V CSK 355/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 355/07

POSTANOWIENIE

Dnia 18 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku S. O.

przy uczestnictwie D. G.-O.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 23 lutego 2007 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd drugiej instancji, po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy i uczestniczki

postępowania w sprawie o podział majątku wspólnego, uwzględnił w części apelację

uczestniczki i postanowieniem reformatoryjnym ustalił, że w skład majątku dorobkowego

byłych małżonków wchodziły: 1) udział w ½ prawa własności nieruchomości

zabudowanej, przekształcony następnie w prawo własności lokalu mieszkalnego nr (…),

wydzielonego z budynku mieszkalnego opisanego szczegółowo w pkt I 1) sentencji, 2)

prawo najmu lokalu mieszkalnego opisanego w pkt I 2) sentencji, 3) prawo najmu boksu

garażowego opisanego w pkt I 3) sentencji.

Sąd odwoławczy obniżył z kwoty 214.660,94 zł do kwoty 209.708 zł sumę zasądzoną od

uczestniczki postępowania na rzecz wnioskodawcy, oddalając apelację wnioskodawcy i

dalej idącą apelację uczestniczki postępowania pkt II sentencji, oraz znosząc wzajemnie

koszty postępowania apelacyjnego między stronami (pkt III sentencji).

Sąd drugiej instancji uznał, że jeżeli byli małżonkowie przyjęli ustrój wspólności

majątkowej, to ze wszystkimi tego konsekwencjami wynikającymi z art. 32-34 k.r.o.,

jeżeli stosowanie tych przepisów nie zostało wyłączone majątkową umową małżeńską z

art. 47 k.r.o. O przynależności nabytego przedmiotu do majątku wspólnego decydują

przepisy art. 32-34 k.r.o. i to stwierdzenie odnosi się także do oświadczeń każdego z

uczestników złożonych w umowie sprzedaży z dnia 3 września 1987 r. Sąd Okręgowy

stwierdził nadto, że nie można przypisać decydującego znaczenia oświadczeniu

małżonków, że nabywany udział w nieruchomości nie należy do ich majątku

dorobkowego, a zarazem, że ich oświadczeń nie można także utożsamiać z

przeniesieniem własności nabywanej nieruchomości przez jednego z małżonków na

rzecz drugiego. Wnioskodawca nie był bowiem stroną umowy sprzedaży, a więc jego

oświadczenie było bardziej aktem wiedzy choć ułomnym, niż aktem woli, a ponadto nie

mógł on przenieść na uczestniczkę prawa własności w sytuacji, w której właścicielem

sprzedającym nieruchomość była osoba trzecia, stwierdził Sąd drugiej instancji.

Zarazem zaaprobował ustalenia Sądu Rejonowego, że środki przeznaczone na zakup

nieruchomości pochodziły z wynagrodzenia za pracę uczestniczki oraz zaciągniętych

pożyczek, a jednocześnie ustalił, że nie udowodniono, aby uczestniczka otrzymała

środki z darowizn w takiej wysokości jak twierdzi, i że przeznaczyła je na zapłatę ceny

nieruchomości.

W konsekwencji Sąd odwoławczy potwierdził zasadność stanowiska wyrażonego

przez Sąd Rejonowy, że nabyty udział w ½ prawa własności nieruchomości wchodzi w

skład majątku dorobkowego, gdyż takie prawo przysługiwało małżonkom w chwili

ustania wspólności ustawowej, a dopiero później przekształcone zostało w odrębną

własność lokalu mieszkalnego nr (…).

Skarga kasacyjna uczestniczki postępowania zaskarża postanowienie w części, a

mianowicie:

1. w pkt I podpunkt 1) w całości oraz co do rozstrzygnięcia o wzajemnym rozliczeniu

uczestników również w całości;

2. w pkt II w części oddalającej apelację uczestniczki w zakresie objętym skargą

kasacyjną;

3. w pkt III w całości.

Skarżąca oparła skargę na zarzutach mieszczących się w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej. Zarzutem obrazy objęto art. 31 k.r.o., art. 32 k.r.o., art. 33 k.r.o. i

art. 34 k.r.o. w związku z art. 47 i art. 49 k.r.o., w brzmieniu sprzed zmiany

wprowadzonej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r., przez niewłaściwe zastosowanie tych

przepisów wyrażające się przyjęciem, że skoro między uczestnikami nie doszło do

zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej, to nabycie przez uczestniczkę udziału w

nieruchomości na mocy umowy sprzedaży z dnia 3 września 1987 r. nie nastąpiło do

majątku odrębnego uczestniczki, co wynikało z treści oświadczeń uczestników

postępowania, lecz do majątku dorobkowego. W ocenie skarżącej nastąpiło istotne

naruszenie

autonomii

woli

małżonków

w

zakresie

możliwości

dysponowania

przedmiotami majątkowymi wchodzącymi w skład majątku dorobkowego.

Nadto skarżąca zarzuca naruszenie art. 60 k.c. i art. 65 § 1 i § 2 k.c. przez ich

niezastosowanie przy ocenie oświadczenia wnioskodawcy złożonego w umowie

sprzedaży udziału w nieruchomości z dnia 3 września 1987 r., a okoliczność, że

wnioskodawca nie był stroną tej umowy nie stanowi o braku możliwości złożenia przez

niego w akcie notarialnym oświadczenia woli lub wiedzy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej uczestniczka wywodzi, że dopuszczalne jest

rozporządzanie przez małżonka składnikiem majątku dorobkowego na rzecz majątku

odrębnego drugiego małżonka pomimo trwania ustawowej wspólności majątkowej.

Zdaniem skarżącej, oświadczenie wnioskodawcy zawarte w akcie notarialnym z dnia 3

września 1987 r. było ukierunkowane na wywołanie określonych skutków prawnych,

polegających na nabyciu przez nią udziału w nieruchomości do majątku odrębnego, a

zatem było wyrazem odejścia od unormowania przepisów art. 31 k.r.o. i art. 33 k.r.o.

Uczestniczka

postępowania

wywodzi,

że

niezależnie

od

przyjętego

ustroju

majątkowego, zgodnie z art. 47 k.r.o. małżonkowie byli władni postanowić o

przesunięciu funduszów z majątku dorobkowego do majątku odrębnego uczestniczki w

celu nabycia przez nią udziału w nieruchomości do jej majątku odrębnego. Dowodem

takiego ich porozumienia było oświadczenie wnioskodawcy w akcie notarialnym,

potwierdzające źródło nabycia udziału oraz wyrażające jednoznacznie wolę ulokowania

nabywanego składnika w majątku odrębnym uczestniczki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie wobec braku w niej

uzasadnionych podstaw.

Oparcie skargi na zarzutach mieszczących się w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej ma ten skutek, że oceny zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego

należało dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego będącego podstawą orzekania

Sądu drugiej instancji.

Rację ma skarżąca o tyle, że zarzut niewłaściwego zastosowania wskazanych

przepisów k.r.o. wiąże z brzmieniem tych przepisów sprzed ich zmiany wprowadzonej

ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691), zwanej dalej „ustawą”. Zważyć

bowiem należy, że z mocy przepisów intertemporalnych zawartych w przepisach art. 5

ustawy do oceny skutków umowy sprzedaży ½ udziału we własności nieruchomości

zabudowanej, zawartej w formie aktu notarialnego w dniu 3 września 1987 r. z udziałem

uczestniczki postępowania, stosować należy przepisy w brzmieniu poprzedzającym

powyższą zmianę. Przepis art. 5 ust. 1 ustawy nakazuje stosować nowe przepisy m.in.

także do stosunków majątkowych małżonków powstałych przed jej wejściem w życie (tj.

przed 19 stycznia 2005 r.) ale tylko wówczas, jeżeli przepisy art. 5 ust. 2-7 nie stanowią

inaczej. Tymczasem przepis art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy stanowi inaczej, ponieważ

nakazuje stosować przepisy dotychczasowe do oceny skutków m.in. czynności

zobowiązujących lub rozporządzających małżonków sprzed wejścia w życie ustawy.

Zarzut niewłaściwego zastosowania przepisów art. 31 k.r.o., art. 32 k.r.o., art. 33

k.r.o. i art. 34 k.r.o., w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą, oparty został w

istocie na zarzucie błędnej ich wykładni. Skarżąca kwestionuje stanowisko Sądu

odwoławczego, że nabycie przez uczestniczkę udziału w nieruchomości na mocy

umowy sprzedaży z dnia 3 września 1987 r. nie nastąpiło do majątku odrębnego

uczestniczki, pomimo treści oświadczeń uczestników postępowania, lecz do ich majątku

dorobkowego, ponieważ byłych małżonków nie wiązała umowa majątkowa małżeńska.

Zdaniem uczestniczki, takie stanowisko Sądu drugiej instancji doprowadziło do istotnego

naruszenia autonomii woli małżonków w zakresie dysponowania składnikami majątku

dorobkowego.

Z zarzutem skarżącej nie sposób się zgodzić. Rację ma Sąd odwoławczy

twierdząc, że skutkiem pozostawania małżonków w ustroju wspólności majątkowej jest

to, że przepisy art. 32-34 k.r.o. rozstrzygają o tym, co stanowi dorobek małżonków i

przesądzają o przynależności do tego majątku nabytego przedmiotu, jeżeli stosowanie

tych przepisów nie zostało wyłączone małżeńską umową majątkową, o której stanowi

art. 47 § 1 k.r.o. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że art. 32 § 1 k.r.o. stwarza

domniemanie przynależności do majątku dorobkowego przedmiotów majątkowych

nabytych w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez

jednego z nich, a przynależność tych przedmiotów do majątku odrębnego (obecnie:

osobistego) obowiązany jest udowodnić zainteresowany tym małżonek (por. wyrok SN z

dnia 11 września 1998 r., I CKN 830/97, niepubl.; postanowienie SN z dnia 6 lutego

2003 r., IV CKN 1721/00 niepubl.; wyrok SN z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK 397/03

niepubl.; wyrok SN z dnia 16 kwietnia 2003 r., II CKN 1409/00, OSNC 2004 r., Nr 7-8,

poz. 113; wyrok SN z dnia 30 czerwca 2004 r., IV CK 513/03, niepubl.) Okoliczność, że

stroną umowy był tylko jeden małżonek nie wystarcza do przyjęcia, że udział w

nieruchomości nabyty w czasie trwania wspólności ustawowej wszedł do majątku

odrębnego małżonka – strony umowy (por. postanowienie SN z dnia 16 października

1997 r., I CKN 130/97, niepubl.). Domniemanie faktyczne, że przedmiot majątkowy

nabyty przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej

stanowi dorobek (art. 32 § 1 k.r.o.) można co prawda obalić przez wykazanie, że

nabycie nastąpiło ze środków finansowych stanowiących majątek odrębny (wyrok SN z

dnia 9 stycznia 2001 r., II CKN 1194/00, niepubl.).

Słusznie zatem twierdzi Sąd Okręgowy, że nie można przypisać decydującego

znaczenia oświadczeniu małżonków, iż nabywany udział w nieruchomości nie należy do

majątku dorobkowego, ponieważ samo takie oświadczenie nie może stanowczo

wyłączać skutków wynikających z przepisów art. 32-34 k.r.o., w sytuacji pozostawania

małżonków w ustroju małżeńskiej wspólności ustawowej. Jej ograniczenie lub

wyłączenie możliwe jest oczywiście na mocy małżeńskiej umowy przewidującej taki

skutek i zawartej w formie aktu notarialnego, ale w sprawie bezspornym jest, że umowa

taka nie została zawarta między uczestnikami. Również w reprezentatywnym

piśmiennictwie jednoznacznie podkreślono, że prawo własności nabyte w czasie trwania

wspólności majątkowej z reguły wchodzi do majątku wspólnego, i to niezależnie od tego,

czy zostało nabyte przez jedno z małżonków, czy przez oboje. Bez znaczenia z reguły

pozostaje także to, czy środki przeznaczone na nabycie własności pochodziły z majątku

wspólnego, czy też z majątku odrębnego (obecnie osobistego), chyba, że nabycie

nastąpiło w drodze tzw. surogacji, której wystąpienia nie wykazano jednak w stanie

faktycznym niniejszej sprawy. Skoro więc uczestniczka nabyła udział we współwłasności

zabudowanej nieruchomości w czasie trwania małżeństwa, to z mocy art. 32 § 1 k.r.o.

udział ten stał się elementem wspólnego majątku małżonków, ponieważ nie zostało

wykazane aby z mocy art. 33 k.r.o. można go było zaliczyć do majątku odrębnego

uczestniczki postępowania. Trafność stanowiska Sądu odwoławczego potwierdzają nie

podważone skutecznie przez uczestniczkę ustalenia, że środki przeznaczone na zakup

udziału w prawie własności nieruchomości pochodziły z wynagrodzenia za pracę oraz

zaciągniętych pożyczek. Skarżąca nie podważyła skutecznie także ustalenia Sądu, że

nie udowodniono, aby uczestniczka otrzymała środki z darowizn w takiej wysokości jak

twierdzi i że przeznaczyła je na zapłatę ceny nieruchomości. Przesądza to o braku

podstaw do zastosowania art. 33 pkt 3 k.r.o., a w konsekwencji do uznania, że do

nabycia przez uczestniczkę udziału w nieruchomości nie doszło w drodze tzw. surogacji,

a tylko w razie istnienia takiego pozytywnego ustalenia możliwe byłoby, z mocy tego

przepisu,

wystąpienie

skutku

prawnego

oczekiwanego

przez

uczestniczkę

postępowania. Nawet jednak przy hipotetycznym tylko założeniu, że nabycie przedmiotu

przez jednego z małżonków zostało sfinansowane częściowo ze środków majątku

wspólnego, przyjmuje się w nowszym piśmiennictwie, że o zaliczeniu do określonej

masy majątkowej decydować powinno porównanie wielkości środków pochodzących z

poszczególnych majątków, przy czym jedna z tych kwot powinna być zdecydowanie

większa i przesądzać o tym, do którego majątku wchodzi nabyty przedmiot (odmiennie

Sąd Najwyższy w krytycznie ocenianym orzeczeniu z dnia 13 listopada 1962 r., III CO

2/62, OSNCP 1963, Nr 10, poz. 217, w którym uzależniono odstępstwo od skutku

prawnego określonego w art. 31 k.r.o. od wyrażenia przez małżonków odmiennej woli).

Wobec powyższego zarzuty niewłaściwego zastosowania wymienionych w skardze

kasacyjnej przepisów k.r.o. należało uznać za nieuzasadnione.

Chybione okazały się również zarzuty naruszenia przepisów art. 60 k.c. i art. 65 §

1 i 2 k.c. wskutek ich niezastosowania przy ocenie oświadczenia wnioskodawcy

złożonego w umowie z dnia 3 września 1987 r. sporządzonej w formie aktu notarialnego.

O zastosowaniu tych przepisów i dokonaniu zgodnie z ich wymogami oceny

oświadczeń woli zarówno wnioskodawcy jak i uczestniczki postępowania świadczy

expressis verbis brzmienie ostatniego akapitu na str. 9 uzasadnienia zaskarżonego

wyroku.

Okoliczność,

że

sformułowane

przez

Sąd

drugiej

instancji

rezultaty

zastosowania przepisów art. 60 k.c. i art. 65 k.c. są niesatysfakcjonujące dla strony

skarżącej nie może jednak przesądzać o zasadności zarzutu niezastosowania

wymienionych przepisów. Jedynie ubocznie można zauważyć, że z brzmienia

postanowienia § 3 in fine umowy z dnia 3 września 1987 r. wynika, iż wnioskodawca

potwierdził jedynie wyjaśnienie uczestniczki tego postępowania, a mianowicie, że kupna

udziału we własności nieruchomości dokonuje ona z majątku odrębnego. Złożenie

takiego oświadczenia nie jest jednak równoznaczne z przesądzeniem o jego

prawdziwości i prawnej skuteczności, ponieważ o tym co składa się na odrębny majątek

każdego z małżonków przesądza ustawodawca w art. 33 k.r.o., a nie wola, czy

wyobrażenia któregokolwiek z małżonków. Kwalifikacji tej nie może więc zmienić ocena

przez Sąd przesłanek sposobu wyrażania woli osoby dokonującej czynności prawnej

(art. 60 k.c.), ani przesłanek tłumaczenia oświadczeń woli oraz badania zgodnego

zamiaru stron i celu umowy (art. 65 § 1 i § 2 k.c.). Ponadto wnioskodawca nie był osobą

dokonującą czynności prawnej, ponieważ nie był stroną umowy z dnia 3 września 1987

r., a zatem do oceny oświadczenia wnioskodawcy nie należało także z tej przyczyny

stosować wprost wymienionych przepisów k.c. Trafnie uznał też Sąd drugiej instancji, że

nie można przyjąć, aby oświadczenie uczestników złożone w § 3 in fine umowy z dnia 3

września 1987 r. skutkowały zawarciem między nimi umowy, w której wnioskodawca

rozporządził na rzecz uczestniczki nabywaną nieruchomością. Rozporządzanie

udziałem w nieruchomości, będącym elementem majątku wspólnego celem jego

przeniesienia do majątku osobistego drugiego małżonka jest oczywiście możliwe (v.

Uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 10 kwietnia 1991 r., III CZP 76/90, OSNC

1991/10-12/117; wyrok SN z dnia 25 listopada 2003 r., II CK 23/02, niepubl.), ale

wymaga złożenia zgodnych oświadczeń woli w przedmiocie rozporządzenia i to

mających postać postanowień umowy zawartej między małżonkami i sporządzonej w

formie aktu notarialnego. W stanie faktycznym sprawy brak jest ustalenia aby doszło do

dokonania

takiej

czynności

prawnej

między

wnioskodawcą

a

uczestniczką

postępowania.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji działając na podstawie

art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.