V CSK 35/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 35/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSA Roman Dziczek

w sprawie z powództwa Zbigniewa J.

przeciwko Andrzejowi G., Jarosławowi R. i P. Zakładom Metalowym Sp. z o.o. w C.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód domagał się uznania bezskuteczności w stosunku do niego

czynności prawnych, na podstawie których jego dłużnik - Centrala Handlu Węglem

W. spółka z o.o. przeniosła na rzecz pozwanych wierzytelność przysługującą mu

wobec P. Ciepłownia spółki z o.o. w S.

Sąd Okręgowy w wyroku z dnia 23 marca 2010 r. uznał, że zawarta w dniu

26 listopada 2004 r. między spółką CHW W. a pozwanym Andrzejem G. umowa, na

podstawie której spółka przelała na niego przysługującą jej wobec P. Ciepłownia

spółki z o.o. w S. wierzytelność wraz z odsetkami, jest bezskuteczna w stosunku do

powoda, któremu przysługuje wynikająca z wyroku Sądu Okręgowego z dnia

4 października 2004 r. wierzytelność w kwocie głównej 71 331,78 zł, oddalił

powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach.

Sąd Okręgowy ustalił, że CHW W. zawarła w dniu 30 września 2004 r. z P.

Ciepłownia spółką z o.o. w S. porozumienie w sprawie uznania przez spółkę P.

Ciepłownia długu w kwocie 170 072,97 zł wobec spółki CHW W. Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 4 października 2004 r. zasądził na rzecz powoda od CHW W.

kwotę 71 331,78 zł. Prowadzona egzekucja nie odniosła zamierzonego skutku.

Spółka CHW W. zawarła dnia 26 listopada 2004 r. trzy umowy przelewu

przysługującej jej wierzytelności do spółki P. Ciepłownia, m.in. z pozwanym

Andrzejem G. na kwotę 70 000 zł. Pozwany zobowiązał się do zapłaty za przelew

jedynie ze środków wyegzekwowanych od dłużnika w ramach powiernictwa.

Sąd Okręgowy podkreślił, że bezsporna była niewypłacalność spółki CHW

W. w listopadzie 2004 r. Zbycie przez nią na rzecz Andrzeja G. części

wierzytelności przysługującej jej w stosunku do spółki P. Ciepłownia nie prowadziło

jednak do osiągnięcia żadnych korzyści finansowych. Sąd Okręgowy uznał, że

pozwany Andrzej G. wiedział, iż spółka CHW W. działała ze świadomością

pokrzywdzenia powoda, dlatego przyjął, że w stosunku do pozwanego Andrzeja G.

zachodziły przesłanki określone w art. 527 i nast. k.c.

Pozwany Andrzej G. wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 sierpnia 2010 r. zmienił zaskarżony wyrok

w punkcie 1 w ten sposób, że powództwo oddalił i w punkcie 3 w ten sposób, że

zawarte w nim orzeczenie uchylił oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanego

Andrzeja G. 5 000 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny uznał, że mimo bezzasadności zarzutów podniesionych

w apelacji musi ona być uwzględniona z tego powodu, że celem skargi pauliańskiej

jest – jak wprost wynika to z art. 532 k.c. – umożliwienie wierzycielowi zaspokojenia

się ze składnika majątkowego, który na skutek dokonanej z jego pokrzywdzeniem

czynności prawnej wyszedł z majątku jego dłużnika. Tymczasem – jak wynika ze

znajdujących się w aktach sprawy dowodów (karty 146-148 i 150) – przelana

wierzytelność została zaspokojona przez spółkę P. Ciepłownia niezwłocznie po

przelewie, bo jeszcze przed końcem 2004 r. i na skutek spełnienia świadczenia

przez dłużnika wygasła. W takiej sytuacji uznanie umowy przelewu wierzytelności

za bezskuteczną nie spełniłoby swego celu, a wyrok w tym zakresie byłby

pozbawiony jakiegokolwiek znaczenia, nie mógł zatem zapaść.

Powód

wniósł

skargę

kasacyjną,

w

której

zaskarżył

wyrok

Sądu

Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego,

mianowicie art. 527 § 1 i art. 532 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie Sądy ustaliły, że niewypłacalna spółka CHW W.,

zawierając z pozwanym Andrzejem G. nieekwiwalentną umowę przelewu

wierzytelności, działała ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela (powoda),

skoro stała się niewypłacalna w większym stopniu, a pozwany Andrzej G. o tym

wiedział. Zostały zatem spełnione przesłanki uznania tej umowy za bezskuteczną w

stosunku do powoda (art. 527 § 1 i 2 k.c.). Problem sprowadza się natomiast do

tego, czy w razie uznania umowy przelewu wierzytelności za bezskuteczną

wierzyciel (powód) będzie mógł dochodzić od osoby trzeciej (pozwanego)

zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wyszły z majątku dłużnika (spółki

CHW W.), jeżeli będąca przedmiotem przelewu wierzytelność wygasła na skutek

spełnienia świadczenia przez spółkę P. Ciepłownia (art. 532 k.c.).

Sąd Najwyższy podkreślił w wyroku z dnia 22 marca 2001 r., V CKN 280/00

(niepubl.), że pokrzywdzenie wierzyciela należy oceniać nie według chwili

dokonania czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią, lecz według chwili jej

zaskarżenia (wystąpienia z żądaniem uznania bezskuteczności czynności prawnej).

Podobny pogląd Sąd Najwyższy wypowiedział w wyrokach z dnia 23 lipca 2003 r.,

II CKN 299/01 (niepubl.) i z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK 367/03 (niepubl.). Z kolei

w wyroku z dnia 5 marca 2008 r., V CSK 471/07 (niepubl.) Sąd Najwyższy

stwierdził, że ocena zasadności skargi pauliańskiej wymaga ustalenia, czy

pokrzywdzenie wierzycieli zachodzi w chwili orzekania, w innej chwili nie wiadomo

bowiem, czy prawo zaspokojenia doznało uszczerbku.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku in fine Sąd Apelacyjny przyjął, że

przelana

wierzytelność

została

zaspokojona

przez

spółkę

P. Ciepłownia

niezwłocznie po przelewie, bo jeszcze przed końcem 2004 r. i na skutek spełnienia

świadczenia przez dłużnika wygasła. Podkreślił, że wynika to z akt sprawy (karty

146-148 i 150). Tymczasem ani z wymienionych kart, ani z innych dokumentów

znajdujących się w aktach sprawy wspomniana okoliczność nie wynika. W tej

sytuacji, wobec takich ustaleń faktycznych nie można ocenić zasadności

podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Sąd Najwyższy przyjmuje w swoim orzecznictwie, że o prawidłowym

zastosowaniu prawa materialnego można mówić dopiero wówczas, gdy ustalenia

stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku pozwalają na ocenę tego

zastosowania. Tym samym brak stosownych ustaleń uzasadnia zarzut skargi

kasacyjnej naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie

(zob. wyrok z dnia 26 marca 1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 128,

postanowienie z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, niepubl., wyrok z dnia

20 kwietnia 2004 r., V CK 92/04, niepubl., wyrok z dnia 5 października 2005 r.,

I UK 40/05, OSNP 2006, nr 17-18, poz. 280, wyrok z dnia 17 marca 2006 r., I CSK

81/05, OSP 2007, nr 3, poz. 30, postanowienie z dnia 27 kwietnia 2006 r., I CSK

55/10, wyrok z dnia 5 marca 2007 r., I PK 228/06, OSNP 2008, nr 7-8, poz. 100,

wyrok z dnia 4 października 2007 r., I UK 111/07, niepubl., wyrok z dnia 9 listopada

2007 r., V CSK 245/07, OSNC-ZD 2008 D, poz. 95, wyrok z dnia 28 maja 2008 r.,

II CSK 658/07, niepubl., wyrok z dnia 24 lipca 2008 r., IV CSK 87/08, Monitor

Prawniczy 2008, nr 16, s. 844, wyrok z dnia 20 sierpnia 2008 r., I PK 39/08, OSNP

2010, nr 1-2, poz. 9, wyrok składu siedmiu sędziów z dnia 15 stycznia 2009 r.,

I CSK 333/07, OSNC-ZD 2009 D, poz. 97, wyrok z dnia 19 marca 2009 r., IV CSK

492/08, niepubl., wyrok z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 459/08, niepubl., wyrok

z dnia 15 maja 2009 r., II CSK 708/08, niepubl., wyrok z dnia 19 listopada 2009 r.,

IV CSK 219/09, wyrok z dnia 17 lutego 2010 r., IV CSK 345/09, niepubl., wyrok

z dnia 17 marca 2010 r., II CSK 507/09, niepubl., wyrok z dnia 29 września 2010 r.,

V CSK 55/10).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.