V CSK 379/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 379/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSA Władysław Pawlak

w sprawie z powództwa J. W. i B. W.

przeciwko J. Spółce Węglowej S.A.

o naprawienie szkody,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 31 maja 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powodów solidarnie na

rzecz pozwanej kwotę 3600,- (trzy tysiące sześćset) złotych

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej

Spółki Węglowej Spółki Akcyjnej solidarnie na rzecz J. W. i B. W. kwotę 855 105,60

złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 1 października 2010 r. tytułem

odszkodowania za szkody górnicze, polegające na zniszczeniu zabudowań

wzniesionych przez powodów na ich nieruchomości, oddalił powództwo w zakresie

odsetek w pozostałym zakresie, w pozostałej części powództwo umorzył i orzekł o

kosztach postępowania. Orzeczenie o zasądzonych odsetkach od dnia 1

października 2010 r. uzasadnił obliczeniem wysokości odszkodowania według cen

z trzeciego kwartału 2010 r., co wskazywało na odsetki za opóźnienie należne od

tej daty na podstawie art. 363 § 2 k.c.

W wyniku apelacji wniesionej przez powodów, zaskarżającej powołany wyrok

w części oddalającej powództwo o odsetki, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 31

maja 2011 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w części oddalającej żądanie

odsetek w ten sposób, że zasądził ustawowe odsetki od kwoty 86 960 złotych za

okres od dnia 27 listopada 2007 r. do dnia 30 września 2010 r., a w pozostałej

części apelację powodów oddalił i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Częściowe uwzględnienie apelacji odnośne do odsetek zostało uzasadnione tym,

że pozwana uznała powództwo do kwoty 86 960 złotych w odpowiedzi na pismo

procesowe powodów, doręczone pozwanej dnia 26 listopada 2007 r., w którym

powodowie dokonali zmiany żądania domagając się odszkodowania pieniężnego.

W pozostałym zakresie apelacja była niezasadna ze względu na treść art. 94 i 95

ust. 1 obowiązującej w okolicznościach sprawy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r.

prawo geologiczne i górnicze (jedn. tekst Dz.U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947 ze

zm., dalej jako p.g.g.) oraz art. 363 § 2 i art. 481 § 1 k.c. Sąd Apelacyjny odwołał

się w uzasadnieniu do tych przepisów stwierdzając, że wierzyciel może żądać

odsetek za opóźnienie z zapłatą odszkodowania pieniężnego od daty przyjętej dla

ustalenia rozmiaru wyrządzonej szkody, a reguła wynikająca z art. 481 § 1 k.c.

doznaje ograniczenia w wypadku, gdy odszkodowanie ustalono według cen z daty

niebędącej datą wymagalności roszczenia.

W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili zaskarżonemu wyrokowi Sądu

Apelacyjnego naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 481 § 1 w związku

z art. 455 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że

odsetki od świadczenia odszkodowawczego z tytułu czynu niedozwolonego nie są

należne poszkodowanemu od daty doręczenia pozwanemu odpisu pozwu, lecz od

dnia następującego po upływie kwartału, według którego przyjęto ceny właściwe do

określenia wysokości odszkodowania; art. 363 § 2 w związku z art. 455 i 481 § 1

k.c. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że reguła z art. 455 k.c. ulega

modyfikacji w zakresie nie znajdującym podstawy prawnej; art. 455 k.c. poprzez

błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że odsetki od daty wcześniejszej niż

data ustalenia wysokości odszkodowania należą się tylko w zakresie, w jakim

powództwo zostało uznane przez pozwanego; art. 455 k.c. w związku z art. 94 ust.

1 i art. 95 ust. 1 p.g.g. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że

wymagalność roszczenia o odszkodowanie pieniężne za szkodę górniczą nie

powstaje wskutek wezwania dłużnika do spełnienia świadczenia. Skarżący wnieśli

o uchylenie zaskarżanego wyroku w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej

instancji i oddalającej w pozostałej części apelację powodów co do roszczeń

odsetkowych oraz orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego oraz zmianę

wyroku Sądu pierwszej instancji przez zasądzenie na rzecz powodów solidarnie

kwoty 855 105, 60 złotych z ustawowymi odsetkami od kwoty 437 000 złotych od

dnia 13 kwietnia 2006 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 418 105,60 złotych od dnia

27 listopada 2007 r. do dnia zapłaty, jak też zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie

w całości z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie skargi kasacyjnej wiąże się z określeniem wymagalności

dochodzonego przez powodów roszczenia odszkodowawczego oraz ze sposobem

naprawienia szkody górniczej, wynikającym z przepisów p.g.g. w zestawieniu z

ogólnymi zasadami naprawienia szkody, sformułowanymi przez przepisy kodeksu

cywilnego. Dopiero rozważenie tych kwestii wskaże, od kiedy powodowie mogą

domagać się odsetek za opóźnienie świadczenia pieniężnego, będącego

odszkodowaniem żądanym w sprawie. Problem terminu, od którego powodom

należą się odsetki ustawowe stanowi istotę wniesionej skargi kasacyjnej.

Zasadą prawa cywilnego sformułowaną przez art. 363 § 1 zdanie pierwsze

k.c. jest, że w razie wyrządzenia szkody jej naprawienie powinno nastąpić, według

wyboru poszkodowanego, albo przez przywrócenie stanu poprzedniego, albo przez

zapłatę odszkodowania pieniężnego. Od poszkodowanego zatem należy, który

sposób

naprawienia

szkody

wybiera

i

dopiero,

gdyby

wybrane

przez

poszkodowanego przywrócenie stanu poprzedniego okazało się niemożliwe albo

gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty,

roszczenie poszkodowanego zostaje ograniczone do świadczenia w pieniądzu (art.

363 § 1 zdanie drugie k.c.). Jeżeli poszkodowany wybierze odszkodowanie

pieniężne i wezwie zobowiązanego do jego zapłaty, to od źródła zobowiązania

będzie zależeć, od kiedy zobowiązanie takie jest wymagalne. W przypadku takich

szkód, jak w niniejszej sprawie, które są wyrządzone czynem niedozwolonym, a

więc

z

istoty

swojej

odpowiedzialność

nie

wynikają

odszkodowawcza

z zobowiązań

powstaje

z

terminowych

chwilą

samego

dłużnika,

zdarzenia

wyrządzającego szkodę. Zatem ta chwila, a w każdym razie wezwanie przez

poszkodowanego osoby odpowiedzialnej do zapłaty odszkodowania w określonej

wysokości stanowi o wymagalności roszczenia, o której jest mowa w art. 455 k.c. w

wypadku zobowiązań bezterminowych.

Jeżeli tak, to wymagalność roszczenia pieniężnego jest podstawą żądania

odsetek za czas opóźnienia, gdy po stronie dłużnika nastąpi opóźnienie ze

spełnieniem

świadczenia

(art.

§

k.c.).

Wniesienie

pozwu

przez

poszkodowanego i doręczenie jego odpisu osobie zobowiązanej sprawia, że od tej

chwili zobowiązany z tytułu szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym pozostaje

w opóźnieniu

ze

spełnieniem

świadczenia

odszkodowawczego,

jeżeli go

niezwłocznie nie spełni. Poszkodowany może zatem wnosić wraz z roszczeniem o

zapłatę żądanej kwoty odszkodowania także należnych odsetek od dnia doręczenia

zobowiązanemu odpisu pozwu, jako chwili w której dowiedział się on o roszczeniu i

od której stało się ono wymagalne.

Na podstawie zarzutów i ich uzasadnienia w skardze kasacyjnej można

uznać, że powodowie na wskazanym sposobie rozumowania opierają domaganie

się odsetek od zasądzonego odszkodowania za szkody górnicze. Jest to jednak

rozumowanie wadliwe, pozostające w sprzeczności z obowiązującymi w sprawie

przepisami prawa, dotyczącymi naprawienia szkód górniczych. Według art. 91 ust.

1 zdanie drugie p.g.g., obowiązującego do końca 2011 r. właściciel nieruchomości

może żądać naprawienia szkody wyrządzonej ruchem zakładu górniczego zgodnie

z przepisami p.g.g., przy czym przedsiębiorca górniczy odpowiada za szkodę

według zasad określonych w kodeksie cywilnym, a do naprawienia szkód stosuje

się przepisy kodeksu cywilnego, o ile p.g.g. nie stanowi inaczej (art. 91 ust. 3 i art.

92 p.g.g.).

Przepisy p.g.g. stanowią (art. 94 ust. 1 i 4), że naprawienie szkody powinno

nastąpić przez przywrócenie stanu poprzedniego, który to obowiązek ciąży na

przedsiębiorcy, a zatem z założenia - na zakładzie górniczym, będącym sprawcą

szkody. Według art. 95 p.g.g., jeżeli nie jest możliwe przywrócenie stanu

poprzedniego lub jego koszty rażąco przekraczałyby wielkość poniesionej szkody,

naprawienie szkody następuje przez zapłatę odszkodowania.

Zgodnie z powszechnym stanowiskiem doktryny oraz orzecznictwa, powołane

przepisy prawa górniczego stanowią lex specialis wobec ogólnych zasad

naprawienia szkody sformułowanych w kodeksie cywilnym, w szczególności

wyłączają wybór przez poszkodowanego sposobu naprawienia szkody, stosownie

do art. 363 § 1 k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., V CSK

242/09, OSNC 2010, nr 11, poz. 147). To sprawia, że poszkodowany wskutek

szkody górniczej nie jest uprawniony do określania w pozwie o naprawienie

szkody, jaki wybiera sposób tego naprawienia. Określenie przez powoda wysokości

żądanego odszkodowania, jako wartości przedmiotu sporu stanowi więc o

domaganiu się zapłacenia takiej kwoty odszkodowania pieniężnego przez

zobowiązanego, odpowiadającego wysokości poniesionej szkody tylko w wypadku,

gdyby w wyniku postępowania okazało się, że naprawienie szkody nie będzie

polegało na przywróceniu do stanu poprzedniego. Wskazanie tej kwoty nie jest

więc również wezwaniem zobowiązanego do zapłaty odszkodowania pieniężnego,

które stanowiłoby o wymagalności roszczenia, a więc i o uprawnieniu do

domagania się od tej chwili odsetek za opóźnienie, gdyby zobowiązany żądanego

świadczenia pieniężnego nie spełnił.

Nie jest więc trafne w niniejszej sprawie powoływanie się przez skarżących

na orzecznictwo i poglądy doktryny, z których miałoby wynikać, że w wypadku

szkody górniczej wyrządzonej czynem niedozwolonym przedsiębiorcy górniczego,

należy stosować ogólne przepisy o wymagalności roszczenia (art. 455 k.c.) i o

przysługujących poszkodowanemu od tej chwili odsetkach za opóźnienie (art. 481

§ 1 k.c.). Orzeczenia Sądu Najwyższego, według których roszczenia pieniężne

stają się wymagalne z chwilą wezwania do zapłaty na podstawie wskazanych

przepisów dotyczą roszczeń odszkodowawczych dochodzonych na ogólnych

zasadach, w sytuacji, w której poszkodowany na podstawie art. 363 § 1 k.c. wybrał

naprawienie szkody poprzez zapłatę świadczenia pieniężnego, albo tylko takie

świadczenie, jak w razie dochodzenia zadośćuczynienia jest możliwe (por. wyroki

SN z dnia 18 lutego 2010 r., II CSK 434/09, Lex nr 602683; z dnia 8 lutego 2012 r.,

V CSK 57/11, Lex nr 1147804 i z dnia 8 sierpnia 2012 r., I CSK 2/12, niepubl.).

W

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

dominuje

pogląd,

że

chwilą

wymagalności roszczenia, którego wysokość zostaje ustalona według cen z chwili

orzekania jest dzień wyrokowania. Od chwili ustalenia odszkodowania w konkretnej

kwocie można mówić o opóźnieniu się dłużnika z zapłatą odszkodowania

określonego według cen z tej chwili i w konsekwencji, dopiero od tej chwili można

zasądzić od niego odsetki za opóźnienie (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16

kwietnia 2009 r., I CSK 524/08, OSNC-ZD 2009, nr 4, poz. 106 oraz z dnia 7 lipca

2011 r., II CSK 635/10 i cyt. tam orzecznictwo, Lex nr 1001288).

Próbę pogodzenia stanowiska o wymagalności roszczenia pieniężnego

z chwilą wezwania dłużnika do zapłaty oraz określenia tej wymagalności z chwilą

wyrokowania i z tym połączoną chwilę, od której można domagać się odsetek za

opóźnienie stanowi wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2010 r., I CSK

262/09(Lex nr 738077). W uzasadnieniu tego orzeczenia, przyjmując jako zasadę

wymagalność

roszczenia

odszkodowawczego

w przypadku

zobowiązania

bezterminowego od wezwania dłużnika do spełnienia świadczenia i wynikający z

tego początek terminu, od którego można obliczać odsetki, za wyjątek od tej

zasady uznana została sytuacja, w której pomiędzy dniem wymagalności a dniem

wyrokowania doszło do istotnej zmiany wysokości odszkodowania, która zostaje

określona przez sąd na chwilę wyrokowania. Stanowisko to zakłada więc

rozdzielenie wymagalności i początkowej daty, od której można liczyć odsetki za

opóźnienie, motywując to ekonomicznie i według zasad słuszności (podobnie Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 18 listopada 2003 r., II CK 235/02, MoP 2006, nr 2).

Podstawowym argumentem za możliwością określenia wymagalności dopiero

wraz z określeniem wysokości odszkodowania w wyroku jest priorytet naprawienia

szkód górniczych poprzez przywrócenie do stanu poprzedniego. Dopiero więc

wtedy, gdy okaże się w toku postępowania sądowego, że z przyczyn, o których

mowa w art. 95 p.g.g. nie może być przywrócony stan poprzedni, tylko naprawienie

szkody wymaga zapłacenia odszkodowania pieniężnego można mówić o

powstaniu roszczenia o świadczenie pieniężne. Od tej chwili możliwe jest też

obliczanie

odsetek za

zobowiązanego.

Relacja

opóźnienie

między

w spełnieniu

restytucją

tego

naturalną,

świadczenia

przez

a odszkodowaniem

pieniężnym ma więc charakter sekwencyjny: roszczenie o zapłatę odszkodowania

pieniężnego powstaje dopiero wówczas, gdy przywrócenie do stanu poprzedniego

jest niemożliwe lub nadmiernie kosztowne.

Teoretycznie jest możliwe wskazanie jednego z tych świadczeń już ab initio,

jako że w wielu stanach faktycznych wyrządzenia szkód górniczych niemal od razu

może być oczywiste, iż przywrócenie do stanu poprzedniego jest niemożliwe lub

nieopłacalne, co ocenia się obiektywnie, np. gdy budynek wskutek ruchu zakładu

górniczego się zawali. Jednak w praktyce, jeżeli jest wszczęty spór sądowy,

stwierdzenie

takie jest możliwe

dopiero

po

przeprowadzeniu

przez sąd

postępowania dowodowego i wydaniu orzeczenia. W rezultacie, przedsiębiorca

górniczy zobowiązany jest do naprawienia szkody w określony sposób dopiero z

chwilą wyrokowania. Z orzecznictwa wynika, że może być sytuacja, w której

naprawienie szkody nastąpi częściowo przez przywrócenie do stanu poprzedniego,

a częściowo przez zapłatę odszkodowania pieniężnego (zob. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 12 maja 2004 r., III CZP 20/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 115).

W okolicznościach niniejszej sprawy można przyjąć, że pozwana uznając

powództwo do kwoty 86 960 złotych zgodziła się ze stanowiskiem powodów co do

obiektywnej niemożliwości w tej części przywrócenia stanu poprzedniego wskutek

wyrządzonych szkód górniczych.

Przenosząc powyższe oceny na stan rozpoznawanej sprawy stwierdzić

należy, że powodowie określili w pozwie, iż domagają się naprawienia szkody

górniczej zgodnie z przepisami prawa, prawidłowo więc nie wskazywali

wybieranego sposobu naprawienia tej szkody. Dopiero w toku postępowania

zaczęli wnosić o odszkodowanie pieniężne w konkretnej kwocie, wskazując je tak,

jakby dokonali na ogólnych zasadach wyboru sposobu naprawienia szkody, czego

nie mogli uczynić aż do czasu podzielenia przez Sąd opinii biegłego, stwierdzającej

konieczność

rozebrania

budynków

i

wykluczającej

przywrócenie

stanu

poprzedniego. To jest zatem chwila, w której wymagalne staje się roszczenie o

odszkodowanie pieniężne, jako stan, w którym wierzyciel może żądać od dłużnika

określonego świadczenia, a dłużnik jest świadomy co do rodzaju i zakresu swojego

obowiązku świadczenia. W taki sposób realizuje się funkcja wymagalności

zobowiązania, gdyż dopiero, kiedy świadczenie jest określone można obciążać

dłużnika skutkami jego niespełnienia, czyli egzekwować od niego jego wykonanie

oraz naliczać świadczenia uboczne, a do takich należą odsetki za opóźnienie.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem odsetki za opóźnienie są rekompensatą

dla wierzyciela za uniemożliwienie mu korzystania z należnych mu środków

pieniężnych. Spełniają one funkcję waloryzacyjną, ale przede wszystkim

odszkodowawczą (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2000 r., III CKN

823/98, Lex nr 51365; z dnia 16 kwietnia 2009 r., I CSK 524/08, OSNC-ZD 2009, nr

4, poz. 106 i z dnia 7 lipca 2011 r., II CSK 635/10, Lex nr 1001288). Nie powinny

zatem wraz z kwotą zasądzonego odszkodowania przewyższać wysokości

wyrządzonej szkody, co szczególnie w przypadku odpowiedzialności na zasadzie

ryzyka, a taka jest regułą dla odpowiedzialności zakładu górniczego za szkody, nie

powinno mieć miejsca. Przyjęcie więc prawa do odsetek dopiero z chwilą

wykrystalizowania się świadczenia pieniężnego jako zobowiązania dłużnika

pozwala wykluczyć taką sytuację. Najczęściej chwila ustalenia prawa do

odszkodowania pieniężnego jest zbieżna z wyrokowaniem w sprawie, wtedy

bowiem

określona

się

staje

wysokość

odszkodowania

należnego

poszkodowanemu. Data wyroku jest więc z zasady datą wymagalności

świadczenia pieniężnego dłużnika, tym bardziej, jeśli zgodnie z art. 363 § 2 k.c.

wysokość odszkodowania jest ustalana przez sąd według cen z chwili orzekania.

Przyjęcie stanowiska wskazującego jako chwilę wymagalności roszczenia

pieniężnego, w przypadku szkód górniczych, dzień ustalenia jego wysokości przez

sąd w wyroku przekonuje dodatkowo z kolejnych przyczyn. Po pierwsze,

odpowiada ono istocie wymagalności roszczenia oraz obowiązku naprawienia

szkód górniczych na podstawie przepisów prawa górniczego. Po drugie,

wymagalność roszczenia jako prawa podmiotowego może dotyczyć tylko żądania

przez

wierzyciela

od

dłużnika

konkretnego

zachowania.

Po

trzecie,

z ekonomicznego punktu widzenia pozwala ono na sprawiedliwsze rozłożenie

między stronami ryzyka prowadzenia sporu o naprawienie szkody, zwłaszcza

w okolicznościach, kiedy nie wiadomo od początku, czy zasadne będzie

przywrócenie do stanu poprzedniego, czy też odszkodowanie pieniężne, a wybór

rodzaju świadczenia nie zależy od wierzyciela. Po czwarte, co jest wnioskiem

ogólniejszym, w razie uznania wymagalności zobowiązania pieniężnego dłużnika z

chwilą wyrokowania unika się, w razie zasądzenia odsetek, że zasądzone

odszkodowanie wraz z odsetkami przewyższy wysokość wyrządzonej szkody.

W niniejszej sprawie zasądzone zostało powodom odszkodowanie, wyliczone

przez

biegłego

według

wskaźników

cen

obowiązujących

w

kwartale

poprzedzającym 21 grudnia 2010 r., tj. datę wydania wyroku przez Sąd pierwszej

instancji. Od końca tego kwartału obliczone też zostały odsetki, mimo że zgodnie

z dokonanymi ustaleniami i ocenami prawnymi powinny być zasądzone dopiero

z datą wyrokowania, to jest z ostatnim dniem maja 2011 r. Nie mają więc racji

skarżący, domagając się podwyższenia wysokości odsetek przez obliczenie ich od

innej, wcześniejszej daty, przeciwnie data przyjęta w zaskarżonym wyroku jest dla

nich korzystna. Nie może jednak zostać zmieniona, gdyż ze względu na brak skargi

kasacyjnej strony pozwanej, zmiana wyroku na niekorzyść powodów nie może

nastąpić (art. 384 w związku z art. 39821 k.p.c.).

Powyższy argument może też posłużyć za przyjęcie jako prawidłowe

zasądzenie przez Sąd drugiej instancji na rzecz powodów odsetek co do części

uznanego powództwa przez stronę pozwaną. Wobec obliczenia daty, od której te

odsetki zostały zasądzone powstają podobne wątpliwości, jak w odniesieniu do

całego odszkodowania pieniężnego. Chodzi o kwotę 86 960 złotych, od których

odsetki zostały zasądzone od dnia następnego po dniu 26 listopada 2007 r., tj. daty

otrzymania przez pozwaną pisma procesowego powodów z dnia 12 listopada

2007 r., w którym powodowie zażądali odszkodowania pieniężnego. Powstało ono

jednak dopiero w fazie wyrokowania, dotyczy zatem i tej kwoty uznanej przez

pozwaną. Jednak niezależnie od braku skargi strony pozwanej w tej kwestii

zasadne jest przyjęcie wskazanego już wcześniej poglądu co do braku sporu

między stronami, potwierdzonego w zaskarżonym wyroku, że w uznanej wysokości

szkody jej naprawienie poprzez przywrócenie stanu poprzedniego od początku było

obiektywnie niemożliwe. Tak więc, dokonane ustalenia i oceny prawne wskazują,

że zarówno do tej, jak i pozostałej części roszczeń powodów o odsetki ustawowe

za opóźnienie świadczenia pieniężnego ze strony pozwanej, zostały one

prawidłowo określone w zaskarżonym wyroku.

Z tych względów skargę kasacyjną należało oddalić na podstawie art. 398 14

k.p.c., rozstrzygając o kosztach postępowania na podstawie art. 98 w związku z art.

391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

es