V CSK 337/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 337/09

POSTANOWIENIE

Dnia 18 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Antoni Górski

w sprawie z wniosku B. P.

przy uczestnictwie A. M., J. M., P. M., M. S. i B. M.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 18 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestników

od postanowienia Sądu Okręgowego w B.

z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

B. P. – jako wierzyciel spadkodawcy J. M. – wniósł o stwierdzenie nabycia

spadku po nim.

W toku tego postępowania wszyscy spadkobiercy uchylili się od skutków

prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia z art. 1015 § 1 k.c. oraz przyjęli spadek z

dobrodziejstwem inwentarza (art. 1019 § 1 pkt 2 i § 2 k.c.). Twierdzili bowiem, że

pozostawali w błędzie co do stanu majątku spadkowego.

Postanowieniem wstępnym z dnia 15 stycznia 2009 r. Sąd Rejonowy w Ż.

zatwierdził uchylenie się przez uczestników J. M., P. M., M. S. i B. M. od skutków

prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku po J. M.

z dobrodziejstwem inwentarza. Odmówił natomiast zatwierdzenia uchylenia się od tych

skutków przez uczestnika A. M.

Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawca J. M. zmarł 15 marca 2008 r. i nie

pozostawił testamentu, a spadkobiercami ustawowymi po nim są: żona J. M. oraz dzieci

A. M., P. M., M. S. i B. M.. Wszyscy spadkobiercy złożyli oświadczenia z art. 1019 § 1

pkt 2 i § 2 k.c., a przyczynę swojej bezczynności uzasadnili niewiedzą istnienia długu

spadkowego, będącego konsekwencją prawomocnego zasądzenia od spadkodawcy na

rzecz wnioskodawcy kwoty 33.938,54 zł z należnościami ubocznymi, wyrokiem Sądu

Okręgowego w B. z dnia 27 lutego 2004 r.

Sąd nie zatwierdził oświadczenia A. M., który był aktywny przy sprzedaży

wnioskodawcy przez spadkodawcę samochodu z podstępnie zatajonymi wadami i

wiedział o wyroku w sprawie I C (…). Uznał natomiast, że pozostali spadkobiercy nie

wiedzieli o długu spadkowym.

W następstwie apelacji wnioskodawcy, Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z

dnia 23 czerwca 2009 r. zmienił zaskarżone postanowienia wstępne i odmówił

zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu

spadku z dobrodziejstwem inwentarza przez pozostałych spadkobierców.

Sąd II instancji wskazał, że powołanie się przez uczestników na błąd oznacza, iż

musi to być błąd prawnie doniosły (art. 1019 § 2 k.c. w związku z art. 84 § 2 k.c.), a nie

jest

nim

nieznajomość

spadkobiercę

należytej

przedmiotu

spadku

staranności

w

wynikająca

ustalaniu

z

niedołożenia

rzeczywistego

stanu

przez

majątku

spadkowego (taka wykładnia zamieszczona została w orzeczeniu Sądu Najwyższego z

dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04, OSNC 2006, nr 5, poz. 94). Wprawdzie materiał

dowodowy nie potwierdza, że spadkobiercy – poza A. M. – mieli wiedzę o wyniku

sprawy I C (…), ale mieli realną możliwość pozyskania tej wiedzy od A. M. oraz z

informacyjnego oddziaływania sprawy sądowej spadkodawcy (wezwania na rozprawy,

niekorzystny wyrok, pisma sądowe, komornicze i z ZUS itd.,). W konsekwencji

uczestnicy nie wykazali jakichkolwiek starań o pozyskanie wiedzy o stanie majątku

spadkowego (art. 6 k.c.).

Uczestnicy J. M., P. M., M. S. i B. M. w skardze kasacyjnej wnieśli o uchylenie

postanowienia odwoławczego i oddalenie apelacji albo o przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Skarżący powołali się na naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 1019

§ 1 i 2 k.c. w związku z art. 84 § 1 i 2 k.c. oraz art. 6 k.c., przez:

a) przyjęcie, że uczestnicy powinni podjąć – celem uchylenia się od skutków

niezłożenia oświadczenia spadkowego w terminie – działania zmierzające

do ustalenia stanu majątku spadkowego, w tym do ustalenia wyniku sprawy I C

(…);

b) przyjęcie, że uczestników obciążał obowiązki wykazania podjęcia – na poziomie

należytej staranności – działań w celu ustalenia stanu majątku spadkowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe jest ustawową zasadą (art.

1030 k.c.), a nieodpowiedzialność – odstępstwem od niej. Nawet odrzucenie spadku nie

oznacza z reguły wyłączenia odpowiedzialności za długi spadkowe, tylko przeniesienie

tej odpowiedzialności na innych spadkobierców (art. 931 § 2 k.c. i art. 933 § 2 k.c. w

związku z art. 1020 k.c.).

Również przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1031 § 2 k.c.) ogranicza

tylko odpowiedzialność spadkobierców do wartości ustalonego w inwentarzu stanu

czynnego spadku. Istotne jest zatem porównanie aktywów oraz pasywów i w

następstwie tego porównania spadkobierca może w terminie 6 miesięcy od daty

powzięcia wiadomości o tytule swego powołania zadecydować o przyjęciu spadku

(prostym bądź z dobrodziejstwem inwentarza) albo o jego odrzuceniu (art. 1012 k.c. w

związku z art. 1015 § 1 k.c.).

Składający skargę kasacyjną spadkobiercy powołują się wyłącznie na swoją

niewiedzę

o

długo

spadkowym

wynikającym

z

wyroku

wydanego

przeciwko

spadkodawcy w sprawie I C (...). Nie ma natomiast odniesień do stanu czynnego

spadku; zamiarem uczestników jest przyjęcie spadku, ale z dobrodziejstwem

inwentarza.

Skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów procesowych. Miarodajne jest zatem

ustalenie Sądu Okręgowego, że uczestnicy (poza A. M.) nie wiedzieli o długu

spadkowym [o wyniku sprawy I C (...)], ale mogli się o nim dowiedzieć przy zachowaniu

należytej staranności. Te ustalenie jest miarodajne w postępowaniu kasacyjnym z mocy

art. 3983 § 3 k.p.c. Należy również wskazać, że sąd spadku bada z urzędu zasadność

uchylenia się przez spadkobierców od skutków ich bezczynności (art. 1019 § 2 k.c.),

ponieważ może to mieć istotny wpływ na ustalenie kręgu spadkobierców i na

odpowiedzialność spadkową (art. 670 k.p.c. i art. 677 k.p.c.). „Bezsporne” stanowiska

uczestników nie mają tu istotnego znaczenia, ponieważ muszą oni udowodnić swoje

twierdzenia wobec sądu (art. 6 k.c.). W tym celu sąd wyznacza rozprawę (art. 690

k.p.c.).

W przedstawionej sytuacji decydujące znaczenie ma wykładnia dokonana

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04 (OSNC

2006, nr 5, poz. 94), do której odwołał się bezpośrednio Sąd Okręgowy. Wynika z niej,

że nie jest błędem istotnym - w rozumieniu art. 1019 § 2 k.c. w związku z art. 84 § 1 i 2

k.c. - nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku z przyczynowym z

niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustalaniu rzeczywistego

stanu majątku spadkowego. Należy podkreślić, że w judykaturze nie wyrażono

odmiennego stanowiska, a wskazane przez skarżących krytyczne głosy nie są

przejawem dominującego poglądu w piśmiennictwie. Należało w konsekwencji,

podzielając wykładnię zamieszczoną w orzeczeniu z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK

799/04 (OSNC 2006, nr 5, poz. 94), oddalić skargę kasacyjną (art. 39814 k.p.c.).