V CSK 384/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 384/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSA Władysław Pawlak (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w C.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 maja 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa kwotę 2700 (dwa tysiące

siedemset) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego;

3. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjengo

adwokatowi D. D. kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł,

powiększoną o kwotę podatku od towarów i usług, tytułem

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z

urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Okręgowego, którym oddalone zostało jego powództwo

skierowane

przeciwko Skarbowi Państwa - Dyrektorowi Zakładu Karnego w C. o zapłatę kwoty

200 000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie jego dóbr osobistych w czasie

odbywania przez niego kary pozbawienia wolności.

Sądy obu instancji ustaliły, iż powód przebywał w Zakładzie Karnym w C. od

21 listopada 2006 r. do 29 października 2009 r., z przerwą w okresie od 18 maja

2007 r. do 18 lipca 2007 r. Zdarzało się, że odbywał karę pozbawienia wolności w

celach, w których powierzchnia na jednego osadzonego nie odpowiadała normie 3

m². Przez pewien czas powód był też zatrudniony w tym Zakładzie Karnym. W

początkowym okresie odbywania przez powoda kary izolacyjnej

w Zakładzie

Karnym w C. został zakończony generalny remont, w czasie którego wymieniono

instancje

wodno-kanalizacyjną,

elektryczną

i wentylacyjną.

Wytynkowano

i

wymalowano ściany w celach, wymieniono całą stolarkę okienną, drzwi, kaloryfery i

pion grzewczy. Zainstalowano nowe wyposażenie kącików sanitarnych w sposób

zapewniający skazanym poczucie intymności. Powód miał zapewnione właściwe

warunki higieniczne i sanitarne. Cele, w których przebywał, miały zamknięty kącik

sanitarny i zainstalowaną umywalkę oraz miskę ustępową z dostępem do wody

zimnej, a w wyznaczonych godzinach także do ciepłej wody. Osadzeni, w tym

powód, byli wyposażeni w środki higieny osobistej, zaś środki czystości do

utrzymania celi wydawane były im co miesiąc oraz w miarę zgłaszanych przez nich

potrzeb. Przerwy w dostawie mediów były krótkotrwałe i niezależne od administracji

zakładu. W celach utrzymywana była odpowiednia temperatura, regulowana w

oparciu o automatykę pogodową. Nie była zakłócana cisza nocna ponad

konieczność wynikającą z przestrzegania obowiązujących procedur wewnętrznych

Zakładu Karnego oraz bezpieczeństwa osadzonych.

W

dniu

w Zakładzie Karnym,

grudnia

2006

r.

spowodowanym

z

uwagi

na

wzrost

transportem

zaludnienia

osadzonych

z przygotowywanego do remontu Aresztu Śledczego w B., zaistniała

potrzeba

przeniesienia powodowa do innej celi. Wobec odmowy z jego strony przeprowadzki

do celi wskazanej przez funkcjonariuszy służby więziennej o nr 64, został

zakwaterowany w celi nr 9 , która wymagała odpowiedniego wyposażenia. Przez

okres 3 dni powód – na co wyraził zgodę – spał na materacu na podłodze. Z tego

tytułu powód nie zgłaszał skarg do administracji Zakładu Karnego. Wskutek

przetransportowania części osadzonych z Aresztu Śledczego, w Zakładzie Karnym

w C. doszło do przeludnienia. Jednak dyrektor tego Zakładu zgodnie z art. 248 § 1

k.k.w.

kilkakrotnie

informował

sędziego

penitencjarnego

umieszczenia osadzonych w celach, w których powierzchnia

o

konieczności

na jedną osobę

wyniosła mniej niż 3 m².

Powód w czasie pobytu w pozwanym Zakładzie miał zagwarantowaną

odpowiednią ilość czasu do spędzania poza celą. Miał możliwość korzystania

z codziennych spacerów, czytania prasy, uczestnictwa w

zajęciach

kulturalno-

oświatowych i świetlicowych, w praktykach religijnych czy w kontaktach

z najbliższymi.

Dodatkowo

istniała

możliwość

uczestnictwie

w

zajęciach

ogólnozakładowych. W Zakładzie Karnym w C. były poza tym organizowane zajęcia

readaptacyjne, jak z języków angielskiego oraz niemieckiego, promocji i higieny

zdrowia, a także zajęcia plastyczne. Organizowano również kursy zawodowe m.in.

komputerowy oraz z zakresu obsługi kas fiskalnych, malarza, tynkarza oraz

drukarza. Mimo tych możliwości spędzania czasu poza celą, powód z własnej woli

z nich - poza biblioteką - nie korzystał. Powód nie zgłaszał też problemów

w

kontaktach ze współosadzonymi.

W motywach prawnych Sąd pierwszej instancji analizując przepisy art. 23

k.c., art. 24 k.c. w zw. z art. 448 k.c., art. 30, 40, 41 i 47 Konstytucji RP oraz art. 10

ust. 1 Paktu Praw Osobistych i Publicznych i art. 3 Europejskiej Konwencji Praw

Człowieka, a także przywołując stosowne orzecznictwo Sądu Najwyższego

doszedł do przekonania, że w stanie faktycznym tej sprawy brak jest podstaw do

uwzględnienia nawet w części roszczenia powoda. Bowiem poza umieszczeniem

go w celach o powierzchni mniejszej niż 3 m² na osobę, miał w nich zapewnione

odpowiednie warunki oraz mógł korzystać z szerokiej gamy zajęć o charakterze

kulturalnym, rekreacyjnym i edukacyjnym, z których w większości nie korzystał

z własnej woli. Jego pobyt przez okres 3 dni w celi wyposażonej w materac zamiast

łóżka miał miejsce za jego zgodą.

Przebywanie

powoda w przeludnionych celach nie było spowodowane

działaniami nakierowanymi przeciwko niemu, lecz dotyczyły również innych

osadzonych.

Przeludnienie to nie wykraczało poza granice, które mogłyby

stanowić o naruszeniu jego godności.

Uzasadnienie

prawne

Sądu

Okręgowego,

podzielił

Sąd

Apelacyjny

wskazując, że przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie art. 448 k.c.

ma charakter fakultatywny, a podstawowym kryterium decydującym o możliwości

uwzględniania tego rodzaju roszczenia jest stopień winy naruszyciela. Tymczasem

pozwany Zakład Karny – co wynika z poczynionych ustaleń faktycznych – dołożył

starań , aby warunki pobytu osadzonych były możliwie jak najlepsze, czemu służyły

wykonane w szerokim zakresie prace remontowe i modernizacyjne.

W skardze kasacyjnej opartej na drugiej podstawie przewidzianej w art. 398³

§ 1 pkt 2 k.p.c., powód zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji w całości, domagał

się jego uchylenia i przekazania temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania

oraz zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych, względnie przyznania pełnomocnikowi

kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu, które nie zostały pokryte

nawet w części.

Zarzucił

naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło

mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to: art. 378 § 1 k.p.c., poprzez niewzięcie

pod uwagę z urzędu nieważności postępowania wywołanej przyczyną wskazaną

w art. 379 pkt 2 in fine k.p.c.; art. 386 § 2 k.p.c. poprzez oddalenie apelacji, pomimo

konieczności uchylenia zaskarżonego wyroku, zniesienia postępowania w zakresie

dotkniętym nieważnością i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu wskazał , że w rozprawach przed Sądem pierwszej instancji

w dniach 18 marca 2009 r. i 16 września 2009 r. brali udział po stronie powoda

pełnomocnicy substytucyjni, którzy nie

legitymowali się pełnomocnictwem,

jak również nie dołączyli dokumentu pełnomocnictwa w późniejszym czasie. W obu

wypadkach Sąd Okręgowy nie wydał postanowienia w trybie art. 97 § 1 k.p.c., ani

nie zakreślił terminu zgodnie z § 2 tegoż artykułu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana zastępowana przez

Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wniosła o jej oddalenie z zasądzeniem

kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 398¹³ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw. W granicach

zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania przed

Sądem drugiej instancji. Zatem co do zasady Sąd Najwyższy nie jest uprawniony

do

badania

nieważności

Takie badanie

jest

postępowania

jednak możliwe,

przed

jeżeli

Sądem

pierwszej

w skardze

instancji.

kasacyjnej

został

sformułowany zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 386 § 2 k.p.c.,

poprzez nie uwzględnienie nieważności postępowania przed Sądem pierwszej

instancji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2009 r. II CSK

156/09, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2007 r. V CSK 62/07).

Z drugiej jednak strony nieważność postępowania, którą

instancji z urzędu nie uwzględnił,

stanowi uzasadnioną

Sąd drugiej

podstawę skargi tylko

wtedy , gdy miała istotny wpływ na wynik w sprawie, co jest konsekwencją treści

przepisu art. 398³ § 1 pkt 2 k.p.c. normującego podstawę skargi kasacyjnej

w postaci naruszenia przepisów postępowania (w niniejszej sprawie art. 386 § 2

k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c.) , jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy.

W

skardze kasacyjnej powód nie podjął nawet próby wykazania,

iż popełnione przez Sąd pierwszej instancji uchybienia mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy, a w konsekwencji aby w ogóle można było mówić o nieważności

postępowania przed Sądem Okręgowym. Tymczasem na rozprawie w dniu

18 marca

2009

r.

pełnomocnik

substytucyjny,

który

nie

dysponował

pełnomocnictwem, w związku z doręczeniem mu odpowiedzi na pozew złożył tylko

wniosek o zakreślenie terminu 14 dni celem ustosunkowania się do podniesionych

w tym piśmie zarzutów i zgłoszenia ewentualnych wniosków dowodowych.

Sąd Okręgowy uwzględnił ten wniosek i odroczył rozprawę z terminem na piśmie.

W zakreślonym terminie pismo procesowe zostało wniesione przez pełnomocnika

głównego (k. 50, 193-196). Na wspomnianej rozprawie nie było prowadzone

postępowanie dowodowe, jak też pełnomocnicy nie składali oświadczeń co do

istoty sprawy i kierunku procedowania. Z kolei na rozprawie w dniu 16 września

2009 r. (k. 299) czynności rzekomego pełnomocnika substytucyjnego ograniczyły

się do podtrzymania żądania pozwu i podanej w piśmie z dnia 5 sierpnia 2009 r.

sporządzonym

przez

pełnomocnika

głównego,

podstawy

prawnej

jak

i zgłoszonych tam wniosków dowodowych (k. 221, 284-285). Pełnomocnik strony

przeciwnej podtrzymał swoje stanowisko i zgłosił wniosek o przeprowadzenie

dowodu z zeznań świadka . Sąd Okręgowy jedynie dopuścił dowód z zeznań tegoż

świadka, a także z uzupełniającego przesłuchania stron (ale dowodów tych na

rozprawie w dniu 16 września 2009 r. nie przeprowadził) oraz wezwał stronę

pozwaną do przedłożenia dokumentacji z leczenia szpitalnego powoda i w tym celu

rozprawę odroczył.

W

tym

stanie

faktycznym

stwierdzić

trzeba,

że

udział

pełnomocników substytucyjnych na dwóch rozprawach, którzy nie legitymowali się

pełnomocnictwem, nie miał jakiegokolwiek wpływu na wynik sprawy i w istocie

rzeczy nie powodował nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji.

W konsekwencji Sąd drugiej instancji nie uwzględniając faktu działania rzekomych

pełnomocników w nieistotnej części procesu przed Sądem pierwszej instancji,

nie naruszył art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 378 § 2 k.p.c.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 398 14

k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego w oparciu o przepisy art. 98 § 1 i 3,

art. 99 k.p.c. oraz art. 11 ust. 3 ustawy z dnia o Prokuratorii Generalnej Skarbu

Państwa w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821 k.p.c.

Mając na uwadze treść § 2 noweli z dnia 3 lutego 2012 r. (Dz. U. poz. 149)

do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu - zwanego dalej „rozp.”,

wynagrodzenie za zastępstwo procesowe zostało określone w oparciu o § 6 pkt 6

rozp. w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2 rozp., przy czym ze względu na zastępstwo strony

pozwanej przez Prokuratorię Generalną dopiero w postępowaniu kasacyjnym

należało zastosować 75% stawkę minimalną.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi z urzędu

w postępowaniu kasacyjnym orzeczono na podstawie § 19 i § 20 w zw. z § 6 pkt 6,

§ 13 ust. 4 pkt. 2 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(Dz. U. nr 163, poz. 1348 z poźn. zm.) w zw. z § 2 noweli z dnia 3 lutego 2012 r.

(Dz. U. poz. 150). Z uwagi na to, że ustanowiony dla powoda w postępowaniu

kasacyjnym pełnomocnik z urzędu nie występował przed Sądem drugiej instancji

należało zastosować 75% stawki minimalnej.

jw