V CSK 343/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 343/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Barbary W.

przeciwko Mieczysławowi P.

o ustalenie ewentualnie o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną oraz o

zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 kwietnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości Barbary W. wniósł o stwierdzenie, że umowa

sprzedaży samochodu marki Renault Midlum 180.12/C, nr nadwozia [...], zawarta w

dniu 12 kwietnia 2007 r. pomiędzy Barbarą W. a pozwanym Mieczysławem P., jest

bezskuteczna wobec powoda, ewentualnie o uznanie tej umowy za bezskuteczną w

stosunku do powoda, a także o zasądzenie na swoją rzecz od pozwanego kwoty

98.500 zł z ustawowymi odsetkami do dnia doręczenia pozwu

oraz kosztów

procesu.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 grudnia 2009 r. uznał zaskarżoną umowę

za bezskuteczną wobec powoda, zasądził na jego rzecz od pozwanego kwotę

83.500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10 lutego 2009 r., oddalił powództwo w

pozostałej części i orzekł o kosztach procesu, przyjmując za podstawę

rozstrzygnięcia następujące ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną.

W dniu 28 marca 2007 r. Barbara W. prowadząca Zakład Przetwórstwa

Mięsnego w P. złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości. Sąd Rejonowy w B.

postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2007 r. ustanowił nadzorcę sądowego, a

postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2008 r. ogłosił upadłość przedsiębiorcy Barbary

W. w celu likwidacji majątku. W dniu 12 kwietnia 2007 r. Barbara W. sprzedała

pozwanemu samochód ciężarowy marki Renault Midlum 180.12/C, nr nadwozia

[...], za cenę 15.006 zł Na poczet ceny została zaliczona kwota 15.000 zł, którą

pozwany wcześniej pożyczył Barbarze W. Wartość rynkowa samochodu w dacie

zawarcia umowy wynosiła 98.500 zł.

Pozwany w dniu 20 sierpnia 2007 r. sprzedał przedmiotowy samochód

Grzegorzowi D. za cenę 69.000 zł, a ten w dniu 2 września 2008 r. – Piotrkowi B.

za 70.000 zł.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy uznał umowę

sprzedaży samochodu zawartą w dniu 12 kwietnia 2007 r. miedzy Barbarą W. a

pozwanym za bezskuteczną w stosunku do powoda na podstawie art. 127 ust. 1

ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz.

535 ze zm.: dalej: „u.p.u.n.”). Wskazał przy tym, że cena samochodu ustalona w

zaskarżonej umowie była rażąco zaniżona w stosunku do jego rzeczywistej

wartości. W konsekwencji, uwzględniając fakt dalszego zbycia pojazdu - na

podstawie art. 134 ust. 1 u.p.u.n. - zasądził od pozwanego na rzecz powoda

równowartość zbytego pojazdu (98.500 zł), pomniejszoną o kwotę pożyczki

udzielonej Barbarze W. (15.000 zł), zaś w pozostałej części powództwo oddalił.

Sąd

Apelacyjny,

po

rozpoznaniu

apelacji

pozwanego,

wyrokiem

zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że

oddalił powództwo o ustalenie, ewentualnie o uznanie czynności prawnej za

bezskuteczną, obniżył koszty procesu zasądzone od pozwanego na rzecz powoda

za pierwszą instancję do kwoty 7.247 zł, oddalił apelację w pozostałej części i

orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny, aprobując ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę

zaskarżonego wyroku, uznał - odmiennie niż Sąd Okręgowy - że w okolicznościach

rozpoznawanej

sprawy

nie

zostały

spełnione

przesłanki

uzasadniające

zastosowanie art. 127 ust. 1 u.p.u.n. Stwierdził, że skoro umowa sprzedaży

samochodu została zawarta po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, a nawet

po wydaniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości, to jest ona - z mocy art. 77 ust.

1 u.p.u.n. - nieważna, co wyklucza możliwość uwzględnienia powództwa w zakresie

żądania ustalenia, ewentualnie uznania czynności prawnej za bezskuteczną.

Przyjął, że pozwany w chwili zawarcia umowy wiedział o ogłoszeniu upadłości

Barbary W. i ustanowieniu syndyka masy upadłości, zaś w takiej sytuacji powinien

liczyć się z obowiązkiem zwrotu uzyskanej korzyści lub jej równowartości. W

konsekwencji stanął na stanowisku, że żądanie zapłaty uzasadnia art. 409 zdanie

drugie k.c.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3

§ 1 k.p.c pozwany zarzucił naruszenie:

-

art. 382 i art. 391 § 1 w związku z art. 233 § 1 k.p.c., art. 252, art. 244 § 1

k.p.c. w związku z art. 52 u.p.u.n. oraz art. 328 § 2 k.p.c., art. 2 i art. 7

Konstytucji przez dokonanie ustalenia daty ogłoszenia upadłości Barbary W.

oraz świadomości tego faktu po stronie pozwanego w sposób dowolny,

wbrew treści postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 4 kwietnia 2008

r., co doprowadziło do bezzasadnego zastosowania art. 77 ust. 1 u.p.u.n. i

art. 409 zdanie drugie k.c.,

-

art. 382 i art. 391 § 1 w związku z art. 233§ 1, art. 245, art. 278 i art. 328 § 2

k.p.c. przez dokonanie niepełnej oceny materiału dowodowego i niepełne jej

uzasadnienie pod kątem przesłanek przewidzianych w art. 127 ust. 1

u.p.u.n., nieustosunkowanie się do wyceny samochodu sporządzonej - na

zlecenie powoda - przez rzeczoznawcę Jacka P. i nadanie tej wycenie

waloru opinii biegłego,

-

art. 77 ust. 1 u.p.u.n., art. 410 § 1 i 2 w związku z art. 405 i art. 409 k.c.

przez niewłaściwe zastosowanie,

-

art. 406 w związku z art. 410 § 1 i k.c. przez błędną wykładnię,

-

art. 6 k.c. w związku z art. 134 ust. 1 u.p.u.n. przez wadliwe przyjęcie,

że powód wykazał wysokość żądanego świadczenia.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne pozwany wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sadowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jeżeli sąd drugiej

instancji czyni nowe lub odmienne ustalenia opierając się na materiale dowodowym

zebranym w pierwszej instancji, to może to uczynić w wyniku odmiennej oceny

dowodów. W takiej sytuacji sąd odwoławczy winien w pierwszej kolejności wskazać

wadliwości w ocenie dowodów i ustaleniach sądu pierwszej instancji, a następnie

przeprowadzić własną, pełną ocenę dowodów zebranych w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym i na niej oprzeć zmienione (nowe) ustalenia faktyczne

(zob. wyrok z dnia 24 września 2010 r., IV CSK 72/10, niepubl.). Powinien przy

tym swoje stanowisko uzasadnić w taki sposób, aby możliwa była ocena, czy

zmiana ta była usprawiedliwiona, a więc dokonać własnych ustaleń i własnej oceny

wszystkich

zgromadzonych

w

sprawie

dowodów.

W

takim

przypadku

nieuprawnione jest z jednej strony akceptowanie w całości poczynionych

w pierwszej instancji ustaleń i jednoczesne ich kwestionowanie w związku z oceną

tylko niektórych przeprowadzonych dowodów. Pierwsze z tych uchybień stanowi

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., drugie - uchybienie treści art. 382 k.p.c. (zob. wyrok

z dnia 18 czerwca 2010 r., V CSK 422/09, niepubl.). Wskazuje się również,

że wydanie przez sąd drugiej instancji orzeczenia merytorycznego, w szczególności

orzeczenia reformatoryjnego, z pominięciem części materiału dowodowego

stanowiącego

podstawę

rozstrzygnięcia

sądu

pierwszej

instancji,

stanowi

naruszenie art. 382 k.p.c. (zob. wyrok z dnia 22 lipca 2010 r., I CSK 511/09

nie publ. i z dnia 7 października 2010 r., IV CSK 149/10 niepubl.).

W

uzasadnieniu

zaskarżonego

wyroku

Sąd

Apelacyjny

stwierdził,

że akceptuje ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji

i przyjmuje je za własne. Z ustaleń tych wynika jednoznacznie, że Barbara W.

złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości w dniu 28 marca 2007 r., zaś samochód

sprzedała pozwanemu w dniu 12 kwietnia 2007 r., tj. przed wydaniem przez Sąd

Rejonowy w B. postanowienia o ogłoszeniu upadłości (4 kwietnia 2008 r.).

Tymczasem Sąd Apelacyjny, aprobując te ustalenia, jednocześnie przyjął, że

zbycie pojazdu przez Barbarę W. nastąpiło po ogłoszeniu upadłości, co wyłącza

zastosowanie w sprawie art. 127 u.p.u.n., gdyż w takiej sytuacji czynność ta jest

nieważna z mocy art. 77 ust. 1 u.p.u.n. W istocie zatem Sąd ten dokonał ustalenia

istotnej w sprawie okoliczności faktycznej odmiennego od przyjętego w wyroku

Sądu pierwszej instancji. Brak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przesłanek

dokonania takiego odmiennego ustalenia usprawiedliwia – ze wskazanych wyżej

przyczyn –zarzuty naruszenia art. 382 i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1

k.p.c. oraz nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów obrazy wskazanych w

skardze przepisów prawa materialnego.

Uznanie przez Sąd Apelacyjny - w sposób nieuprawniony - że zaskarżona

umowa jest nieważna z mocy art. 77 ust. 1 u.p.u.n., nie mogło zatem stanowić

podstawy do zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa w zakresie

żądań ustalenia, ewentualnie uznania tej czynności prawnej za bezskuteczną

w stosunku do masy upadłości, jak również oddalenia apelacji co do rozstrzygnięcia

uwzględniającego żądanie zasądzenia równowartości tego, co wskutek tej

czynności ubyło z majątku upadłego albo do niego nie weszło. Zastosowanie

wymienionego przepisu, a konsekwencji również art. 409 k.c., wchodziłoby

w rachubę w przypadku jednoznacznego, prawidłowego ustalenia, że sprzedaż

samochodu dokonana została po ogłoszeniu upadłości dłużnika. Gdyby okazało

się, że umowa sprzedaży samochodu została dokonana przed tą datą, rozważenia

wymaga kwestia dopuszczalności powiązania żądania ustalenia bezskuteczności

tej umowy z żądaniem zasądzenia świadczenia pieniężnego wyrównującego

uszczerbek w masie upadłości, wynikły z dokonania tej czynności, w płaszczyźnie

art. 189 k.p.c., w szczególności przesłanki interesu prawnego w żądaniu takiego

ustalenia (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2010 r.,

IV CSK 424/09, niepubl.). W razie zaś uznania, że kwestionowana umowa nie jest

z mocy prawa nieważna (art. 77 ust. 1 u.p.u.n.), ani bezskuteczna (art. 127 ust.

1 u.p.u.n.), zastosowanie znajdzie art. 527 i nast. k.c. w związku z art. 132 u.p.u.n.

Zgodnie z art. 127. ust. 1 u.p.u.n., bezskuteczne w stosunku do masy

upadłości są czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku przed

dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, którymi rozporządził on swoim

majątkiem, jeżeli dokonane zostały nieodpłatnie albo odpłatnie, ale wartość

świadczenia upadłego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia

otrzymanego przez upadłego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby

trzeciej. Oczywiste jest jednak, że bezskuteczność czynności odnosi się nie tylko

do czynności dokonanych w okresie rocznym przed dniem złożenia wniosku

o ogłoszenie upadłości, ale również do czynności dokonanych między datą złożenia

wniosku o ogłoszenie upadłości a datą upadłości. Zwrócenie uwagi na taki

sens unormowania zawartego w przytoczonym przepisie jest istotne dlatego,

że w przypadku

uznania

niedopuszczalności

jednoczesnego

wytoczenie

powództwa o ustalenie, że czynność prawna jest bezskuteczna z mocy samego

prawa (art. 127 ust. 1 u.p.u.n.) i o zasądzenie równowartości tego, co wskutek tej

czynności ubyło z majątku upadłego albo do niego nie weszło, ocena zasadności

tego drugiego roszczenia musi być dokonana z uwzględnieniem przesłanek

bezskuteczności ex lege (art. 134 u.p.u.n.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.