V CSK 332/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 332/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B.W. i J.S.

przeciwko Gminie W.

o nakazanie złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 grudnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 kwietnia 2006 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz

powodów kwotę 3.600 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 22 marca 2005 r. zobowiązał pozwaną

do złożenia oświadczenia woli

o treści: „Gmina W. kupuje od B.W. i J.S.

wspólników spółki cywilnej „S.” przysługujące im na podstawie współwłasności

łącznej prawo użytkowania wieczystego działek nr [...] o łącznej powierzchni 4,1743

ha położonych w W. przy ul. K. i W., dla których w Sądzie Rejonowym w W.

urządzona jest księga wieczysta Kw nr [...] za cenę 9.660.000 zł” i orzekł

o kosztach procesu.

Sąd ten ustalił, że powodowie w 1996 r. nabyli od syndyka masy upadłości

upadłego przedsiębiorstwa państwowego prawo użytkowania wieczystego gruntu

w postaci dwóch działek położonych w W.: nr [...] o powierzchni 69.200 m2 nad

rzeką Ślężą oraz nr [...], stanowiącej drogę o powierzchni 550 m 2 przy ulicy K. – za

cenę 191.500 zł. Działki te zgodnie z obowiązującym wówczas planem ogólnym

zagospodarowania

przestrzennego

znajdowały

się

kompleksie

terenów

przeznaczonych pod przemysł, składy, magazyny, bazy budowlane i zakłady

produkcyjno-usługowe. Powodowie zamierzali wybudować na nabytych gruntach

hurtownię artykułów grzewczych i sanitarnych. Tak duży teren nie był im potrzebny

do realizacji tego zamierzenia, jednak warunki sprzedaży przewidywały zbycie

prawa użytkowania wieczystego działki nr [...] w całości. Po dokonaniu podziału tej

działki na mniejsze i zbyciu prawa użytkowania wieczystego do trzech z nich,

powodowie podjęli działania zmierzające do rozpoczęcia budowy hurtowni. Uzyskali

m.in. decyzję o warunkach zabudowy i zagospodarowaniu terenu, zainicjowali

prace projektowe, rozpoczęli starania o uzyskanie pozwolenia na budowę, zakupili

konstrukcję hali.

W dniu 29 marca 2001 r. Rada Miejska w W. uchwaliła miejscowy plan

zagospodarowania

przestrzennego

terenów

pod

zabudowę

przemysłową

i usługową oraz budownictwo mieszkaniowe w obrębie K.

Według tego planu działki użytkowane przez powodów znalazły się w obszarze

przeznaczonym pod usługi gastronomiczne i zieleń rekreacyjną (poza gruntem

o pow. 0,48 ha przeznaczonym pod zabudowę mieszkaniową jednorodzinną).

Powodowie próbowali przeciwdziałać uchwaleniu planu w takiej postaci korzystając

z przysługujących im środków prawnych, jednakże działania te okazały się

bezskuteczne. W związku z powyższym, pismem z dnia 15 marca 2002 r. wystąpili

do pozwanej z żądaniem wykupienia lub zamiany nieruchomości wskazując, że nie

mogą z niej korzystać zgodnie z jej pierwotnym przeznaczeniem. Żądanie to nie

zostało zaspokojone.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że powodowie

mogą - realizując roszczenie przewidziane w art. 36 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia

27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. Nr 80,

poz. 717, ze zm.) - skutecznie domagać się zobowiązania pozwanej do złożenia

oświadczenia woli w przedmiocie nabycia od nich prawa użytkowania wieczystego

nieruchomości za cenę odpowiadającą jej aktualnej wartości. Wartość ta, według

szacunku biegłego, zamyka się kwotą 9.660.000 zł.

Na skutek apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny zmienił

orzeczenie Sądu

Okręgowego wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną w ten sposób, że cenę

wykupu prawa użytkowania wieczystego działek nr [...] obniżył do kwoty 5.097.748

zł, oddalił powództwo w pozostałej części oraz dalej idącą apelację, zniósł

wzajemnie pomiędzy stronami koszty procesu za obie instancje i nakazał pobrać

pod pozwanej na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w W. kwoty: po

53.000 zł tytułem brakujących części wpisu od pozwu oraz od apelacji, a także

797,98 zł tytułem brakującej części zaliczki na wynagrodzenie biegłego.

Sąd Apelacyjny podzielił przyjęte za podstawę zaskarżonego wyroku

ustalenia faktyczne z jednym

zastrzeżeniem. Przyjął mianowicie, posiłkując się

dowodem z opinii powołanego przez siebie kolejnego biegłego, że wartość rynkowa

prawa użytkowania wieczystego nieruchomości objętej żądaniem pozwu wynosi

5.997.748 zł. Aprobując w całej rozciągłości ocenę prawną dochodzonego

roszczenia wyrażoną przez Sąd pierwszej instancji, zmienił zaskarżone orzeczenie

jedynie we wskazanym wyżej zakresie.

W skardze kasacyjnej, skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu oddalającemu

powództwo i apelację oraz orzekającemu o ściągnięciu brakujących opłat

sądowych,

pozwana

wniosła

o

uchylenie

wyroku

Sądu

drugiej

instancji

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego

rozpoznania, przytaczając obie podstawy kasacyjne z art. 398 3 § 1 k.p.c. a w ich

ramach zarzuty naruszenia:

-

art. 378 § 1 w zw. z art. 229, art. 232, art. 233 i art. 244 § 1 k.p.c. poprzez

nierozpoznanie wszystkich zarzutów i pominięcie wnioskowanych przez stronę

pozwaną dowodów wskazujących na to, że powodowie nie prowadzili

działalności gospodarczej w ramach spółki, a także oświadczeń w tym

przedmiocie samych powodów, które to uchybienie miało istotny wpływ na

wynik sprawy;

-

art. 36 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu

i zagospodarowaniu przestrzennym w zw. z art. 5 k.c. poprzez jego

zastosowanie w sprawie, pomimo że powodom roszczenie o wykup nie

przysługiwało, gdyż nie wykazali w procesie, aby korzystali z przedmiotowej

nieruchomości przed uchwaleniem miejscowego planu jako wspólnicy spółki

cywilnej „S.”;

-

art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U z 2002 r. Nr 9, poz. 88) przez jego

zastosowanie, mimo iż rozpoznawana sprawa nie dotyczyła działalności

gospodarczej gminy, lecz realizacji jej zadań własnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uchwalenie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego pociąga

za

sobą

szereg doniosłych

konsekwencji dla

właścicieli nieruchomości

i użytkowników wieczystych. Może bowiem spowodować wzrost lub spadek

wartości nieruchomości, a nawet takie zmiany w sferze wykonywania prawa

własności, czy też prawa użytkowania wieczystego - w stosunku do poprzedniego

stanu

prawnego

-

które

uniemożliwiają

korzystanie

z

nieruchomości

w dotychczasowy sposób albo je istotnie ograniczają. Z tego też względu

w ustawie z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu

przestrzennym (dalej: „u.p.z.p.”) przewidziany został mechanizm łagodzenia

wskazanych

wyżej

negatywnych

skutków

uchwalenia

miejscowego

planu

zagospodarowania przestrzennego.

Jeśli chodzi o konsekwencje ograniczenia lub wykluczenia możliwości

korzystania z nieruchomości w dotychczasowy sposób, a wiec kwestię, wokół której

ogniskuje się spór w rozpoznawanej sprawie, to uregulowana ona została w art. 36

ust. 1 u.p.z.p. Zgodnie z jego treścią, jeżeli w związku z uchwaleniem planu

miejscowego, albo jego zmianą korzystanie z nieruchomości lub jej części

w dotychczasowy sposób lub zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem stało się

niemożliwe bądź istotnie ograniczone, właściciel albo użytkownik wieczysty

nieruchomości może żądać od gminy: 1) odszkodowania za poniesioną

rzeczywiście szkodę albo; 2) wykupienia nieruchomości lub jej części. Roszczenia

te mogą zostać zrealizowane w drodze zaoferowania przez gminę właścicielowi,

albo użytkownikowi wieczystemu nieruchomości zamiennej (art. 36 ust. 2 u.p.z.p.).

Z brzmienia powyższego przepisu wynika, że przewidziane w nim alternatywnie

roszczenia

przysługują

właścicielowi

nieruchomości

bądź

użytkownikowi

wieczystemu, gdy uchwalony lub zmieniony plan uniemożliwia im lub istotnie

ogranicza

zarówno

z nieruchomości,

kontynuowanie

dotychczasowego

i

ich

jak

pozbawia

sposobu

korzystanie

potencjalnej możliwości

korzystania

z nieruchomości zgodnie z dotychczasowym przeznaczeniem.

Za takim rozumieniem powyższego unormowania przemawia nie tylko jego

wykładnia językowa. Jak już wspomniano, zmiana przeznaczenia gruntu stanowi

istotną

ingerencję

w

prawo

własności

(prawo

użytkowania

wieczystego).

Przeznaczenia gruntu nie wyznacza sposób, w jaki właściciel lub inny podmiot

uprawniony faktycznie z niego korzysta, ale sposób, w jaki może to czynić

w granicach określonych przepisami prawa, w tym planem zagospodarowania

przestrzennego. Przepis art. 36 ust. 1 pkt 2 u.p.z.p. wiąże zatem określone w nim

roszczenie

z

wyłączeniem

z nieruchomości w

lub

ograniczeniem

możliwości

korzystania

znaczeniu abstrakcyjnym. Celem takiego rozwiązania jest

złagodzenie skutków władczej ingerencji w prawa właścicielskie. Nie ma

uzasadnionych podstaw do wyłączenia spod działania tego mechanizmu ochronnego

tych wszystkich właścicieli nieruchomości oraz użytkowników wieczystych, którzy utracili

potencjalną możliwość korzystania z nieruchomości w sposób dotychczas dozwolony.

Skarżącą konstruując zarzut naruszenia art. 36 ust. 1 pkt 2 u.p.z.p. wyszła

z odmiennych od wskazanych wyżej założeń. Zarzut ten nie może być więc uznany za

usprawiedliwiony. Nie można też podzielić stanowiska skarżącej, iż znaczny wzrost

wartości gruntu, jaki nastąpił w okresie od

czasu jego nabycia do daty realizacji

roszczenia o wykup, pozwala ocenić zgłoszenie tego roszczenia jako nadużycie prawa

podmiotowego.

W konsekwencji chybione okazały się też zarzuty naruszenia prawa

procesowego zmierzające do zakwestionowania wyrażonego przez Sąd Apelacyjny

zapatrywania, iż dla oceny zasadności rozpoznawanego roszczenia

kwestia, czy

powodowie w dacie uchwalenia planu miejscowego prowadzili - w ramach zawiązanej

przez siebie spółki cywilnej - działalność gospodarczą, nie ma istotnego znaczenia.

W świetle zaprezentowanej wyżej wykładni przepisu stanowiącego materialnoprawną

podstawę roszczenia powodów stanowisko Sądu Apelacyjnego trzeba uznać za

prawidłowe.

Jako bezzasadny ocenić też trzeba zarzut naruszenia art. 8 ust. 2 ustawy z dnia

13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Wbrew twierdzeniom

skarżącej okoliczność, iż rozpoznawany spór wynikł na tle wykonywania przez nią zadań

własnych nie sprzeciwia się uznaniu, że sprawa dotyczy prowadzonej przez gminę

działalności gospodarczej.

Zadania

własne

gminy

mogą

być

realizowane

przez

podejmowanie

zarówno działalności „niegospodarczej”, jak i działalności o charakterze gospodarczym.

O tym, czy sprawa dotyczy działalności gospodarczej gminy decyduje jedynie

przedmiot tej działalności. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażony został pogląd,

który skład orzekający

podziela,

iż

na

gruncie

art.

ust.

powołanej

wyżej ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych o „niegospodarczej”

działalności gminy można mówić w zasadzie tylko w kategoriach, jakie zostały

wymienione w art. 9 ust. 1 tej regulacji, upoważniającym Ministra Sprawiedliwości do

zwolnienia

organizacji

społecznych

od obowiązku

uiszczania

opłat

sądowych

w ich własnych sprawach prowadzonych w związku z działalnością społeczną,

naukową,

oświatową,

kulturalną,

dobroczynną,

opieki

społecznej

lub

samopomocową (por. postanowienia SN: z dnia 22 sierpnia 2001 r., V CKN 756/00,

nie publ.; z dnia 16 czerwca 2004 r., I CZ 56/04, nie publ.; z dnia 23 lutego 2006 r.,

II CZ 139/05, nie publ.).

Działania

planistyczne

gminy,

powiązane

ściśle

z

gospodarką

nieruchomościami, nie należą do sfery aktywności, do jakiej odnosi się przytoczony

przepis art. 9 ust. 1. Trafnie więc Sąd Apelacyjny przyjął, że w rozpoznawanej

sprawie skarżąca nie była zwolniona z obowiązku poniesienia wymaganych opłat

sądowych.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił

skargę

kasacyjną

jako

pozbawiona

usprawiedliwionych

podstaw,

rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego stosownie do dyspozycji art.

108 § 1 i art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 39821 k.p.c.