V CSK 335/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 335/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

w sprawie z powództwa "B." Spółki Jawnej B., F. i Wspólnicy

przeciwko J.R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 19 grudnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 października 2006 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2006 Sąd Okręgowy w K. utrzymał w mocy,

wydany dnia 1 czerwca 2004 r. w postępowaniu nakazowym na żądanie „B.” Sp. J.

B., F. i wspólnicy przeciwko J.R., nakaz zapłaty

kwoty 300.000 złotych z

ustawowymi odsetkami od dnia 30 grudnia 2003 r.

Powód dochodził zapłaty na podstawie weksla in blanco wystawionego przez

pozwanego, który został wypełniony do sumy zobowiązania pozwanego, na które

składały się: 87.709 złotych, jako należność z faktur za pieczarki sprzedane

bezpośrednio pozwanemu przez powódkę, odpowiednio kwoty 149.238 złotych

i 66.237 złotych jako nierozliczone należności ze sprzedaży pozwanemu

pieczarek

należących

do

innych

rolników

oraz

równowartość

opakowań

dostarczonych pozwanemu w ramach tych transakcji.

Pozwany w zarzutach od nakazu zapłaty podniósł wypełnienie weksla

niezgodnie z deklaracją wekslową, która dotyczyła wyłącznie towaru odebranego

dnia 22 listopada 2003 r. ewentualnie nabytego i odebranego do dnia 29 listopada

2003 r. Poza tym, jego zdaniem, część nabytego towaru była wadliwa.

W uzasadnieniu swego ostatecznego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy

wskazał, że pozwany nabywając pieczarki wprost od powódki na kwotę 309.277,77

złotych dysponuje jedynie pokwitowaniem zapłaty na kwotę 226.000 złotych

a jednocześnie nie wykazał aby z tego tytułu zapłacił dodatkowe 83.709 złotych.

Jako spóźnione zostały ocenione zarzuty pozwanego dotyczące złej jakości

niektórych partii pieczarek a zarzut potrącenia z tego tytułu nie został uwzględniony

w postępowaniu nakazowym z względu na treść art. 565 § 2 k.p.c. Pozostałe kwoty

wypełniające należność z weksla in blanco obejmują należności związane ze

sprzedażą pieczarek dostarczonych przez rolników indywidualnych a uprawnienie

powódki do ich dochodzenia od pozwanego miało znaleźć oparcie w treści art. 734

k.c. Powódka z wykorzystaniem należącej do niej chłodni, obok sprzedaży

własnych pieczarek, była nie odpłatnie organizatorem sprzedaży pieczarek

indywidualnych rolników. Jednocześnie Sąd Okręgowy przyjął, że podpisana przez

strony dnia 22 listopada 2003 r. deklaracja wekslowa jest w istocie ugodą

określającą zobowiązanie pozwanego z tytułu odebranego od powódki towaru na

kwotę 300.000 złotych.

Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w

ten sposób, że utrzymał w mocy nakaz zapłaty Sądu Okręgowego w K. z dnia 1

czerwca 2003 r. co do kwoty 83.709 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 30

grudnia 2003 r., a w pozostałej części uchylił go i oddalił powództwo.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego brak było podstaw do uznania, że strony w ramach

podpisanej deklaracji wekslowej zawarły 22 listopada 2003 r. materialno prawne

porozumienie mające cechy ugody sądowej, które obejmowało również spłatę

należności pozwanego wobec innych indywidualnych plantatorów pieczarek. Sąd

podjął się tej oceny w związku z podniesieniem przez pozwanego zarzutu

związanego z istnieniem stosunku podstawowego i przeniesieniem sporu na

płaszczyznę prawa cywilnego. Powódka dochodząc należności przysługujących

innym podmiotom powinna wykazać własną legitymację w tym zakresie. Takiej

podstawy nie stanowią przyjęte przez Sąd pierwszej instancji ustalenia, że

powódka zorganizowała nieodpłatnie sprzedaż pieczarek należących do innych

podmiotów i związana z nimi ocena, że legitymację materialno prawną powódki

usprawiedliwia działanie w ramach umów zlecenia. Według Sądu Apelacyjnego

powodowa spółka działała jedynie w imieniu dających zlecenie, tj. rolników (art. 734

§ 2 k.c.) i tylko te osoby, będące stroną umowy sprzedaży pieczarek z pozwanym,

mogą dochodzić swych ewentualnych należności od pozwanego. Potwierdzeniem

tego stanu rzeczy są złożone przez powódkę oświadczenia rolników, z których

wynika, że upoważnili oni powódkę do sprzedaży pozwanemu w ich imieniu

pieczarek, a także faktury RR, które in blanco pozwany wydał powódce do ich

wypełnienia. Według treści faktur, kupującym był pozwany a sprzedawcą mógł być

tzw. rolnik ryczałtowy. Dlatego nie powódka a rolnicy, których towar przekazano

pozwanemu z chłodni powódki, byliby legitymowani do wytoczenia powództwa

przeciwko pozwanemu zarówno o zapłatę ceny jak i z tytułu wartości opakowań,

nierozliczonych w ramach tych transakcji.

W konsekwencji tych rozważań Sąd Apelacyjny uznał za zasadne powództwo

w ramach stosunku podstawowego jedynie do kwoty 83.709 złotych, wynikającej

z umowy sprzedaży zawartej wyłącznie pomiędzy stronami procesu.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła powodowa spółka.

Oparła ją na wyłącznie na podstawie naruszenia prawa materialnego przez:

1) niezastosowanie art. 353 k.c. i art. 16 prawa wekslowego do oceny

legitymacji czynnej powódki w kontekście treści weksla i deklaracji

wekslowej, w której pozwany zobowiązał się do zapłaty całej sumy

wekslowej, skutkującego błędną ocenę, że powódka nie ma legitymacji

czynnej w niniejszym procesie,

2) niezastosowanie art. 65 § 2 k.c. w związku z art. 353 1 k.c. i dokonanie

interpretacji deklaracji wekslowej w sposób nie uwzględniający zgodnego

zamiaru stron i celu umowy, jakim było zabezpieczenie zapłaty przez

pozwanego na rzecz powoda za odebrany towar o wartości 300.000 złotych

oraz przez nie potraktowanie deklaracji wekslowej jako materialno prawnego

porozumienia stanowiącego rodzaj uznania długu a zarazem będącego

stosunkiem podstawowym dla zobowiązania wekslowego,

3) błędne zastosowanie art. 10 prawa wekslowego, pomimo wypełnienia weksla

przez powódkę na konkretną kwotę określoną w deklaracji wekslowej

a także przez nieuzasadnione objęcie zakresem badania przez Sąd innych

okoliczności, niż treść zobowiązania pozwanego określonego w tej

deklaracji.

4) niezastosowanie art. 758 k.c. oraz art. 759 k.c. i nie dokonanie kwalifikacji

stosunku prawnego łączącego powódkę z rolnikami indywidualnymi jako

umowy agencyjnej,

5) błędną wykładnię art. 3531 k.c. i przyjęcie nieskuteczności porozumienia

upoważniającego powódkę do odbioru zapłaty za towar należący do rolników

indywidualnych,

6) błędne zastosowanie art. 6 k.c. przez uznanie, że powód powinien

podejmować inne czynności dowodowe w celu wykazania należności za

towar, jeśli ta należność została określona w deklaracji wekslowej.

Na tej podstawie powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę

przez oddalenie w całości apelacji pozwanego oraz zasądzenie od pozwanego

kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wystawienie, a następnie wypełnienie weksla in blanco do sumy umówionej

z dłużnikiem wekslowym, nie pociąga za sobą powstania zobowiązania po stronie

wystawcy jeśli okaże się, że wierzyciel wypełnił otrzymany niezupełny weksel

gwarancyjny niezgodnie z innymi postanowieniami

porozumienia wekslowego.

Takie między innymi zarzuty formułował pozwany na podstawie art. 10 prawa

wekslowego podnosząc, że porozumieniem wekslowym nie były objęte należności

rolników indywidualnych, a powodowi nie przysługiwała legitymacja do dochodzenia

tych należności.

W związku z podniesieniem w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 6 k.c.

należy wskazać, że powodowa spółka pomimo wypełnienia weksla

in blanco

w zakresie sumy wekslowej jako wierzyciel osobisty nie może zasłaniać się wobec

dłużnika (wystawcy weksla) abstrakcyjnością zobowiązania wekslowego, gdy

dłużnik kwestionuje istnienie pomiędzy nimi zobowiązań z tytułu umowy sprzedaży

pieczarek należących do rolników indywidualnych, które według powodowej Spółki

stanowiły jedną z podstaw wystawienia i wypełnienia weksla. Spór sprowadzał się

do tego, czy weksel został wypełniony w całości zgodnie z porozumieniem

wekslowym, przy czym według powódki źródłem zobowiązania wekslowego

pozwanego miało być samo porozumienie, jako spełniające kryteria ugody

cywilnoprawnej.

Zasadnicze

znaczenie

dla

rozstrzygnięcia

ma

zatem

wykładnia

porozumienia wekslowego oraz ocena uprawnienia powódki do dochodzenia

zapłaty za świadczenia spełnione w imieniu rolników indywidualnych. W tym

zakresie zarzuty skargi kasacyjnej są nieuzasadnione, a stanowisko Sądu

odwoławczego zasługuje na aprobatę.

Słuszne są przede wszystkim uwagi tego Sądu, co do braku podstaw do

rozszerzenia zakresu porozumienia wekslowego zawartego dnia 22 listopada

2003 r., o należności przysługujące innym podmiotom niż uprawniona do

wypełnienia weksla powódka. Jest to kwestia wykładni umowy, mieszcząca się

w ramach stosowania art. 65 § 2 k.c. Zgodnie z treścią porozumienia weksel

gwarancyjny

został

wystawiony

dla

zabezpieczenia

spłaty

zobowiązania

wynikającego z „odebrania towaru od firmy „B.””. Zdaniem Sądu Apelacyjnego brak

zastrzeżenia, że chodzi wyłącznie o towar kupiony od powódki nie pozwala na taką

interpretację, że weksel ma zabezpieczać zapłatę należną innym podmiotom,

których towary powódka wydawała pozwanemu. Istotne znaczenie dla tej wykładni

miała analiza stosunków łączących powódkę z plantatorami pieczarek, dokonana

przez Sąd odwoławczy na podstawie oświadczeń tych osób oraz w związku

z wręczeniem powódce przez pozwanego faktur RR in blanco. Z treści oświadczeń

wynika, że plantatorzy upoważnili powódkę do sprzedaży w ich imieniu pieczarek

pozwanemu. Wobec tego stroną umów byli poszczególni plantatorzy, a nie

powódka. Potwierdzały to także faktury RR, które miały być wystawiane na rzecz

rolników indywidualnych. Nie pozostaje w sprzeczności z wykładnią Sądu,

podnoszona przez skarżącą okoliczność, że powódka była upoważniona do odbioru

od pozwanego należności przysługujących tym osobom. Zważyć bowiem należy, że

zakres udzielonego upoważnienia nie obejmował dochodzenia tych należności

przez powódkę we własnym imieniu. Takiego upoważnienia nie dawał także,

przytoczony w skardze kasacyjnej art. 759 k.c., który przewiduje domniemaną

bierną reprezentację dającego zlecenie przez agenta w zakresie ograniczonym do

przyjmowania zapłaty za świadczenie, które spełnił dla dającego zlecenie, oraz do

przyjmowania dla niego świadczeń, za które płaci, jak również do odbierania

zawiadomień o wadach oraz świadczeń dotyczących wykonania umowy, którą

zawarł w imieniu dającego zlecenie. Tych, przewidzianych wyjątkowo w art. 759

k.c., uprawnień nie można rozszerzać bez jasnych i precyzyjnych postanowień

umowy. Poza tym, jak przyjmuje się w literaturze, agent jest upoważniony do

przyjęcia zapłaty lub innego świadczenia, gdy te są dokonywane jednocześnie ze

spełnieniem świadczenia. Świadczą o tym użyte w tym samym artykule w czasie

teraźniejszym sformułowania „które spełnia”, „za które zapłaci”. Sięganie do treści

tego artykułu jest nieskuteczne także ze względu na brak podstaw do zastosowania

art. 758 k.c. do stosunków łączących powódkę z rolnikami indywidualnymi

w zakresie sprzedaży należących do nich pieczarek. Jednym z istotnych

elementów umowy agencyjnej jest jej odpłatny charakter, a powódka nie wykazała,

że występowała w imieniu indywidualnych plantatorów za wynagrodzeniem.

Podstawą uznania przez Sąd, że weksel został częściowo wypełniony

niezgodnie z porozumieniem wekslowym, a mianowicie, co do kwot wynikających

ze sprzedaży pieczarek nie należących do powodowej spółki, nie było wykluczenie

skuteczności porozumienia tej treści ale stanowiło wynik wykładni samego

porozumienia, które zdaniem Sądu nie uwzględniało tych należności. Wobec tego

nie mogło dojść do naruszenia art. 3531 k.c. w sposób opisany w skardze

kasacyjnej.

Bezzasadnie zarzuca się naruszenie tej samej normy w powiązaniu z art. 16 prawa

wekslowego, który określa formalną legitymację wekslową a ta w przypadku

powodowej spółki – pierwszego wierzyciela wekslowego była oczywista i nikt jej nie

kwestionował.

Wynik dotychczasowych rozważań a zwłaszcza uznanie, ze porozumieniem

wekslowym były objęte tylko zobowiązania pozwanego, wynikające ze stosunków

prawnych łączących bezpośrednio powodową spółkę i pozwanego, uprawnia

stwierdzenie, że nie doszło do naruszenia art. 10 prawa wekslowego, który nie tylko

dopuszcza zgłoszenie przez dłużnika subiektywnego zarzutu wypełnienia weksla

sprzecznie z zawartym porozumieniem wobec bezpośredniego kontrahenta,

któremu dłużnik podpisany na wekslu in blanco wręczył ten weksel, ale także

stanowi podstawę ograniczenia odpowiedzialności dłużnika wekslowego do

wysokości wierzytelności rzeczywiście zabezpieczonej wekslem (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 30 listopada 2005 r. III CK 274/05 niepubl.).

Z tych wszystkich względów należało oddalić skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814 k.p.c.