V CSK 363/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 363/10

POSTANOWIENIE

Dnia 15 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Mirosława M.

przy uczestnictwie Franciszki F., Edmunda F., Eulalii F.,

Bogumiły G., Jadwigi M., Barbary C. i Krzysztofa F.

o stwierdzenie nabycia spadku po Jacku F.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania Eulalii F.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 22 kwietnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestników

Franciszki F., Edmunda F., Bogumiły G., Barbary C. i Krzysztofa F. od

postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 7 sierpnia 2007 r., którym stwierdzono, że

spadek po Jacku F. nabyli na podstawie ustawy żona Mirosława F. w 20/40

częściach, rodzice Edmund F. i Franciszka F. po 5/40 oraz rodzeństwo Jadwiga M.,

Barbara C., Bogumiła G., Eulalia F. i Krzysztof F. po 2/40 części.

Orzeczenie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach:

Spadkodawca Jacek F. zmarł w dniu 9 stycznia 2005 r. W tym czasie był

żonaty z Mirosławą F. Ich syn Miłosz F. zmarł tego samego dnia od trzech ran

postrzałowych, a jego śmierć nastąpiła przed śmiercią ojca. Żona Jacka F. zmarła

po jego śmierci oraz po śmierci ich syna, w dniu 9 stycznia 2005 r., około 20

godziny, w wyniku rany postrzałowej głowy. Nie zachodzi dziedziczenie według

kolejności wynikającej z art. 931 § 1 k.c., ponieważ z akt postępowania karnego

sygn. Ds 289/05 wynika, że syn spadkodawcy nie żył w chwili śmierci ojca, chociaż

oboje zmarli od ran postrzałowych, a jego żona mimo wcześniejszego postrzelenia,

żyła w chwili śmierci męża. Przewieziono ją z P., miejsca postrzelenia, do szpitala

we W. Nieokreślenie godziny jej zgonu w akcie zgonu nie wyklucza ustalenia chwili

jej śmierci, w oparciu o inne dowody, zgromadzone w wymienionych aktach.

Oględzin zewnętrznych zwłok Miłosza F. dokonano na miejscu ich znalezienia w P.,

w dniu 9 stycznia o godzinie 1800, a Jacka F. w tym samym miejscu, tego samego

dnia, o godzinie 1820. Chwilę zgonu Mirosławy F. określono na godzinę 20 00 tego

samego dnia. Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2005 r. sygn. akt Ds. 289/05

umorzone zostało śledztwo w sprawie dokonania zabójstwa przez Jacka F. przy

użyciu broni palnej, wobec śmierci sprawcy czynów. Uczestniczkom postępowania

odmówiono przyznania statusu pokrzywdzonych, jak też doręczenia postanowienia

o umorzeniu śledztwa w tej sprawie, natomiast status taki uzyskały w sprawie sygn.

Ds. 99/06/S, dotyczącej śmierci Jacka F., w której również zostało umorzone

postępowanie, z uwagi na niestwierdzenie przestępstwa. Porządek dziedziczenia

określony został w oparciu o art. 932 i art. 933 § 1 k.c.

Postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 10 czerwca 2008 r. w sprawie

sygn. akt II Ca 652/07 apelacje uczestniczek zostały oddalone. Za niecelowe Sąd

ten uznał uzupełnianie aktów zgonu przez określenie godziny śmierci, skoro nawet

po dokonaniu uzupełnienia i wpisaniu tej samej godziny śmierci Sąd może

odmiennie oznaczyć ją w postępowaniu w przedmiocie stwierdzenia nabycia

spadku.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek skargi kasacyjnej uczestniczek Bogumiły

G. i Eulalii F. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2009 r., V CSK

401/08 uchylił opisane postanowienie Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do

ponownego

rozpoznania.

Wyrażone

zostało

w

nim

zapatrywanie,

że

dopuszczalność przeprowadzenia przez sąd spadku innych dowodów, poza aktami

stanu cywilnego, dla ustalenia chwili śmierci spadkodawcy, jego żony i syna

zależeć będzie od wyników postępowania administracyjnego w przedmiocie

uzupełnienia ich aktów zgonów o brakujące wpisy, zwłaszcza że nie są znane

przyczyny niewpisania tych danych.

W ponownym postępowaniu podjęte zostały działania zmierzające do

uzupełnienia aktów zgonów. Decyzją Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w W. z

dnia 6 października 2009 r. nr USC [...] uzupełniono akt zgonu Mirosławy F. przez

wpisanie godziny zgonu: dwudziesta. Akty zgonu Jacka F. i Miłosza F. uzupełnione

zostały przez wskazanie godziny odnalezienia zwłok: czternasta, zaś w rubrykach

dotyczących godzin zgonu wpisano: brak danych, ponieważ nie udało się ustalić tej

pory. Decyzje te podlegały wykonaniu przed upływem terminu wniesienia

odwołania, jako zgodne z żądaniami stron. Sąd Okręgowy stwierdził, że nie doszło

do

nieważności

postępowania,

chociaż

postanowienia

dowodowe

nie

konkretyzowały dokumentów, które jako elementy akt postępowania karnego

dopuszczone zostały jako dowody. Mogło to utrudnić odniesienie się do nich

uczestniczce Eulalii F., ale jednak nie prowadziło do pozbawienia jej możności

obrony. Nie wypełnia również przesłanek nieważności postępowania niedoręczenie

tej uczestniczce pisma procesowego wraz z załącznikami, złożonego przez innego

uczestnika, przeciwnika w sporze, przed rozprawą poprzedzającą wydanie

orzeczenia końcowego, jak i niewydanie jej z akt sprawy kserokopii kart z akt

postępowania karnego, które w całości udzielano jej do wglądu. Ustalenie godziny

śmierci Jacka F. i Miłosza F. dokonane zostało przez Sąd w oparciu o

zgromadzone dowody, wobec powołanej treści uzupełnionych aktów stanu

cywilnego. Nie powodowała konieczności zawieszenia postępowania śmierć

uczestnika Krzysztofa F. w toku postępowania apelacyjnego, skoro wszyscy

ustawowi spadkobiercy byli uczestnikami tego postępowania. Nie było natomiast

podstaw do przyjęcia, że mogło dojść do dziedziczenia testamentowego, skoro

zmarły był całkowicie ubezwłasnowolniony. Złożenie wniosków o wznowienie

postępowań

administracyjnych,

zakończonych

ostatecznymi

decyzjami

w przedmiocie uzupełnienia aktów stanu cywilnego, nie stanowiło uzasadnionej

podstawy do zawieszenia toczącego się postępowania.

Uczestniczka postępowania Eulalia F. oparła skargę kasacyjną na podstawie

naruszenia prawa procesowego, objętej art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c. Niezawieszenie

postępowania, wobec śmierci Krzysztofa F., stanowiło o naruszeniu art. 174 § 1

pkt 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., ponieważ nie można wykluczyć, że pozostawił

on testament i mogło to mieć wpływ na wynik sprawy. Złożenie wniosku o

wznowienie postępowań administracyjnych z powodu braku po stronie uczestniczki

przymiotu strony skutkowało obowiązkiem zawieszenia postępowania w oparciu o

art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c., a niedokonanie tego również mogło mieć wpływ na treść

orzeczenia. Z naruszeniem art. 382 k.p.c. Sąd Okręgowy oparł orzeczenie jedynie

na części materiału dowodowego zgromadzonego przez Sąd pierwszej instancji,

pominął bowiem analizę dowodów z dokumentów zawartych w aktach spraw Ds.

298/05 i Ds. 99/06, które nie zostały dołączone do akt sprawy w postępowaniu

apelacyjnym. Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie zasługiwał na podzielenie żaden z podniesionych przez skarżącą

zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Uregulowanie art. 382 k.p.c. traktuje

o

ogólnej

dyrektywie

kompetencyjnej,

wyrażającej

istotę

postępowania

apelacyjnego, będącego kontynuacją merytorycznego rozpoznania sprawy przez

sąd drugiej instancji, łącznie z prowadzeniem postępowania dowodowego, przy

uwzględnieniu reguł wskazanych w art. 381, art. 479 12 § 1 i art. 47914 § 1 k.p.c. Do

jego naruszenia może dojść jedynie w razie pominięcia materiału dowodowego

zebranego przez sąd pierwszej instancji lub w postępowaniu odwoławczym

i wydania rozstrzygnięcia tylko na podstawie dowodów przeprowadzonych

w jednym z tych postępowań, bez uwzględnienia pozostałych dowodów (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 25 listopada 2010 r., I CSK 704/09, niepubl.;

wyrok z dnia 7 października 2010 r., IV CSK 149/10, niepubl.). Zgodnie

z utrwalonym orzecznictwem naruszenie art. 382 k.p.c. nie może stanowić

samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, jeżeli nie doszło do pominięcia jednych

z przeprowadzonych dowodów. Wskazane jest powołanie także naruszenia

przepisów normujących postępowanie odwoławcze, którym uchybił sąd drugiej

instancji, rozpatrując apelację (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia

2010 r., I CSK 616/09, niepubl. i z dnia 29 czerwca 2010 r., III CSK 255/09,

niepubl.). Taka sytuacja nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie, skoro Sąd

Okręgowy oparł orzeczenie na podzielonych ustaleniach Sądu Rejonowego oraz na

dowodach, które przeprowadził w prowadzonym postępowaniu apelacyjnym,

a nadto nie doszło do powołania naruszenia innych przepisów postępowania.

Skarżąca,

kwestionując

prawidłowość

analizy

dowodów

z

dokumentów

zgromadzonych w postępowaniu karnym, które przeprowadził Sąd pierwszej

instancji, zmierza w istocie do podważenia przeprowadzonej oceny dowodów. Nie

wskazuje

jednocześnie

argumentów,

które

przemawiałyby

za

odmiennymi

wnioskami niż wysunięte przez Sąd Okręgowy. Zarzut niezapoznania się z aktami

postępowania karnego nie mógł się ostać, skoro nie została podważona ocena

prawidłowości ustaleń dokonanych przez Sąd pierwszej instancji, która uwzględnia

także

ustalenia

i

wynik

rozumowania,

niezakwestionowanego

skutecznie,

orzeczenia kończącego to postępowanie. Rozpoznając skargę kasacyjną, Sąd

Najwyższy jest związany, stosownie do art. 39813 § 2 k.p.c., ustaleniami

faktycznymi

stanowiącymi

podstawę

orzeczenia

sądu

drugiej

instancji.

Niedopuszczalne jest zatem podnoszenie w skardze zarzutów dotyczących

ustalenia faktów i oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Nie

były

usprawiedliwione

zastrzeżenia

dotyczące

niezawieszenia

postępowania na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

W postępowaniu procesowym śmierć strony jest przyczyną obligatoryjnego

zawieszenia postępowania, jeśli prawo lub obowiązek, będące przedmiotem

postępowania, przechodzą na spadkobierców. Niepodejmowanie przez sąd

żadnych czynności procesowych, poza przewidzianymi art. 179 § 3 k.p.c.,

podyktowane jest koniecznością stworzenia następcom prawnym zmarłej strony

możliwości wstąpienia do procesu i podjęcia działań mających na celu obronę ich

interesów. Odpowiednie stosowanie przepisów o zawieszeniu postępowania

w postępowaniu nieprocesowym uwzględniać musi jego odrębności, w tym także

dopuszczalność kontynuowania go z udziałem tylko jednego uczestnika. W każdym

przypadku śmierci uczestnika postępowania sąd powinien rozważyć, czy

zawieszenie postępowania jest konieczne, czy też może ono toczyć się bez udziału

jego następców prawnych, nie dochodzi bowiem do bezpośredniego zastosowania

wprost art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c., regulacji charakterystycznej dla postępowania

procesowego.

W

poszczególnych

rodzajach

tego

postępowania

potrzeba

powstrzymania się z dalszym jego prowadzeniem może różnie się kształtować,

odpowiednio do przewidzianej przepisami ich specyfiki. W

postępowaniu

dotyczącym stwierdzenia nabycia spadku zakresem kognicji sądu spadku jest,

zgodnie z art. 1025 § 1 k.c., art. 670 i art. 677 k.p.c., ustalenie kręgu spadkobierców

zmarłego i stwierdzenie, że nabyli oni prawa do spadku, co nastąpiło już w chwili

jego otwarcia, stosownie do art. 924 i art. 925 k.c. Wobec tego stwierdzenie to,

będące deklaratoryjnym orzeczeniem, dotyczy osób, które nabyły spadek w chwili

jego otwarcia, choćby zmarli w późniejszym czasie. Sąd spadku nie jest związany

żądaniem zgłoszonym przez wnioskodawcę, czy też uczestników postępowania,

spoczywa na nim obowiązek stwierdzenia nabycia spadku przez osoby, które

według ustaleń postępowania są spadkobiercami. Wobec tego w przypadku śmierci

uczestnika

postępowania

o

stwierdzenie

nabycia

spadku

prowadzone

postępowanie może toczyć się bez udziału jego spadkobierców, którzy mają

możliwość dochodzenia ustalenia ich praw do spadku w odrębnym postępowaniu.

Nie ma zatem podstaw do podzielenia stanowiska skarżącej o obligatoryjnym

zawieszeniu postępowania, w oparciu o art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c., wobec śmierci

w dniu 28 stycznia 2010 r. Krzysztofa F. Nie została wyłączona możliwość

zawieszenia postępowania z powodu śmierci uczestnika postępowania, w sytuacji

uznania tego przez sąd za celowe, w okolicznościach konkretnej sprawy.

Zawieszenie to ma wówczas fakultatywny charakter, podlegający w każdym

przypadku ocenie sądu. Trafnie Sąd Okręgowy stwierdził, że nie zachodzi

konieczność zawieszenia postępowania, jak też nie było ono celowe, skoro

zdarzenie

mające

stanowić

jego

przyczynę

zaistniało

w

toku

ponownie

prowadzonego postępowania apelacyjnego, po przeprowadzeniu wymaganych

dowodów. Nie można jednak podzielić przywołanych argumentów, ponieważ

kwestia kręgu spadkobierców tego uczestnika nie była objęta zakresem

prowadzonego postępowania. W konsekwencji uznać należało, że powoływanie

przez skarżącą wpływu naruszenia art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c. na wynik sprawy było

bezzasadne, skoro skutkiem zaskarżonego postanowienia było stwierdzenie, że

spadkobiercą Jacka F. był również Krzysztof F. Wyjaśnianie zaś wątpliwości

dotyczących

jego

następców

prawnych

nie

mogło

być

prowadzone

w rozpoznawanej sprawie.

Przepis art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. traktuje o możliwości zawieszenia

postępowania przez sąd z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od

uprzedniej decyzji organu administracji publicznej. Stanowi zatem, co do zasady,

przypadek

fakultatywnej

przyczyny

zawieszenia,

podyktowanej

względami

celowości. Prejudycjalna zależność rozstrzygnięcia sprawy cywilnej od uprzedniej

decyzji administracyjnej zachodzi w razie wyłonienia się zagadnienia, którego

rozstrzygnięcie nie należy do drogi sądowej. W takim przypadku zawieszenie

postępowania ma w zasadzie obligatoryjny charakter. Na taką ocenę związania

sądu w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku treścią aktów zgonów

spadkodawcy, Mirosławy F. i Miłosza F., wskazuje, powołane już postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2009 r., V CSK 401/08, z jednoczesnym

zastrzeżeniem, że jeśli mimo uzupełnienia tych aktów nie dojdzie do ustalenia

chwili ich śmierci, to dokonać tego powinien sąd w prowadzonym postępowaniu.

Wskazanymi, ostatecznymi decyzjami Kierowników Urzędów Stanu Cywilnego w P.

i w W. akty zgonów zostały uzupełnione, co było wiążące w rozpoznawanej sprawie

i zezwalało na dokonanie wymaganych ustaleń. Do zmiany sytuacji ukształtowanej

tymi decyzjami mogłoby dojść w razie ich uchylenia lub zmiany przez uprawniony

organ administracji publicznej. Złożenie przez skarżącą wniosku o wznowienie

postępowań administracyjnych zakończonych tymi ostatecznymi decyzjami nie

stanowi o obowiązku zawieszenia postępowania sądowego. Celowość zawieszenia

go w tej sytuacji podlegała ocenie Sądu Okręgowego, przy uwzględnieniu

wszystkich okoliczności sprawy. Prawidłowość decyzji Sądu, będącej następstwem

powołanych rozważań, w tym również określenia charakteru decyzji przez wydające

je organy oraz treści pism obejmujących wnioski o wznowienie, nie została przez

skarżącą skutecznie zakwestionowana. Przemawia to za bezzasadnością zarzutu

niezastosowania art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu w oparciu

o art. 39814 k.p.c.