V CSK 35/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 35/08

POSTANOWIENIE

Dnia 11 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

w sprawie z urzędu J. C., R. C. i A. C. o unieważnienie aktu urodzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 czerwca 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestników J. C. i R. C.

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 6 września 2007 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Ś.

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 listopada 2006 r. Sąd Rejonowy w W. unieważnił akt

urodzenia nr (...)/87 sporządzony w Urzędzie Stanu Cywilnego w W. na nazwisko A.

C., urodzona dnia 23 listopada 1986 r. w W., córka J. C. i R. C. z domu M., oraz

wzmiankę dodatkową o sporządzeniu nowego aktu urodzenia o treści: „niniejszy akt

zastąpiono aktem nr (...)/87. Akt sporządzono na podstawie art. 49 prawa o aktach

stanu cywilnego”, wpisaną w akcie urodzenia nr (...)/1987 sporządzonym w tym samym

Urzędzie na nazwisko M. W., urodzona 23 listopada 1986 r. w W., córka Z. W. i I. L. W.

z domu S.

Ustalił, że wyrokiem z dnia 5 czerwca 2006 r., IV RC (…), Sąd Rejonowy w W.

rozwiązał

przysposobienie

A.

C. przez

J. i

R. małżonków

C. orzeczone

postanowieniem z dnia 24 lipca 1987 r., III Nsm (…). Ocenił, że skutkiem rozwiązania

stosunku

przysposobienia

jest

unieważnienie

nowego

aktu

urodzenia

osoby

przysposobionej, jak i w całości wzmianki dodatkowej o sporządzeniu nowego aktu

urodzenia wpisanej do dotychczasowego aktu urodzenia przysposobionego, oraz że

orzeczenie takiej treści jest obligatoryjne (art. 49 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688,

dalej „pr.a.s.c”.).

Apelację uczestników R. i J. C. Sąd Okręgowy w Ś. oddalił postanowieniem z

dnia 6 września 2007 r., przyjmując za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji oraz

akceptując jego rozważania prawne. Podniósł, że stan cywilny osoby stwierdza się na

podstawie aktów stanu cywilnego; opiera się on na zdarzeniu fizycznym, jakim jest

urodzenie, które tworzy stosunek pokrewieństwa między wstępnymi zstępnymi oraz

krewnymi w linii bocznej. Po sporządzeniu aktu mogą nastąpić zdarzenia mające

wpływ na stan cywilny osoby, podlegające rejestracji w urzędach stanu cywilnego.

Ponadto akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych

(art. 4 pr.a.s.c.); takim zdarzeniem jest zarówno orzeczenie o przysposobieniu, jak i o

jego rozwiązaniu.

W skardze kasacyjnej opartej na naruszeniu przepisów prawa materialnego, tj.

art. 3 w zw. z art. 49 ust. 3 ustawy pr.a.s.c. i art. 125 § 1 k.r.o., a także na naruszeniu

prawa procesowego mającym wpływ na wynik sprawy, a to art. 144 § 1 k.p.c. w zw. z

art. 510 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., jak również na naruszeniu art. 45 ust 1 i

art. 47 Konstytucji wniósł, o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew stanowisku skarżących, nieuzasadniony był zarzut naruszenia art. 144 § 1

k.p.c., gdyż nieznana z miejsca pobytu uczestniczka A. C. była reprezentowana w

postępowaniu

przez

kuratora

sądowego.

Jego

wyznaczenie

nastąpiło

po

uprawdopodobnieniu, że jej miejsce pobytu nie jest znane, i został nim adwokat, a więc

profesjonalista. Dokonano też niezbędnych ogłoszeń, a kurator wziął udział w

rozprawie. Należy podkreślić, że żaden przepis kodeksu postępowania cywilnego nie

wyłącza możliwości ustanowienia kuratora dla strony, zamieszkującej za granicą, której

miejsce obecnego pobytu nie jest znane (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10

kwietnia 1978 r., III CRN 40/78, OSNCP 1978, nr 12, poz. 236).

Nie można natomiast odeprzeć zarzutu dotyczącego obrazy prawa materialnego.

W

razie

rozwiązania

przysposobienia

pełnego,

dokonanego

wspólnie

przez

małżonków, sąd unieważnia w postępowaniu nieprocesowym nowy akt urodzenia oraz

wzmiankę

dodatkową

o

sporządzeniu

nowego

aktu

urodzenia

wpisaną

w

dotychczasowym akcie urodzenia przysposobionego (art. 49 ust. 3 pr.a.s.c.). Takie

rozwiązanie legislacyjne wynika z tego, że w wypadku przysposobienia przez

małżonków, w sposób określony w art. 121 k.r.o., utajnienie pochodzenia dziecka nie

jest całkowite. Zresztą po nowelizacji art. 48 pr.a.s.c. dokonanej ustawą z dnia 26 maja

1995 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 83, poz. 417) nie skreśla się nawet dotychczasowego aktu urodzenia przy

adopcji całkowitej, a więc nierozwiązywalnej, tj. takiej na którą rodzice naturalni wyrazili

anonimową zgodę (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1987 r. III CZP

32/87, OSP 1988, nr 10, poz. 225).

Z

drugiej

strony

art.

k.r.o.

regulujący

konsekwencje

rozwiązania

przysposobienia wyraźnie stanowi, że przysposobiony zachowuje nazwisko nabyte

przez przysposobienie oraz otrzymane w związku z nim imiona. Wprawdzie na

zasadzie wyjątku można orzec na wniosek o powrocie przysposobionego do

pierwotnego nazwiska i imienia (imion), niemniej jest to dopuszczalne tylko w wyroku

rozwiązującym przysposobienie, co w omawianym wypadku nie miało miejsca.

W związku z tym należało odpowiedzieć na pytanie, w jakim stosunku pozostają

art. 49 ust. 3 pr.a.s.c. do art. 126 k.r.o., w świetle bowiem treści aktu urodzenia nr

(…)/1987, wynikającej z zaskarżonego orzeczenia, zainteresowana nazywa się M. W.,

a na podstawie kodeksu rodzinnego – A. C.

Już w dawnym orzecznictwie został utrwalony i pozostał aktualny pogląd, że akty

stanu cywilnego stanowią jedynie rejestrację zdarzeń, które prawo nakazuje

rejestrować i same przez się nie tworzą nowego lub odmiennego stanu prawnego (por.

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1947 r., C I 1941/47, PiP 1948, nr 8,

s. 15; z dnia 16 listopada 1951 r., C 291/51, PiP 1952, nr 4, s. 672 i z dnia 1 grudnia

1953 r., II C 617/53, PiP 1954, nr 4, s. 724). Trzeba też pamiętać, że akty stanu

cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych, a ich niezgodność

z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym.

Rejestrację stanu cywilnego osób prowadzi się zarówno w interesie państwa, jak

i w celu ochrony praw obywateli, które wynikają ze stosunków unormowanych w prawie

rodzinnym. Te właśnie wartości przemawiają za rejestracją stanu cywilnego zgodnie z

rzeczywistym stanem rzeczy (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 8

listopada 1957 r., I CR 527/57, NP 1958, nr 9, s. 117).

Artykuły 47 – 49 pr.a.s.c. nie normują zasad i przesłanek prawnych oraz skutków

przysposobienia i jego rozwiązania, gdyż te są wyczerpująco unormowane w kodeksie

rodzinnym i opiekuńczym. Zawierają one natomiast regulacje kwestii technicznoorganizacyjnych związanych z orzeczeniami dotyczącymi przysposobienia w zakresie

ich ujawnienia w księgach stanu cywilnego (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 30 listopada 1994 r., III CZP 99/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 41).

Artykuł 21 pr.a.s.c. stanowi, że jeżeli po sporządzeniu aktu stanu cywilnego

następują zdarzenia mające wpływ na jego treść lub ważność, zmiany z nich

wynikające wpisuje się do aktu w formie wzmianki dodatkowej. Podstawę jej wpisu

stanowią prawomocne orzeczenia sądów, ostateczne decyzje, odpisy z akt stanu

cywilnego, oraz inne dokumenty mające na to wpływ. Wzmianka dodatkowa służy więc

zapewnieniu zgodności aktu stanu cywilnego ze stanem rzeczywistym, jeżeli po

sporządzeniu aktu wystąpiły zdarzenia mające wpływ na jego treść, a więc gdy

wymaga on odpowiedniego uzupełnienia. Innymi słowy, stanowi adnotację na

marginesie aktu, zmieniającą, korygującą lub uzupełniającą treść poszczególnych

elementów aktu bądź stwierdzającą nieważność aktu w całości lub wykreślającą

poszczególne części jego tekstu albo stwierdzającą nieważność wcześniej wpisanej

wzmianki.

Niewątpliwie – jak już zasygnalizowano - orzeczenie sądu o rozwiązaniu

wspólnego przysposobienia przez małżonków, orzeczonego na podstawie art. 121

k.r.o. jest zdarzeniem stanowiącym podstawę do unieważnienia przez sąd nowego

aktu urodzenia, jak również wzmianki dodatkowej o jego sporządzeniu wpisanej do

dotychczasowego aktu urodzenia przysposobionego (art. 49 ust. 3 pr.a.s.c.). Gdy

jednak sąd unieważnia nowy akt i stwierdza nieważność wzmianki w całości, to

skutkiem dokonanych na podstawie takiego orzeczenia wpisów jest to, że osoba, co do

której rozwiązano przysposobienie, pozostaje przy nazwisku i imieniu (imionach)

wynikających z aktu urodzenia jeszcze sprzed przysposobienia. Stan ten odzwierciedla

zatem jedynie stan cywilny tej osoby z chwili sporządzenia aktu „dotychczasowego” i

zwykle - gdy nie zostało wydane orzeczenie o powrocie do nazwiska i imienia (imion)

sprzed przysposobienia - nie przedstawia stanu aktualnego. Wynikający z takiego aktu

stan cywilny stawałby się niezgodny z rzeczywistym stanem rzeczy, gdyby

przysposobiony zachował nazwisko i imię (imiona) nabyte przez przysposobienie,

pomimo jego rozwiązania (art. 126 § 2 k.r.o.). Z tej przyczyny, mając na względzie

wskazany charakter przepisów Prawa o aktach stanu cywilnego, trzeba przyjąć, że

podstawą materialną orzeczenia sądu może być w tym wypadku tylko przepis kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego. Wchodzi wtedy w rachubę unieważnienie dotychczasowej

wzmianki z pozostawieniem zastrzeżenia, że osoba, która była przysposobioną

wspólnie przez małżonków, zachowała po jego rozwiązaniu nazwisko i imię (imiona)

nabyte przez adopcję.

Występuje tu podobna sytuacja, jak w wypadku rozwiązania przysposobienia w

stosunku do jednego z małżonków, przy dalszym jego istnieniu względem drugiego.

Wtedy w dotychczasowym akcie urodzenia przysposobionego wpisuje się nie tylko

wzmiankę o unieważnieniu wzmianki dodatkowej o sporządzeniu nowego aktu

urodzenia, ale także wzmiankę o przysposobieniu wspólnie przez małżonków i o

rozwiązaniu stosunku przysposobienia przez jednego z nich (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 8 sierpnia 1967 r., I CR 120/67, OSNCP 1968, nr 12, poz. 210 i

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 października 1976 r., IV CR 399/76, OSNC 1997,

nr 10, poz. 184).

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.).