V CSK 390/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 390/10

POSTANOWIENIE

Dnia 15 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W.

przy uczestnictwie Krystyny S.

o umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania Krystyny S.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 10 marca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i postanowienie Sądu

Rejonowego z dnia 9 grudnia 2009 r., R III Ns 969/09 i znosząc

przeprowadzone postępowanie przekazuje sprawę Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestniczki

postępowania Krystyny S. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 9 grudnia

2009 r., którym orzeczono o umieszczeniu jej w szpitalu psychiatrycznym celem

leczenia psychiatrycznego.

Orzeczenie

to

oparte

zostało

na

następujących

ustaleniach

i wnioskach:

Uczestniczka

postępowania

była

dwukrotnie

hospitalizowana

psychiatrycznie z powodu schizofrenii paranoidalnej. Od opuszczenia szpitala nie

przyjmuje zaleconych leków, nie wyraża zgody na leczenie. Nie jest zdolna do

samodzielnego zaspokajania swoich potrzeb, a zaniechanie leczenia powoduje

pogorszenie stanu jej zdrowia. Mieszka z dorosłym dzieckiem, które po zmianie płci

nosi imię Izabela. Zajmowane mieszkanie jej zastawione jest różnymi przedmiotami

do tego stopnia, że można poruszać się w nim jedynie wąskimi tunelami.

Podłoga jest wyścielona folią i puszkami, a do ścian i sufitów poprzyczepiane są

przedmioty zrobione z aluminiowej blachy, przypominające kolczugę. Z puszek

wycina ona kawałki tej blachy, łączy je za pomocą sznurka lub drutu i wiesza na

ścianach jako ochronę przed promieniowaniem. Przy ścianach, po sufit,

poustawiane są torby foliowe wypełnione aluminiowymi puszkami. Rzeczy

znajdujące się w kuchni przylegają do kuchenki gazowej. Uczestniczka utrzymuje,

że jest atakowana przez sąsiadów za pomocą specjalnych, skomplikowanych

urządzeń w celu zmuszenia jej do opuszczenia mieszkania. Wniosek Miejskiego

Ośrodka

Pomocy

Społecznej

o

umieszczenie

uczestniczki

w

szpitalu

psychiatrycznym Sądy obu instancji uznały za zasadny, spełniający przesłanki

przewidziane w art. 29 ust. 1 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia

psychicznego Dz. U. Nr 11, poz. 535 ze zm., dalej - u.o.z.p.). Na potrzebę

niezwłocznego leczenia jej wskazują opinie biegłych lekarzy psychiatrów, którzy

podkreślili skrajnie zły stan sanitarny warunków bytowych i jej samej oraz znaczne

wychudzenie, jak też pogarszanie się stanu zdrowia psychicznego. Istnieje szansa

na uzyskanie poprawy zdrowia uczestniczki postępowania.

W skardze kasacyjnej uczestniczka powołała podstawę przewidzianą art.

3983 § 1 pkt 2 k.p.c. Podniosła, że doszło do rażącego naruszenia art. 59 k.p.c.

przez niezastosowanie go, jako skutku błędnej wykładni, ponieważ udział

prokuratora należało uznać za konieczny,

wyłączający

jej

świadome

i

swobodne

z uwagi na stan uczestniczki,

powzięcie

decyzji.

Postępowanie

prowadzone było w warunkach nieważności (art. 379 pkt 5 k.p.c.), bo uczestniczka

była pozbawiona możności obrony swych praw przez zaniechanie ustanowienia dla

niej pełnomocnika. Skarżąca wniosła o uchylenie postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego

wprowadziła możliwość umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym osoby chorej

psychicznie lub osoby upośledzonej umysłowo

bez jej zgody,

na podstawie

orzeczenia sądu opiekuńczego, celem przeprowadzenia koniecznego leczenia

psychiatrycznego (art. 22 do 29). Stanowi ona wyraz realizacji obowiązku państwa

ochrony osób z zaburzeniami psychicznymi za pomocą objętych nią form. Intencją

ustawodawcy, zawartą zarówno w poprzedzającej przepisy preambule, jak

i w treści uchwalonych norm jest zagwarantowanie osobom dotkniętym takimi

zaburzeniami ochrony ich praw oraz poszanowanie sfery ich wolności i godności

osobistej. Oznacza to powinność sądu interpretacji przepisów tej ustawy,

wkraczających bezpośrednio w sferę dóbr wysoko chronionych, w sposób

uwzględniający cel i zamiar ustawodawcy oraz wyjątkowy charakter przyjętej

regulacji, polegający na odstępstwie od zasady nieskrępowanej możliwości

samodzielnej oceny przez każdą osobę tak potrzeby, jak i wyboru rodzaju

oraz metod postępowania leczniczego. Podjęte zatem orzeczenie powinno służyć

dobru i interesowi osoby, której postępowanie dotyczy. Na takie rozumienie

przepisów

powołanej

ustawy

wskazuje

ugruntowane

orzecznictwo

i podzielić należy je również w rozpoznawanej sprawie (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 14 lutego 1996 r., II CRN 201/95, niepubl.; z dnia 12 lutego

1997 r., II CKU 72/96, OSNC 1997/ 6-7/84; z dnia 27 lutego 2008 r., III CSK 318/07,

niepubl.

i

z

dnia

kwietnia

2011

r.,

IV

CSK

483/10,

niepubl.).

Postępowanie związane z rozpoznaniem wniosku o umieszczenie osoby chorej

psychicznie, bez jej zgody, w szpitalu psychiatrycznym powinno być prowadzone

z uwzględnieniem konieczności stosowania środków służących ochronie praw

procesowych tej osoby, co podyktowane jest dążeniem do zapobieżenia

nierówności

podmiotów

tego

postępowania

i

zapewnienia

uczestnikowi

rzeczywistego w nim udziału. Temu celowi służą przepisy art. 5 k.p.c., art. 46 ust. 4

u.o.z.p., art. 232 zd. 2 drugie k.p.c. oraz art. 48 u.o.z.p. Nie przewidują one wprost

obowiązku podjęcia przez sąd objętych nimi czynności, ponieważ ocenie sądu

w indywidualnych okolicznościach rozpoznawanej sprawy poddane zostało ich

zastosowanie. Podkreślenia jednak wymaga, że w każdej sprawie, jej konkretne

uwarunkowania mogą być podstawą do uznania, że wskazana w tych przepisach

możliwość przekształci się w obowiązek. Użycie w przepisie zwrotu „ sąd może”,

czy „uzna to za konieczne” nie oznacza dowolności, gdy okoliczności sprawy

wskazują, że uczestnik postępowania nie może sam bronić swoich praw

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia14 kwietnia 2011 r., IV CSK 483/10,

niepubl.; z dnia 22 kwietnia 2010 r., V CSK 384/09, niepubl.; z dnia 28 listopada

2002 r., II CKN 399/01, niepubl.). Wobec tego rzeczą sądu jest powinność

wnikliwego rozeznania, czy uczestnik postępowania ma zdolność do racjonalnego

działania w postępowaniu, a w razie jego nieporadności, wywołanej zaburzonym

widzeniem rzeczywistości, podjęcie decyzji, które z wymienionych uregulowań

należy zastosować dla realnego

wsparcia w podjęciu przez niego obrony.

Gwarantowane także uregulowaniem art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 6 Europejskiej

Konwencji Praw Człowieka uprawnienie do rzetelnego procesu nakazuje

prowadzenie postępowania w sposób umożliwiający każdemu uczestnikowi

skuteczne podjęcie obrony. Zapewnienie właściwego dostępu do sądu wypełnia

możliwość efektywnego udziału uczestnika w postępowaniu, którego przejawem

jest

dostępność

skorzystania

z

pomocy

profesjonalnego

pełnomocnika

ustanowionego przez sąd. Przepis art. 48 u.o.z.p. przewiduje wyjątek od zasady

ustanawiania pełnomocnika tylko na wniosek uczestnika i daje sądowi możliwość

ustanowienia pełnomocnika z własnej inicjatywy, będącej następstwem uznania,

że udział takiego pełnomocnika jest potrzebny, a stan zdrowia psychicznego nie

zezwala uczestnikowi na wystąpienie z takim żądaniem. Dotyczy zatem takiej

sytuacji, w której inne możliwości, jak udzielanie stosownych pouczeń, co do

czynności procesowych, czy dopuszczenie dowodu z urzędu ocenione zostały jako

bezskuteczne lub bezcelowe. Niemożność właściwego korzystania z instytucji

procesowych przez osobę chorą psychicznie powoduje konieczność ustanowienia

przez sąd pełnomocnika (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 marca

1999 r., II CKN 41/99, niepubl.; z dnia 8 grudnia 2005 r., III CK 230/05, niepubl.

i z dnia 14 czerwca 2005 r., V CK 746/04, niepubl.). Uchybienie temu obowiązkowi

stanowi podstawę nieważności postępowania, objętą art. 379 pkt 5 k.p.c.

W rozpoznawanej sprawie Sądy obu instancji nie rozważyły potrzeby ustanowienia

dla uczestniczki pełnomocnika z urzędu, chociaż jej działanie i wypowiedzi

powinny budzić wątpliwości co do zdolności samodzielnej i świadomej obrony.

Uczestniczka brała udział jedynie w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji,

nie zgłaszała żadnych wniosków, zaś pismo, w którym zawarła oświadczenie,

że „nie czuje się chora psychicznie i nie stwarza zagrożenia pożarowego czy

gazowego” wskazują na brak świadomości choroby i istoty prowadzonego

postępowania.

Znajduje

to

potwierdzenie

w

wywodach

opinii

biegłych,

stwierdzających, że uczestniczka cierpi na schizofrenię paranoidalną, przejawia

myślenie paralogiczne, stosując sobie jedynie znane zasady logiki, a nadto izoluje

się od otoczenia i nie widzi potrzeby leczenia, na które nie wyraża zgody. Nie było

podstaw do uznania, że jej udział w postępowaniu był rzeczywisty i miała

możliwość efektywnego skorzystania z przysługujących jej uprawnień procesowych.

W istocie nie miała ona żadnej pomocy procesowej, co przemawia za trafnością

zarzutu pozbawienia jej możności obrony wywołanego niezastosowaniem art. 48

u.o.z.p., będącego konsekwencją nieprawidłowej oceny przewidzianych nim

przesłanek.

Nie można natomiast podzielić zarzutu niezastosowania art. 59 k.p.c., jako

następstwa jego błędnej wykładni. Udział prokuratora w postępowaniu dotyczącym

wniosku o umieszczenie osoby chorej psychicznie, bez jej zgody, w szpitalu

psychiatrycznym został objęty art. 46 ust. 4 u.o.z.p. Przepis ten stanowi, że sąd

zawiadamia prokuratora o potrzebie wzięcia udziału w postępowaniu, jeżeli uzna to

za konieczne. Jego treść odpowiada treści objętej przepisem art. 59 k.p.c., z uwagi

jednak

na

szczególne

uregulowanie

kwestii

udziału

prokuratora

w

tym

postępowaniu nie jest możliwe stosowanie uregulowania ogólnego. Podkreślić

jedynie należy, że uznanie przez sąd udziału prokuratora za konieczny nie może

być dowolne, wymaga brania pod uwagę wszystkich okoliczności konkretnej

sprawy i oceny, zwłaszcza w odniesieniu do potrzeby ochrony praw tak istotnych,

jak wolność i nietykalność osobista uczestnika, którego postępowanie dotyczy.

Zagrożenie

tych

praw

będzie

podstawą

przyjęcia

istnienia

obowiązku

zawiadomienia prokuratora, co jednak nie wyłącza zapewnienia uczestnikowi

możności obrony przez ustanowienie adwokata.

Z powyższych względów postanowienia Sądów obu instancji podlegały

uchyleniu w oparciu o art. 39815 § 1 k.p.c., a sprawa przekazaniu do ponownego

rozpoznania.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego należało pozostawić

końcowemu orzeczeniu na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 13 § 2, art. 398 21

k.p.c.