V CSK 334/18 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 334/18 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 października 2019 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Beata Janiszewska (przewodniczący)‎SSN Marcin Krajewski (sprawozdawca)‎SSN Małgorzata ManowskaProtokolant Izabella Janke w sprawie z powództwa ,,P.” S.A. w W.‎przeciwko J.S.‎o zapłatę,‎po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 października 2019 r.,‎skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w [...]‎z dnia 20 października 2017 r., sygn. akt I ACa […], 1) oddala skargę kasacyjną;

2) przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w [...] na rzecz adwokat A.R. kwotę 3.480,20 (trzy tysiące czterysta osiemdziesiąt i 20/100) złotych (w tym VAT i zwrot wydatków) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemu z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z 9 grudnia 2016 r. Sąd Okręgowy w [...] zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 50.677 zł wraz z odsetkami, oddalił dalej idące powództwo oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania.Zgodnie z ustaleniami Sądu I instancji pozwany po wygaśnięciu łączącej go z powódką umowy najmu zajmował nadal bez tytułu prawnego należące do powódki pomieszczenia i plac, przy czym miało to miejsce również w objętym pozwem okresie od lipca 2012 r. do kwietnia 2014 r. Ostateczny zwrot przedmiotu najmu nastąpił dopiero po wydaniu wyroku nakazującego pozwanemu opuszczenie i opróżnienie pomieszczeń i placu oraz po wszczęciu postępowania egzekucyjnego.Sąd I instancji przyjął, że bezzasadne było roszczenie o zapłatę podwójnego czynszu tytułem kary umownej zastrzeżonej w wiążącej strony wcześniej umowie najmu, gdyż umowa ta uległa rozwiązaniu i nie mogła stanowić podstawy do naliczania kar umownych.

Powództwo zostało jednak częściowo uwzględnione, gdyż jako alternatywną podstawę roszczenia powódka wskazała przepisy o korzystaniu z rzeczy bez tytułu prawnego, tj. art. 225 k.c. w zw. z art. 224 k.c., i podstawa ta okazała się uzasadniona. Zdaniem Sądu Okręgowego nie ma wątpliwości, że pozwany miał świadomość braku po swojej stronie prawa do władania nieruchomością, w związku z czym jako od posiadacza w złej wierze można się od niego domagać wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. Wysokość tego wynagrodzenia powinna odpowiadać dochodowi, jaki właściciel mógłby osiągnąć na podstawie ważnego stosunku prawnego.

Została ona wyliczona stosownie do sporządzonej w sprawie opinii biegłej.Zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem z 20 października 2017 r. Sąd Apelacyjny w [...] oddalił apelację pozwanego, podzielając przy tym poczynione w sprawie ustalenia faktyczne.Zdaniem Sądu Apelacyjnego wątpliwy był przyjęty przez Sąd I instancji wniosek co do tego, że postanowienie umowy zastrzegające karę umowną z tytułu niezwrócenia rzeczy po ustaniu stosunku najmu wygasło wraz z wygaśnięciem stosunku najmu. Postanowienie takie zostało zastrzeżone właśnie na wypadek wygaśnięcia stosunku najmu, w związku z czym nie mogło utracić mocy z tą samą chwilą.

Wobec tego jednak, że powódka nie zaskarżyła wyroku Sądu Okręgowego, nie można oprzeć rozstrzygnięcia na umowie i art. 483 § 1 k.c., a kontroli należało poddać zastosowanie art. 225 k.c.Przepis ten w ocenie Sądu Apelacyjnego został w sprawie zastosowany prawidłowo. W szczególności przyjąć należało, że pozwany władał pomieszczeniami i gruntami powódki bez tytułu prawnego, a władanie to było władaniem w złej wierze. W odniesieniu do tej ostatniej kwestii Sąd II instancji przyjął, że obalone zostało wynikające z art. 7 k.c. domniemanie dobrej wiary, gdyż pozwany nie tylko musiał mieć świadomość, że nie wydał powódce przedmiotu najmu, ale również, że powódka oczekiwała tego wydania.Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, zarzucając: 1.naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 321 k.p.c. w związku z art. 225 k.c., art. 224 § 2 k.c., art. 483 § 1 k.c. oraz art. 471 k.c. przez orzeczenie ponad żądanie, polegające na oparciu rozstrzygnięcia na innej podstawie prawnej niż wskazana przez powódkę;2.naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 225 k.c., art. 224 § 2 k.c., w zw. z art. 483 § 1 k.c. i art. 471 k.c. przez uznanie, że przesłanki dochodzenia roszczenia z tytułu kary umownej oraz roszczeń uzupełniających powstających w razie władania cudzą rzeczą bez tytułu prawnego są tożsame.Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku Sądu I instancji przez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w [...] do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Bezzasadny okazał się pierwszy z zarzutów kasacyjnych.W orzecznictwie Sądu Najwyższego od wielu lat ugruntowane jest stanowisko, zgodnie z którym powód nie ma obowiązku wskazywania podstawy prawnej swojego żądania, a jeśli to uczyni, sąd wskazaną podstawą nie będzie związany (tak m.in. orzeczenia z 13 czerwca 1947 r., C III 137/47, OSNC 1948, nr 1, poz. 20; z 2 maja 1957 r., II CR 305/57, OSNC 1958, nr 3, poz. 72; wyr. z 28 marca 2014 r., III CSK 156/13; wyr. z 30 września 2016 r., I CSK 644/15; wyr. z 7 lipca 2017 r., V CSK 660/16; wyr. z 14 grudnia 2018 r., I CSK 667/17).

Stanowisko to uzasadnione jest m.in. treścią art. 187 § 1 k.p.c., który nie wymaga przywołania podstawy prawnej roszczenia jako koniecznego elementu pozwu, a w punkcie 2 tego przepisu mowa jest jedynie o konieczności przytoczenia okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie. Oznacza to, że powołanie się przez powoda na podstawę faktyczną żądania, która może być kwalifikowana według różnych podstaw prawnych, uzasadnia rozważenie przez sąd każdej z nich przy rozstrzyganiu sprawy. W związku z tym należy również uznać, że przyjęcie przez sąd innej podstawy prawnej niż wskazana przez powoda nie stanowi wyjścia poza granice żądania określone w art. 321 k.p.c. (por. wyroki SN z 15 kwietnia 2003 r., V CKN 115/01; z 15 września 2004 r., III CK 352/03; z 6 grudnia 2006 r., IV CSK 269/06; z 24 maja 2007 r., V CSK 25/07, OSNC - ZD 2008, nr B, poz. 32; z 20 lutego 2008 r., II CSK 449/07; z 27 marca 2008 r., II CSK 524/07; z 14 grudnia 2018 r., I CSK 667/17).

Wątpliwości mogłyby występować jedynie w sytuacji, w której powód wyraźnie oświadcza, że jego intencją jest rozpoznanie sprawy wyłącznie na określonej podstawie prawnej, jednak analiza tej kwestii wykraczałaby poza ramy niniejszej sprawy.W sprawie niniejszej powódka nie tylko nie złożyła oświadczenia, że jej celem jest uzyskanie rozstrzygnięcia wyłącznie na określonej podstawie prawnej, ale - wbrew założeniu przyjętemu w skardze kasacyjnej - wyraźnie wskazała na alternatywną podstawę dochodzonego roszczenia w postaci art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 225 k.c. Ta podstawa prawna została w szczególności wymieniona w piśmie procesowym z 7 sierpnia 2015 r. oraz na rozprawie przed Sądem Okręgowym w dniu 18 listopada 2015 r.

Dla wykazania wysokości roszczenia opartego na wymienionej podstawie prawnej powódka złożyła też wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. W tym stanie rzeczy zarzut co do orzeczenia ponad żądanie w związku ze zmianą podstawy prawnej okazał się oczywiście bezzasadny.Za oczywiście bezzasadny należało uznać również drugi zarzut kasacyjny. Wbrew założeniu skarżącego Sąd Apelacyjny nie przyjął, że przesłanki roszczenia o zapłatę kary umownej z tytułu niezwrócenia przedmiotu najmu po ustaniu stosunku najmu oraz roszczenia o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy na podstawie art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 225 k.c. są identyczne.

W rzeczywistości, wobec uznania przez Sąd I instancji, że nie ma możliwości uwzględnienia powództwa na podstawie łączącej strony umowy, bliżej analizowano wyłącznie kwestię spełnienia przesłanek dochodzenia roszczenia na podstawie art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 225 k.c. i na tej podstawie doszło ostatecznie do uwzględnienia powództwa. W wyniku dokonanej analizy Sądy obu instancji uznały, że pozwany bez tytułu prawnego władał cudzą rzeczą, a jego władztwo wykonywane było w złej wierze. W żaden sposób nie doszło przy tym do utożsamienia przesłanek dochodzenia roszczeń uzupełniających z przesłankami żądania kary umownej, a do tych ostatnich w ogóle się nie odniesiono.Rozważania Sądów w powyższym zakresie nie budzą zasadniczo zastrzeżeń, a jedynie na marginesie można wspomnieć, że art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 225 k.c. powinny być w ustalonym stanie faktycznym stosowane nie wprost, ale odpowiednio na podstawie art. 230 k.c. Pozwany jako najemca części nieruchomości należącej do powódki był bowiem posiadaczem zależnym, a nie samoistnym.

Z przyjętych ustaleń faktycznych nie wynika, aby po ustaniu stosunku najmu doszło do zmiany charakteru posiadania, która to zmiana musiałaby zostać zademonstrowana na zewnątrz (por. m.in. post. SN z 13 marca 1998 r., I CKN 538/97; post. SN z 11 października 2013 r., I CSK 5/13; post. SN z 19 marca 2015 r., IV CSK 360/14; post. SN z 16 października 2015 r., I CSK 885/14; post. SN z 18 maja 2016 r., V CSK 590/15; post. SN z 1 czerwca 2017 r., I CSK 587/16). Kwestia ta nie była jednak przedmiotem żadnego z zarzutów kasacyjnych i nie wydaje się też, by miała wpływ na treść rozstrzygnięcia.W związku z powyższym Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną.Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemu z urzędu w postępowaniu kasacyjnym przyznano na podstawie § 2 oraz § 16 ust. 4 pkt 1 w zw. z § 8 pkt 6 i § 4 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.

U. z 2019 r. poz. 18). Na przyznaną sumę zwrotu kosztów składa się opłata podwyższona o kwotę podatku od towarów i usług w łącznej wysokości 3.321 zł oraz zwrot kosztów przejazdu w wysokości 159,20 zł. jw