V CSK 35/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 35/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E.W.

przeciwko K.M., D.P. i Syndykowi masy upadłości „E." spółki jawnej

o wydanie i ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 września 2008 r., sygn. akt [...],

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego Syndyka masy

upadłości " E. " spółki jawnej kwotę 3.600 (trzy tysiące

sześćset)

złotych

tytułem

kasacyjnego.

Uzasadnienie

kosztów

postępowania

E.W. w pozwie skierowanym przeciwko K.M., D.P. i Syndykowi Masy

Upadłości „E.” spółka jawna domagał się wydania nieruchomości zabudowanej,

obejmującej działki nr 38/1, 51/1, 32 i 34 AM-2. Jednocześnie wniósł o stwierdzenie

nieważności umowy sprzedaży rzeczonej nieruchomości, zawartej przez Syndyka z

K.M. i D.P. w dniu 29 kwietnia 2004 r.

Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2008 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo

i zasądził od powoda na rzecz Syndyka koszty procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że powód oraz jego synowie S.W. i K.W. byli

wspólnikami spółki cywilnej „A.” s.c.. W skład majątku wspólnego wspólników spółki

cywilnej wchodziła rzeczona nieruchomość. W dniu 8 stycznia 2001 r. powód i jego

synowie podjęli uchwałę o przekształceniu spółki cywilnej „A.”. w spółkę jawną pod

firmą „E.” spółka jawna. W dniu 6 kwietnia 2001 r. Sąd Rejonowy w W. wpisał

spółkę jawną do Krajowego Rejestru Sądowego. Spółka jawna prowadziła swoją

działalność

gospodarczą,

wykorzystując

rzeczoną

nieruchomość.

W

dniu

18 listopada 2002 r. została ogłoszona upadłość spółki jawnej. W bilansie i spisie

składników majątku spółki jawnej na dzień ogłoszenia upadłości została

uwzględniona rzeczona nieruchomość. W dniu 7 kwietnia 2004 r. Sąd Rejonowy

w Ś. wpisał spółkę jawną w dziale II księgi wieczystej KW nr [...] jako właściciela

rzeczonej nieruchomości oraz wpisał ostrzeżenie o ogłoszeniu upadłości spółki.

Postanowieniem z dnia 15 października 2004 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił

apelację uczestników postępowania od tych wpisów. W dniu 29 kwietnia 2004 r.

Syndyk masy upadłości spółki jawnej, działając na podstawie uchwały rady

wierzycieli z dnia 2 grudnia 2003 r., sprzedał K.M. i D.P. zabudowaną działkę nr

51/1 AM-2. K.M. i D.P. nabyli rzeczoną działkę na współwłasność w udziałach

wynoszących 1/2. W dniu 25 maja 2004 r. pozwana D.P. sprzedała pozwanemu

K.M. swój udział we współwłasności działki nr 51/1.

Sąd Okręgowy wskazał, że podstawę prawną przekształcenia spółki cywilnej

w spółkę jawną stanowił art. 26 § 4 k.s.h., który w pierwotnym brzmieniu nie

określał, jakie skutki w odniesieniu do majątku spółki cywilnej wywołuje jej

przekształcenie jej w spółkę jawną. Zdaniem Sądu, kwestia ta została

rozstrzygnięta przez nowelizację kodeksu spółek handlowych z dnia 12 grudnia

2003 r., która weszła w życie w dniu 15 stycznia 2004 r. W art. 26 § 4 dodano

wówczas zdanie, zgodnie z którym spółka, o której mowa w art. 860 k.c., może być

przekształcona w spółkę jawną. Jednocześnie zmieniono § 5, wprowadzając

regulację, w myśl której z chwilą wpisu do rejestru spółka cywilna staje się spółką

jawną, przysługują jej wszystkie prawa i obowiązki stanowiące majątek wspólny

wspólników, a art. 553 § 2 i 3 stosuje się odpowiednio. Sąd Okręgowy,

rozstrzygając, czy w niniejszej sprawie przekształcenie spółki cywilnej w spółkę

jawną wywołało w odniesieniu do majątku wspólników skutki w postaci sukcesji

generalnej praw i obowiązków wspólników spółki cywilnej, podzielił pogląd

wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK

177/04 (OSNC 2005, nr 12, poz. 217), zgodnie z którym, przekształcenie spółki

cywilnej w spółkę jawną na podstawie pierwotnego brzmienia art. 26 § 4 k.s.h.

powodowało wstąpienie spółki przekształconej we wszystkie prawa i obowiązki

wspólników spółki przekształcanej. Zdaniem Sądu Okręgowego, z chwilą

przekształcenia spółki cywilnej w spółkę jawną sporna nieruchomość weszła do

majątku nowo utworzonej spółki jawnej, a tym samym przestała być przedmiotem

współwłasności łącznej powoda i jego synów. Sąd Okręgowy w konsekwencji

oddalił również żądanie ustalenia nieważności umowy sprzedaży działki nr 512/1

zawartej przez Syndyka z K.M. i D.P.

Powód wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 10 września 2008 r. oddalił apelację i orzekł

o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny podzielił dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne

i wywiedzione z nich oceny prawne. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, żaden przepis

polskiego prawa nie ustanawia zakazu zbywania rzeczy cudzej. Przeciwnie,

w ustawie można znaleźć wiele przepisów, które zbycie rzeczy przez osobę

niebędącą właścicielem wprost przewidują i sankcjonują. Nigdzie też nie została

skodyfikowana zasada nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet,

zaś jeśli ona funkcjonuje, to jako norma nie pisana, wynikająca raczej z tradycji

i ducha przyjętego porządku prawnego, rzutująca ponadto na skutki umowy, nie zaś

na jej ważność, w odniesieniu do prawa własności oznacza bowiem ona tylko to, że

własność może skutecznie przenieść na nabywcę tylko właściciel. Niezależnie od

tego, żądanie ustalenia nieważności rzeczonej umowy z dnia 29 kwietnia 2004 r.

oraz żądanie wydania przez nabywców działki nr 512/1 nie mogło być

uwzględnione z uwagi na to, że Syndyk był uprawniony do rozporządzenia

rzeczoną nieruchomością. Mając świadomość zajmowania przez Sąd Najwyższy

także odmiennego stanowiska, na które powołuje się powód (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2004 r., V CZ 53/04, niepubl., postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2003 r., IV CK 13/03, niepubl., postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 159/05, niepubl.,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2004 r., I CK 79/04, niepubl.), Sąd

Apelacyjny podzielił pogląd wyrażany konsekwentnie przez Sąd Najwyższy

w nowszych orzeczeniach, zgodnie z którym spółka jawna, która powstała

z przekształcenia spółki cywilnej na podstawie art. 26 k.s.h. również przed dniem

15 stycznia 2004 r., jest jej sukcesorem uniwersalnym w zakresie wspólnych praw

i obowiązków wspólników spółki cywilnej (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 14 stycznia 2005 r., III CK 177/04, OSNC 2005, nr 12, poz. 217, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 października 2005 r., V CK 285/05, niepubl., wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 września 2007 r., V CK 141/07, niepubl., wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 stycznia 2008 r., III CSK 196/07, niepubl., wyrok SN z dnia

4 marca 2008 r., IV CSK 496/07, niepubl.). W uzasadnieniu tego poglądu Sąd

Najwyższy wskazał, że po nowelizacji kodeksu spółek handlowych, która weszła

w życie dnia 15 stycznia 2004 r., nie ulega wątpliwości, że spółce jawnej powstałej

w wyniku przekształcenia się na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. spółki cywilnej

przysługują wszystkie wspólne prawa i obowiązki wspólników spółki cywilnej, co

wynika jednoznacznie z art. 26 § 5 k.s.h. w obecnym brzmieniu.

Powód w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego, mianowicie art. 26 ust. 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu w związku

z art. 553 k.s.h., art. 158 w związku z art. 73 § 2 k.c., art. 58 § 2 i art. 222 § 1 k.c.,

oraz przepisów postępowania, mianowicie art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie kilku przepisów kodeksu

cywilnego i kodeksu spółek handlowych, jednakże istota problemu prawnego, który

występuje w niniejszej sprawie, dotyczy sposobu rozumienia art. 26 § 4 k.s.h.

w pierwotnym brzmieniu. Według początkowo przyjętego sformułowania art. 26 § 4

k.s.h., przepisy § 1-3 o zgłoszeniu spółki jawnej do sądu rejestrowego miały

zastosowanie do spółki cywilnej, której przychody netto ze sprzedaży towarów lub

świadczenia usług w każdym z dwóch kolejnych lat obrotowych osiągnęły

równowartość w walucie polskiej co najmniej 400.000 euro, z chwilą zaś wpisu do

rejestru spółka cywilna stawała się spółką jawną. Od dnia 15 stycznia 2004 r.

obowiązywały przepisy art. 26 k.s.h. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia

12 grudnia 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks spółek handlowych oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 229, poz. 2276). Zgodnie z art. 26 § 4 k.s.h., spółka

cywilna mogła być przekształcona w spółkę jawną, jeżeli zaś przychody netto spółki

cywilnej w każdym z dwóch ostatnich lat obrotowych osiągnęły wartość

powodującą, zgodnie z przepisami o rachunkowości, obowiązek prowadzenia ksiąg

rachunkowych, jej przekształcenie w spółkę jawną było obowiązkowe i powinno

nastąpić w terminie trzech miesięcy od zakończenia drugiego roku obrotowego.

Według art. 26 § 5 k.s.h., z chwilą wpisu do rejestru spółka cywilna staje się spółką

jawną; spółce tej przysługują wszystkie prawa i obowiązki stanowiące majątek

wspólny wspólników, a przepisy art. 553 § 2 i 3, dotyczące przekształceń spółek

handlowych, mają odpowiednie zastosowanie. W stanie prawnym obowiązującym

od dnia 8 stycznia 2009 r. zmieniony art. 26 § 4 k.s.h. przewiduje, że

przekształcenie spółki cywilnej w spółkę jawną jest całkowicie fakultatywne

(zob. ustawę z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek

handlowych, Dz. U. Nr 217, poz. 1381).

W niniejszej sprawie przekształcenie spółki cywilnej w spółkę jawną

nastąpiło w 2001 r., a więc w okresie obowiązywania art. 26 § 4 k.s.h.

w pierwotnym brzmieniu. W tym czasie, przed dniem 15 stycznia 2004 r., omawiana

regulacja była do tego stopnia niejasna, że nie było wiadomo, czy w ogóle

zarejestrowanie

spółki

cywilnej

jako

spółki

jawnej

było

przekształceniem

w rozumieniu k.s.h., z czym wiązałaby się zasada kontynuacji i konsekwentnie

przyjęcie, że spółka jawna wstępowała we wszystkie prawa i obowiązki spółki

cywilnej. Wątpliwość tę przeciął ustawodawca we wspomnianej nowelizacji z dnia

12 grudnia 2003 r., wprost wspominając w art. 26 § 4 k.s.h. o przekształceniu oraz

wyraźnie regulując zasadę kontynuacji w art. 26 § 5 k.s.h.

W

stanie

prawnym

przed

dniem

stycznia

2004

r.

za

tezą

o przekształceniu przemawiały przede wszystkim dwa argumenty: posłużenie się

przez ustawodawcę sformułowaniem „staje się” (art. 26 § 4 in fine) oraz wykładnia

funkcjonalna (taka interpretacja znacznie ułatwiała obrót). Przeciwko tej tezie

świadczyła jednak wykładnia systemowa i logiczna: skoro umowa spółki cywilnej

jest tylko umową prawa cywilnego, (tak jak np. umowa sprzedaży), to trudno

przyjąć, aby umowa mogła przekształcić się w samodzielny podmiot prawa;

wyłącznie jeden podmiot prawa mógł przekształcić się w inny podmiot, zatem

art. 26 § 4 k.s.h. nakładał wyłącznie obowiązek utworzenia spółki jawnej na bazie

majątku spółki cywilnej w sytuacji ekonomicznej określonej w tym przepisie.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 159/05

(niepubl.) przyjął, że przekształcenie na podstawie art. 26 § 4 k.s.h. nie

powodowało automatycznego (zgodnego z zasadą kontynuacji) przejścia majątku

spółki cywilnej na spółkę jawną. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy

w postanowieniu z dnia 7 lipca 2004 r., I CK 79/04 (niepubl.). Sąd Najwyższy

przyjmował też, że spółka jawna nie była następcą procesowym wspólników spółki

cywilnej (np. postanowienie z dnia 8 lipca 2003 r., IV CK 13/03, niepubl.;

postanowienie z dnia 23 czerwca 2004 r., V CZ 53/04, niepubl.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zajmowano jednak także stanowisko

odmienne, akceptujące zasadę kontynuacji. Po raz pierwszy Sąd Najwyższy przyjął

taką wykładnię art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu w postanowieniu z dnia

14 stycznia 2005 r., III CK 177/04 (OSNC 2005, nr 12, poz. 217), następnie zaś

potwierdził w wyroku z dnia 26 października 2005 r., V CK 285/05 (niepubl.),

wyroku z dnia 21 września 2007 r., V CSK 141/07 (OSNC 2008, nr 11, poz. 131),

wyroku z dnia 9 stycznia 2008 r., III CSK 196/07 (niepubl.) i wyroku z dnia 4 marca

2008 r., IV CSK 496/07 (niepubl.), a także – pośrednio – w uzasadnieniu uchwały

z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 9/08 (OSNC 2009, nr 4, poz. 54).

Sąd Najwyższy w niniejszym składzie przychyla się do tego drugiego

stanowiska. W szczególności podziela pogląd wyrażony w wyroku z dnia 4 marca

2008 r., IV CSK 496/07, w którym prawidłowo przyjęto, że automatycznie, jeżeli

ustawodawca w drodze zmiany legislacyjnej doprecyzowuje przepis, to dokonuje

jakby wykładni autentycznej, a więc również wcześniejszy, niejasny przepis należy

zawsze rozumieć zgodnie z duchem nowelizacji. Taka interpretacja nie narusza

zakazu

działania

prawa

wstecz,

oznacza

zaś

jedynie

opowiedzenie

się

ustawodawcy za jednym z dwóch możliwych sposobu rozumienia przepisu przed

nowelizacją. W konsekwencji na pełną aprobatę zasługuje stanowisko zajęte przez

Sąd Apelacyjny, że zmiana art. 26 k.s.h. dokonana dnia 12 grudnia 2003 r.

przesądza o tym, że także wcześniej należało przyjąć, iż przepis ten regulował

przekształcenie ex lege spółki cywilnej w spółkę jawną. Poza tym, za bronionym tu

stanowiskiem przemawia wykładnia funkcjonalna. Jaki bowiem sens miałoby

pierwotne sformułowanie rozważanego przepisu o tym, że z chwilą wpisu do

rejestru spółka cywilna stawała się spółką jawną, ale spółką bez majątku, który

nadal byłby przedmiotem wspólności wspólników nieistniejącej już spółki cywilnej.

Podkreślić zaś trzeba wyraźnie, że celem art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu

było zmuszenie wspólników spółki cywilnej prowadzących działalność gospodarczą

w większym rozmiarze do tego, aby kontynuowali tę działalność w formie spółki

jawnej.

Nietrafność sformułowanego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia

art. 26 § 4 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu sprawia, że nie można uwzględnić także

pozostałych zarzutów naruszenia prawa materialnego. Skoro bowiem art. 26 § 4

k.s.h. w pierwotnym brzmieniu przewidywał sukcesję uniwersalną, to nie dochodziło

do zawarcia żadnej umowy między spółką jawną a spółką cywilną, która przecież

nigdy nie była podmiotem prawa, zatem zarzut naruszenia art. 158 w związku

z art. 73 § 2 k.c. jest całkowicie chybiony. W konsekwencji bezprzedmiotowe są

zarzuty naruszenia art. 58 § 2 i art. 222 § 1 k.c.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c.,

podniesiony zresztą w skardze kasacyjnej niejako w konsekwencji nietrafnego

zarzutu naruszenia art. 158 w związku z art. 73 § 2 k.c. Należy ponadto wskazać,

że, zgodnie z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej

tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich

koniecznych elementów bądź zawiera tak oczywiste braki, które uniemożliwiają

kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada

1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83, oraz z dnia 8 października

1997 r., I CKN 312/97, z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca

2003 r., IV CKN 11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja

2003 r., II CKN 121/01, z dnia 9 marca 2006 r., I CSK 147/2005). Takich zaś

zarzutów z pewnością nie można postawić zaskarżonemu wyrokowi Sądu

Apelacyjnego.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.