V CSK 378/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 378/07

POSTANOWIENIE

Dnia 23 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku N. C. S.

przy uczestnictwie M. S., P. S., M. S., T. S., A. S., M. S. i M. S.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 30 marca 2007 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie co do apelacji wnioskodawczyni i w tym

zakresie

przekazuje

sprawę Sądowi Okręgowemu

w

W. do

ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 października 2005 r. Sąd Rejonowy w W. stwierdził na

wniosek N. C. S., że spadek po F. S., zmarłej 8 stycznia 1999 r. na podstawie

testamentu nabyła w całości wnioskodawczyni - jej wnuczka. Następnie, w tym samym

postępowaniu, postanowieniem z dnia 26 września 2006 r. Sąd stwierdził, że spadek po

A. S. zmarłym dnia 17 sierpnia 1993 r. w W., ostatnio stale zamieszkałym w W., na

podstawie testamentu sporządzonego w kwietniu 1993 r. nabyła żona F. S. w 49/100

częściach, wnuczka M. S. w 35/100 częściach, wnuczka N. C. S. w 3/100 częściach,

wnuk P. S. w 9/100 częściach, wnuk M. S. w 2/100 częściach oraz wnuk T. S. w 2/100

częściach.

Jak ustalił Sąd pierwszej instancji, A. S. był raz żonaty z F. S. Z małżeństwa miał dwóch

synów A. i M. oraz córkę M. z męża S. Spadkodawca nie pozostawił dzieci

pozamałżeńskich

ani

przysposobionych.

Pozostawił

testament

sporządzony

własnoręcznie w kwietniu 1993 r., opatrzony datą i podpisem. Oświadczył w nim, że

kwotę 30.000 marek niemieckich, złożoną na książeczce oszczędnościowej w S., po

pokryciu kosztów pogrzebu, dzieli w ten sposób, że wnuczkom N. S. i M. S. przeznacza

po 4500 DM zaś wnukom M. S., P. S. i T. S. – po 3000 DM. Pozostałą kwotę a także

pieniądze znajdujące się w mieszkaniu spadkodawca przeznaczył dla żony F. S., która

miała też zadecydować o rzeczach spadkodawcy, pozostawionych w mieszkaniu.

Dewizy zdeponowane na rachunkach bankowych w NBP oraz PKO spadkodawca

przekazał żonie a na wypadek ich wspólnej śmierci powyższe dewizy miały być

rozdysponowane przez radę rodzinną. 10.000 DM, które pożyczył wcześniej synowi A.

przeznaczył dla wnuka P. S. wraz z czterema złotymi monetami dolarowymi, zbiorem

znaczków pocztowych oraz księgozbiorem. Według oświadczenia spadkodawcy działka

położoną w K. stanowiąca własność jego żony miała być przepisana na rzecz M. S.

Jak dalej ustalił Sąd, F. S. nabywając nieruchomość w K. oświadczyła, że nabyła ją z

dorobku. Obecna wartość tej nieruchomości to 98.921 złotych. W dacie śmierci

spadkodawcy na rachunkach bankowych prowadzonych w Banku (…) S.A. I Oddział w

W. na nazwisko F. S. znajdowało się 62.921,88 marek niemieckich oraz 1.354,39 $. W

tej samej dacie spadkodawca wraz z żoną posiadali: około 30.000 DM na rachunku

bankowym w Niemczech, cztery złote monety dolarowe oraz bezwartościowy zbiór

znaczków i księgozbiór.

Dysponując tymi ustaleniami Sąd pierwszej instancji przyjął, że oświadczenie

spadkodawcy spełnia wszystkie wymagania testamentu a wymienione w nim

szczegółowo prawa majątkowe wyczerpywały w całości spadek, którego wartość na

datę orzekania została ustalona na kwotę 156.600 złotych.

Od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 26 września 2006 r. apelację złożyła

wnioskodawczyni oraz uczestnik postępowania M. S. Obie apelacje oddalone prze Sąd

Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 30 marca 2007 r.

Sąd Okręgowy podzielił dotychczasowe ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji. Odnosząc się do zarzucanego w apelacji naruszenia art. 961 k.c. w

związku z art. 952 k.c. przez przyjęcie dla ustalenia wielkości udziałów spadkowych,

wartości przedmiotów wchodzących w skład spadku według cen z daty orzekania a nie z

daty otwarcia spadku, Sąd odwoławczy wskazał, że wartość majątku spadkowego ustala

się według cen z chwili orzekania o świadczeniach związanych w pewien sposób ze

spadkobraniem (zapis, zachowek). Ustawowym przejawem obowiązywania tej zasady

mają być, według Sądu, przepisy art. 995 i 1042 § 2 k.c.

Wnioskodawczyni

oraz

uczestnik

M.

S. złożyli

skargę

kasacyjną

od

postanowienia Sądu Okręgowego. Skarga kasacyjna uczestnika została odrzucona

postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2007 r. Wnioskodawczyni

zarzuciła naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 948 § 1 k.c., 961

k.c. w związku z art. 925 k.c. oraz przez niezastosowanie art. 931 § 1 k.c. polegające na

przyjęciu, że dokument sporządzony przez A. S. stanowi testament, podczas gdy jego

prawidłowa analiza pozwala co najwyżej na uznanie go za zapis oraz polegające na

przyjęciu, że do ustalenia wartości poszczególnych przedmiotów majątkowych

wyszczególnionych w ostatniej woli spadkodawcy dla ustalenia ewentualnych udziałów

spadkowych uwzględnia się ich wartość z daty stwierdzenia nabycia spadku, a nie z

daty otwarcia spadku.

Na tej podstawie wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

stwierdzenie nabycia spadku po A. S. na podstawie ustawy ewentualnie o przekazanie

sprawy do ponownego Sądowi Okręgowemu w W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej zmierzają do zakwestionowania uznania testamentu

spadkodawcy z kwietnia 1993 r. za powołanie do spadku kilku osób w częściach

odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów oraz do

podważenia przyjętych przez Sąd udziałów w spadku na podstawie ustalenia wartości

poszczególnych przedmiotów majątkowych przeznaczonych kilku osobom.

Sąd Okręgowy przyjął, że o wielkości udziałów osób, którym spadkodawca przeznaczył

określone składniki majątkowe decyduje ich wartość z chwili stwierdzenia nabycia

spadku. Jest to pogląd błędny, naruszający dyrektywy interpretacyjne testamentu

zawarte w art. 948 k.c. oraz art. 961 k.c.

Zgodnie z ogólną dyrektywą z art. 948 k.c. testament należy tak tłumaczyć, ażeby

zapewnić możliwe najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy. Jeżeli w oparciu o

treść testamentu nie można ustalić rzeczywistej woli spadkodawcy, a zachodzi

wątpliwość, co do zakwalifikowania osób wskazanych przez spadkodawcę jako

zapisobiorców lub spadkobierców, wówczas znajduje zastosowanie szczególna

dyrektywa interpretacyjna, zawarta w art. 961 k.c. Według niej, jeżeli spadkodawca

przeznaczył kilku oznaczonym osobom poszczególne przedmioty majątkowe, które

wyczerpują prawie cały spadek, osoby te poczytuje się w razie wątpliwości nie za

zapisobiorców, lecz za powołane do całego spadku w częściach ułamkowych

odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów. Na tle tego

przepisu w judykaturze wyłoniły się zagadnienia prawne, czy użyty w nim zwrot

„wyczerpują prawie cały spadek” odnosić należy do majątku spadkodawcy w chwili

sporządzenia testamentu, czy też z chwili otwarcia spadku a także, która z tych chwil

decyduje

o

porównaniu

wartości

poszczególnych

przedmiotów

majątkowych

przeznaczonych określonym osobom.

Obie te kwestie były wielokrotnie przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Na tej

podstawie można uznać za utrwalony w orzecznictwie pogląd, że przy ocenie, czy

przedmioty majątkowe przeznaczone określonej osobie w testamencie wyczerpują

prawie cały spadek, podlegają wzięciu pod uwagę w zasadzie tylko przedmioty należące

do spadkodawcy w chwili sporządzenia testamentu (por. uchwałę SN z dnia 16 września

1993 r. sygn. akt III CZP 122/93 OSP 1994/177, postanowienia SN z dnia 28

października 1997 r. I CKN 276/97 OSNC 1998/4/63, z dnia 3 listopada 2004 r. sygn. akt

III CK 472/03 niepubl., z dnia 14 lipca 2005 r. III CK 694/04 niepubl., z dnia 27

października 2005 r. III CK 53/05 niepubl., z dnia 29 marca 2007 r. I CSK 3/07 niepubl.).

Podobnie, zgodnie przyjmuje się w orzecznictwie, że miarodajna chwila do oceny,

czy przedmioty przeznaczone oznaczonym osobom w testamencie wyczerpują cały

spadek oraz jaki jest udział w spadku odpowiadający wartości przyznanych

przedmiotów, jest chwila sporządzenia testamentu (por. cyt. orzeczenia a także

postanowienie SN z dnia 2 grudnia 2003 r. III 158/02 niepubl.). Poglądy te odpowiadają

założeniom interpretacyjnym treści testamentu z art. 948 k.c. i dlatego bezzasadne są

stanowiska uznające za miarodajną do przeprowadzenia oceny wartości majątku

spadkodawcy w związku z treścią art. 961 k.c. chwilę sądowego stwierdzenia nabycia

spadku albo też chwilę otwarcia spadku.

Cytowane przez Sąd drugiej instancji poglądy doktryny, dotyczące ram czasowych

oceny składu majątku testatora oraz jego wartości odnoszą się do innych instytucji

prawa spadkowego, co zresztą sam Sąd miał na uwadze wymieniając tytułem przykładu

realizację praw z zapisu, czy zachowku.

Jeśli ma się zrealizować ogólną dyrektywę wykładni testamentu z art. 948 k.c., nie

można dokonywać wykładni jednostronnego oświadczenia woli testatora, przez pryzmat

okoliczności, które nastąpiły po jego złożeniu a już zupełnie nie do przyjęcia jest

uwzględnienie stanu majątku spadkodawcy i relacji wartości poszczególnych jego

składników obowiązujących w chwili rozstrzygania przez Sąd o nabyciu spadku. Nie

można wykluczyć, że w okresie pomiędzy sporządzeniem testamentu a otwarciem

spadku, a tym bardziej do chwili zakończenia postępowania spadkowego, ulegną

zasadniczym

zmianom

zarówno

skład

majątku

spadkodawcy

jak

i

wartości

poszczególnych przedmiotów majątkowych przeznaczonych w testamencie oznaczonym

osobom. Wówczas, przy przyjęciu każdej innej - poza chwilą sporządzenia testamentu późniejszej chwili dla oceny tych okoliczności, mogłoby dojść do zupełnie innego

ukształtowania udziałów w spadku, sprzecznego z zamierzoną wolą spadkodawcy.

Zmiana ilościowa w składzie majątku spadkodawcy miałaby również wpływ na ocenę,

czy przedmioty majątkowe przeznaczone oznaczonym osobom wyczerpują prawie cały

spadek.

Dlatego podzielając w tej części skargę kasacyjną należy stwierdzić, że tylko stan

rzeczy z chwili sporządzenia testamentu, który oceniał i uwzględniał sam testator, jest

miarodajny dla wykładni jego oświadczenia na podstawie art. 961 k.c. i tylko w ten

sposób można zapewnić możliwe najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy

(art. 948 k.c.).

W ramach tego samego zarzutu skargi kasacyjnej należy podnieść, że jeżeli jako

miernik wartości majątku spadkodawcy przyjmuje się pieniądz polski, to należy go

konsekwentnie stosować do wszystkich przedmiotów majątkowych przeznaczonych

przez spadkodawcę oznaczonym osobom. Dlatego jako sprzeczne z art. 961 k.c. jest

ustalenie udziałów spadkowych N. S., M. S., T. S. oraz P. S. według sumy nominalnej

marek niemieckich, bez przeliczenia na walutę polską i porównanie do wyliczonego w

złotych polskich całego majątku należącego do spadkodawcy.

Przyjęcie przez Sąd drugiej instancji innego czasowego kryterium oceny

i związany z tym brak właściwej analizy, czy poszczególne przedmioty majątkowe

wyczerpują prawie cały spadek według stanu na dzień testowania sprawiają,

że przedwczesna jest ocena, co do prawidłowości uznania uczestników postępowania

za spadkobierców powołanych do całego spadku a nie za zapisobiorców. Zważyć poza

tym należy, iż znaczna część zarzutów skargi kasacyjnej, zakotwiczona formalnie na

gruncie przepisów prawa materialnego, koncentruje się na zarzutach dotyczących

ustaleń

faktycznych.

Już

na

podstawie

przepisów

obowiązujących

przed

wprowadzeniem skargi kasacyjnej uznawane było za niedopuszczalne podważanie

stanu faktycznego w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (por. wyroki SN z dnia 23

stycznia 1997 r. I CKN 51/96 OSNC 1997/6/7, z dnia 18 marca 2004 r. III CK 456/02

niepubl.). Obecnie pogląd ten znajduje dodatkowe uzasadnienie w świetle art. 398 3 § 3

k.p.c., który wyklucza z podstawy skargi zarzuty dotyczące ustalenia faktów i oceny

dowodów.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. w związku z

art. 13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania.