zgonu. Potrzeba taka powstanie także

w przypadku, gdy w aktach zgonów tych osób obok tej samej daty, z przyczyn,

o których mowa w art. 67 ust. 2 p.a.s.c., nie zostanie wpisana godzina zgonu a brak

danych w tym zakresie zostanie ujawniony przez wpisanie do aktu zgonu

odpowiedniej adnotacji.

Jak z tego widać, dopuszczalność przeprowadzenia przez sąd spadkowy

innych dowodów, poza aktami stanu cywilnego, dla ustalenia chwili śmierci

spadkodawcy oraz jego żony i syna zależeć będzie od wyników administracyjnego

postępowania w przedmiocie uzupełnienia ich aktów zgonów o brakujące wpisy,

zwłaszcza, że nie są znane przyczyny niewpisania danych dotyczących godzin

zgonu tych osób. Wymienione postępowanie administracyjne może być wszczęte

na wniosek każdej zainteresowanej osoby lub z urzędu.

Z tych względów, uznając za uzasadniony zarzut naruszenia art. 4 p.a.s.c.

w związku z art. 67 ust. 1 pkt 2 p.a.s.c., Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania sądowi drugiej instancji.

db