V CSK 384/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 384/09

POSTANOWIENIE

Dnia 22 kwietnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. Ś.

przy uczestnictwie A. Ś.

o zastosowanie leczenia psychiatrycznego wobec A. Ś.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 kwietnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania A. Ś.

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 18 czerwca 2009 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w C. z

dnia 9 marca 2009 r. sygn. akt III (...), i przekazuje sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 9 marca 2009 r. Sąd Rejonowy w C. orzekł przymusową

hospitalizację uczestniczki postępowania w szpitalu psychiatrycznym, na skutek wniosku

złożonego przez jej męża.

Sąd ustalił, że A. Ś. cierpi na chorobę psychiczną pod postacią uporczywych

zaburzeń urojeniowych, będącą w czasie badania przez biegłego psychiatrę w fazie

zaostrzonej. Uczestniczka postępowania jest urojeniowo nastawiona do osób bliskich z

rodziny.

Jest

bezkrytyczna

wobec swojej choroby,

co

uniemożliwia

podjęcie

dobrowolnego leczenia. Brak leczenia w naturalnym przebiegu choroby powoduje

narastanie objawów, jedynie leczenie szpitale przyniesie poprawę stanu psychicznego.

Uczestniczka postępowania była już wcześniej przymusowo hospitalizowana w

szpitalu psychiatrycznym. Przed Sądem Okręgowym w B. toczy się postępowanie o jej

ubezwłasnowolnienie. Stosunki między małżonkami układają się źle, dochodzi do kłótni,

uczestniczka oskarża męża przed policją i prokuraturą.

Sąd Rejonowy uznał, że A. Ś. z powodu stwierdzonej choroby psychicznej

wymaga skierowania do szpitala psychiatrycznego. Jedynie hospitalizacja daje bowiem

szansę poprawy jej stanu psychicznego. Zachowanie się uczestniczki postępowania,

zaobserwowane także przez Sąd podczas jej przesłuchania wskazuje, że nieprzyjęcie

do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie jej stanu zdrowia psychicznego. Jako

podstawę prawną orzeczenia Sąd przytoczył art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 19

sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz. 535 ze zm.; dalej:

„ustawa o ochronie zdrowia psychicznego”).

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w B. oddalił apelację uczestniczki

postępowania, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik uczestniczki

postępowania zarzucił naruszenie art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia

psychicznego i art. 379 pkt 5 k.p.c. Powołując się na te podstawy, wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku bądź o uchylenie tego orzeczenia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uzyskanej przez Sąd Rejonowy na podstawie art. 46 ust. 2 ustawy o ochronie

zdrowia psychicznego opinii psychiatrycznej z dnia 12 lutego 2009 r. wynika, że podczas

wywiadu przeprowadzonego w związku z wydaną opinią – zdaniem biegłego psychiatry

–

z

powodu

wywołanego

chorobą

psychiczną

zachowania

się

uczestniczki

postępowania „prześledzenie jej linii życia było praktycznie niemożliwe”. Podczas

wywiadu uczestniczka postępowania nie była w

stanie powstrzymać potoku

wypowiedzi, nie kończąc jednego wątku podejmowała następny, jej wypowiedzi

koncentrowały się wokół przypisywanej przez nią mężowi chorobie psychicznej i

zarzucanym rodzinie spiskom wobec niej, na zadawane przez biegłego pytania

uczestniczka postępowania nie udzielała odpowiedzi bądź odpowiadała zdawkowo.

W takim stanie psychicznym A. Ś. znajdowała się także podczas rozprawy w dniu

9 marca 2009 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Rejonowy stwierdził bowiem, że:

„Uczestniczka postępowania na rozprawie była wielomówna, głośna, podejmowała

różne wątki, nie kończąc praktycznie żadnego. Jej wypowiedzi pozostawały poza

płaszczyzną pytań. Jednocześnie jej zachowanie wskazywało na to, że nie potrafi

poradzić sobie ze swoimi urojeniami, była rozdrażniona i zdenerwowana.”.

Jest oczywiste, że ze względu na stwierdzoną u A. Ś. chorobę psychiczną i

spowodowane nią zachowanie się uczestniczki postępowania – także podczas rozprawy

w dniu 9 marca 2009 r. – nie można było oczekiwać podjęcia przez nią w sprawie

racjonalnej obrony swych praw. Należało zatem ustanowić dla niej – co trafnie

podniesiono w skardze kasacyjnej – już na etapie postępowania przed Sądem pierwszej

instancji adwokata z urzędu na podstawie art. 48 ustawy o

ochronie zdrowia

psychicznego. Przytoczony przepis przewiduje nieznaną kodeksowi postępowania

cywilnego możliwość ustanowienia przez sąd dla osoby, której postępowanie dotyczy

bezpośrednio, adwokata z urzędu, nawet bez złożenia wniosku. Jego ustanowienie

ustawodawca uzależnił od uznania sądu, że udział adwokata w sprawie jest potrzebny

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1999 r., II CKN 41/99,

niepubl.). W orzecznictwie zostało też wyjaśnione, że użyty przez ustawodawcę w art.

48 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego zwrot „sąd może” nie oznacza dowolności,

gdy więc okazuje się, że uczestnik postępowania nie może sam bronić swych praw sąd

ma obowiązek ustanowienia dla niego adwokata z urzędu (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 28 listopada 2002 r., II CKN 399/01, niepubl.).

Tymczasem w sprawie uczestniczka postępowania, mimo zaistnienia potrzeby

ustanowienia dla niej adwokata z urzędu co przyznał także Sąd Rejonowy, ustanawiając

adwokata z urzędu po wydaniu postanowienia merytorycznego – nie miała możliwości

korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu przed Sądem

pierwszej instancji. Nie ulega zaś wątpliwości, że niemająca poczucia choroby

psychicznej uczestniczka postępowania, traktująca żądanie przyjęcia jej do szpitala

psychiatrycznego, bez zgody przewidzianej w art. 22 ustawy o ochronie zdrowia

psychicznego, jako krzywdzące i nieuzasadnione nie była w stanie samodzielnie

korzystać z przysługujących jej środków obrony. Nie można było zwłaszcza oczekiwać

rzeczowego zakwestionowania nieakceptowanej przez nią niekorzystnej dla niej opinii

psychiatrycznej. Tymczasem brak takiej oceny opinii został przez Sąd Rejonowy

wykorzystany jako argument przemawiający za rzetelnością opinii psychiatrycznej.

Zaniechanie przez Sąd Rejonowy ustanowienia dla uczestniczki postępowania

adwokata z urzędu, w którym skarżąca dopatruje się pozbawienia jej możności obrony

swych praw na etapie podstępowania pierwszoinstancyjnego, uszło uwagi Sąd

odwoławczego. Nierozważenie przez Sąd Okręgowy wspomnianego pozbawienia

uczestniczki postępowania możności obrony swych praw, stanowiącego przewidzianą w

art. 379 pkt 5 k.p.c. podstawę nieważności postępowania, uniemożliwia odparcie

zarzutu, że zaskarżone orzeczenie zostało wydane z naruszeniem wskazanego przez

skarżącą przepisu postępowania.

Należy także przypomnieć, że w literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, iż

biegły, który złożył pisemną opinię w sprawie powinien – co uszło uwagi Sądów

obu instancji – zostać wezwany na rozprawę. Biegły musi stanąć przed sądem m.in.

dlatego, aby strony (sędziowie, prokurator) mogły zadać mu pytanie (por. orzeczenia

Sądu Najwyższego: z dnia 15 lutego 1958 r., I CR392/57, NP 1959, nr 1, s 98, z dnia 13

marca 1969 r., II CR 65/69, OSPiKA1970, nr 1 poz. 9, z dnia 14 października 1977, III

PR 142/77, niepubl.). Judykatura dopuszcza możliwość zaniechania wezwania biegłego

na rozprawę, jeżeli opinia nie budzi wątpliwości ani stron, ani sądu (por. orzeczenia

Sądu Najwyższego: z dnia 13 kwietnia 1965 r., II CR 8/65, NP. 1966, nr 2, s. 257, z dnia

14 kwietnia 1975 r., II CR 34/75, niepubl.). Nie powinno budzić wątpliwości, że strona

może skutecznie zrezygnować z możliwości wezwania biegłego na rozprawę, jeżeli ma

zdolność rozeznania znaczenia tej decyzji.

Podstawą prawną zaskarżonego postanowienia był art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o

ochronie zdrowia psychicznego, stanowiący, że do szpitala psychiatrycznego może być

przyjęta, bez zgody wymaganej w art. 22 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego,

osoba chora psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że

nieprzyjęcie

do

szpitala

spowoduje

znaczne

pogorszenie

stanu

jej

zdrowia

psychicznego.

Przyjmuje się trafnie w piśmiennictwie, że przez pojęcie „znaczne pogorszenie

stanu zdrowia psychicznego” – uwzględniając art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie

zdrowia psychicznego – należy rozumieć doprowadzenie się przez osobę chorą

psychicznie, na skutek niepodejmowania leczenia, do stanu uniemożliwiającego jej

funkcjonowanie w rodzinie, w miejscu zamieszkania lub w pracy. Takie rozumienie tego

pojęcia pozwala ograniczyć hospitalizację przymusową tylko do tych osób, dla których

jest ona niezbędna. Nie należy bowiem ułatwiać jej stosowania wobec osób chorych

psychicznie, które zachowują się w sposób nawet rażąco odbiegający od wymagań

społecznych, ale mogą funkcjonować bez większych trudności w rodzinie, miejscu

zamieszkania i pracy.

W orzecznictwie podkreśla się, że przymusowa hospitalizacja osoby chorej

psychicznie na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego jest

ingerencją w sferę wolności i nietykalności osobistej człowieka. Z tego powodu kontrola

sądu w zakresie spełnienia ustawowych przesłanek jej zastosowania powinna być

szczególnie wnikliwa, zwłaszcza, gdy osoba dotknięta nią odczuwa pokrzywdzenie i

kwestionuje jej zastosowanie. Obowiązkiem sądu jest więc czuwanie, aby korzystanie z

przewidzianego w art. 29 ust. 2 ustawy o ochronie

zdrowia psychicznego uprawnienia przez wskazane w nim osoby następowało

wyłącznie w tych wypadkach, w których spełnione zostały ustawowe przesłanki

przymusowej hospitalizacji osoby chorej psychicznie. Orzekając o tej hospitalizacji, sąd

powinien ściśle kierować się wskazanymi w ustawie przesłankami jej zastosowania, nie

może ich poddawać ani wykładni rozszerzającej, ani analogii, ponieważ konsekwencją

postanowienia uwzględniającego wniosek jest ingerencja w sferę praw i wolności

obywatelskich osoby chorej psychicznie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

12 lipca 1998 r., II CRN 81/96, OSNC 1996, nr 12, poz. 164).

Kwestionując zasadność orzeczenia przymusowej hospitalizacji na podstawie art.

29 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, skarżąca trafnie zarzuciła, że

Sąd nie wyjaśnił w dostatecznym stopniu, czy nieprzyjęcie jej do szpitala

psychiatrycznego spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego w wyżej

przedstawionym rozumieniu. Wyjaśnienia wymagała zwłaszcza kwestia konfliktu między

małżonkami i jego wpływu na zachowanie się uczestniczki postępowania.

Z przedstawionych powód Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji postanowienia

(art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i 391 § 1 k.p.c.).