V CSK 33/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 33/11

POSTANOWIENIE

Dnia 25 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku S. H. Sp. z o.o. z siedzibą w W.

przy uczestnictwie Jana N.

o odłączenie z księgi wieczystej „x” działki nr 1/3 i założenie dla niej nowej księgi

wieczystej z wpisem prawa własności na rzecz S. H. Spółki z o.o. z siedzibą w W.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 29 lipca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

„S. H.” sp. z o.o. z siedzibą w W. wniosła o odłączenie z księgi wieczystej nr

„x”, prowadzonej przez Sąd Rejonowy, bliżej opisanej we wniosku działki nr 1/3

o obszarze 2,00 ha i założenie dla niej nowej księgi wieczystej z wpisem prawa

własności na rzecz wnioskodawczyni.

W dniu 16 września 2009 r. referendarz sądowy Sądu Rejonowego odłączył

z księgi wieczystej nr „x”

wspomnianą działkę nr 1/3 i założył dla niej księgę

wieczystą nr „y”, w której jako właściciela nieruchomości wpisał „S. H.” sp. z o.o. w

W. Sąd Rejonowy po rozpoznaniu skargi na orzeczenie referendarza wniesionej

przez uczestnika postępowania Jana N., postanowieniem z dnia 17 grudnia 2009 r.

zaskarżony wpis utrzymał w mocy.

Sąd Rejonowy ustalił, że w księdze wieczystej nr „x”, prowadzonej dla

nieruchomości gruntowej położonej we W., jako właściciel wpisany jest uczestnik

postępowania Jan N. W dziale III tej księgi ujawniono roszczenie o zawarcie umowy

sprzedaży na rzecz „S. D.” sp. z o.o. z siedzibą w W. (obecnie: „S. H.” sp. z o.o.

z siedzibą w W.).

Z dokumentów dołączonych do wniosku o wpis w postaci warunkowej

umowy sprzedaży z dnia 25 sierpnia 2006 r., wyroku Sądu Okręgowego z dnia 29

kwietnia 2008 r. zobowiązującego uczestnika do złożenia oświadczenia woli,

wyciągu z wykazu zmian ewidencyjnych z dnia 22 sierpnia 2007 r. oraz wypisu i

wyrysu z rejestru gruntów z dnia 21 sierpnia 2007 r. wynika – stwierdził Sąd

Rejonowy – że wnioskodawczyni przysługuje prawo własności działki nr 1/3, a tym

samym uprawnienie do złożenia wniosku o jej odłączenie z księgi nr „x” i założenie

dla niej nowej księgi wieczystej. Uczestnik twierdził wprawdzie, że Sąd Najwyższy

uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego, którym oddalono jego apelację od wyroku

zobowiązującego go do złożenia oświadczenia woli, lecz twierdzeń tych nie poparł

dowodem z dokumentu. Zarzut ten nie zasługuje zatem na uwzględnienie, gdyż

wpis w księdze wieczystej może być dokonany tylko na podstawie dokumentu

obejmującego czynność powodującą powstanie, zmianę lub ustanie prawa

podlegającego wpisowi.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji uczestnika postępowania, Sąd

Okręgowy postanowieniem z dnia 29 lipca 2010 r. zmienił postanowienie Sądu

Rejonowego w ten sposób, że uchylił zaskarżony wpis i oddalił wniosek.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w dniu 25 sierpnia 2006 r. uczestnicy zawarli

notarialną umowę przedwstępną o charakterze zobowiązującym dotyczącą

przyszłej sprzedaży działki nr 1/3, a obecnie wnioskodawczyni – powołując się na

wyrok tut. Sądu z dnia 29 kwietnia 2008 r., wyrok Sądu Apelacyjnego we W. z dnia

18 maja 2010 r. oraz oświadczenia notarialne złożone w dniach 24 kwietnia 2009 r.

i 16 lipca 2010 r. – przyjmuje, że jest właścicielką przedmiotowej działki.

Z dokumentów tych nie wynika jednak, by doszło do przejścia prawa własności na

wnioskodawczynię.

Zarówno umowa przyrzeczona, jak i zastępujące ją orzeczenie sądowe

powinny uwzględniać regulację zawartą w art. 3 ust. 4 ustawy z dnia 11 kwietnia

2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64, poz. 592 ze zm. – dalej:

„u.k.u.r.”), która wskazuje na przysługujące Agencji Nieruchomości Rolnych prawo

pierwokupu. Zgodnie z art. 597 k.c., nieruchomość objęta prawem pierwokupu

może zostać sprzedana osobie trzeciej tylko pod warunkiem, że uprawniony do

pierwokupu swego prawa nie wykona. Zawarta przez uczestników umowa

przedwstępna nie była warunkową umową sprzedaży, a tylko taka daje uprawnienie

do skorzystania z prawa pierwokupu. Umowy tej nie zastępuje wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 29 kwietnia 2008 r., zmieniony częściowo wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r., nakazujący uczestnikowi postępowania

złożenie oświadczenia, że sprzedaje przedmiotową działkę wnioskodawczyni.

Tym samym orzeczenie to – bez istnienia warunkowej umowy zobowiązującej –

nie daje podstaw do dokonania wnioskowanego wpisu.

W

skardze

kasacyjnej

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

wnioskodawczyni, powołując się na obie podstawy określone w art. 398 3 § 1 k.p.c.,

wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy wskazała na naruszenie art. 64 k.c. w związku z art.

1047 k.p.c. przez przyjęcie, że prawomocny wyrok zobowiązujący uczestnika do

zawarcia

bezwarunkowej

umowy

przenoszącej

na

nią

prawo

własności

nieruchomości zgodnie z żądaniem pozwu nie wywołuje skutku równoznacznego

z zawarciem umowy i nie stanowi podstawy wpisu, i art. 365 w związku z art. 316

k.c. przez nieuwzględnienie prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

18 maja 2010 r. w zakresie, w jakim stwierdzono w nim, że nieruchomość objęta

księgą wieczystą nr „x” w 2008 roku utraciła status nieruchomości rolnej. W ramach

drugiej podstawy podniosła natomiast zarzut obrazy art. 626 8 § 2 w związku z art.

626 9 k.p.c. przez przyjęcie, że umowa z dnia 25 sierpnia 2006 r. oraz wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 29 kwietnia 2008 r. zmieniony częściowo wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r. nie spowodowały powstania prawa

podlegającego ujawnieniu w księdze wieczystej, oraz art. 626 2 § 5 w związku z art.

6269 k.p.c. przez przyjęcie, że skarżąca nie ma legitymacji czynnej do złożenia

wniosku o wpis prawa własności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w ramach obu powołanych podstaw kasacyjnych

zmierzają do wykazania, że – wbrew odmiennej ocenie Sądu Okręgowego –

przedstawione dokumenty stanowiły podstawę do dokonania wnioskowanego

wpisu, ponieważ uczestnik postępowania został wyrokiem Sądu Okręgowego z

dnia 29 kwietnia 2008 r., IC 891/07, zobowiązany do złożenia oświadczenia woli o

treści: „Jan N. oświadcza, że o ile Agencja Nieruchomości Rolnych nie skorzysta z

prawa pierwokupu, sprzedaje „S. H.” sp. z o.o. w W. nieruchomość

rolną

niezabudowaną położoną we W. przy ulicy A., stanowiącą działkę nr 1/3, AM-21,

obręb-O., o powierzchni 20 000 m2, dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę

wieczystą nr „x”, za cenę 3 000 000 zł”. Następnie, wyrokiem Sądu Apelacyjnego z

dnia 18 maja 2010 r., I ACa 47/10, wyrok ten został zmieniony o tyle tylko, że z

oświadczenia, jakie miał złożyć uczestnik Jan N. wyeliminowano warunek o treści:

„o ile Agencja Nieruchomości Rolnych nie skorzysta z prawa pierwokupu” i żądanie

zamieszczenia tego warunku, jak też dalej idącą apelację uczestnika oddalono.

Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego było przy tym podyktowane utratą przez

przedmiotową nieruchomość charakteru nieruchomości rolnej, Rada Miejska

bowiem uchwałą z dnia 11 września 2008 r. przeznaczyła grunt będący

przedmiotem umowy z dnia 25 sierpnia 2006 r. pod zabudowę mieszkaniową. W tej

sytuacji już od 2008 r. Agencji Nieruchomości Rolnych nie przysługiwało prawo

pierwokupu.

Przed odniesieniem się do zarzutów skarżącej trzeba przypomnieć,

że, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, zapoczątkowanym uchwałą składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66,

mającą moc zasady prawnej, prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające

obowiązek strony do złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje

to oświadczenie (art. 64 k.c. oraz art. 1047 k.p.c.). Jeżeli więc oświadczenie to ma

stanowić składnik umowy, jaka ma być zawarta między stronami, do zawarcia tej

umowy konieczne jest złożenie odpowiedniego oświadczenia woli przez drugą

stronę z zachowaniem wymaganej formy. Nie dotyczy to jednak zawarcia umowy

przyrzeczonej w umowie przedwstępnej (art. 390 § 2 k.c.) oraz wypadków, gdy sąd

uwzględnia powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie

zgodne z żądaniem powoda; w takich wypadkach orzeczenie sądu stwierdza

zawarcie umowy i zastępuje tę umowę. Zastępcza funkcja orzeczenia, o którym

mowa, spełnia się przy tym ex lege z chwilą uprawomocnienia się tego orzeczenia.

Za trafnością przyjętego rozwiązania – jak podkreślił Sąd Najwyższy – przemawia

dwustronność i niepodzielność przedmiotu rozstrzygnięcia, związanych ze ścisłym

iunctim oświadczeń woli pozwanego i powoda w wypadkach, w których powód

dochodzi zawarcia umowy. Z istoty rzeczy takie żądanie i uwzględniający je wyrok

muszą implikować nie tylko oświadczenie woli pozwanego wymuszone w procesie,

lecz także odpowiednie oświadczenie powoda. Umowa dochodzi do skutku w ten

sposób, że zostają złożone z chwilą prawomocności wyroku – w drodze fikcji

prawnej – zgodne oświadczenia woli stron (zob. OSNCP 1968, nr 12, poz. 199,

a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1974 r., II CR 309/74, OSNCP

1975, nr 6, poz. 96, uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 1994 r., III CZP

96/94, OSNC 1995, nr 1, poz. 11 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

19 czerwca 2002 r., II CKN 997/00, OSNC 2003, nr 6, poz. 85).

Przytoczone stanowisko Sądu Najwyższego znajduje szerokie uznanie

w nauce prawa. Podkreśla się, że wiąże ono nastawione na indywidualne

oświadczenia woli przepisy art. 64 k.c. i art. 1047 § 1 k.p.c. z dwustronną

konstrukcją czynności prawnych i prowadzi do praktycznie użytecznych rezultatów.

Zgodnie bowiem z ogólną regułą orzeczenia sądowe zastępują formy szczególne

przewidziane przez ustawę lub umowę stron, w związku z czym prawomocne

orzeczenie sądu, zastępujące oświadczenia woli stron umowy, zastępuje

równocześnie wymóg formy szczególnej. Orzeczenie sądu zastępujące umowę

przeniesienia własności

nieruchomości nie wymaga składania dodatkowych

oświadczeń w formie aktu notarialnego (art. 158 k.c.). Dlatego też – jak wskazał

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 19 czerwca 2002 r., II CKN 997/00 –

prawomocny wyrok zobowiązujący pozwanego – zgodnie z żądaniem pozwu – do

zawarcia

z

powodem

umowy

przenoszącej

na

niego

prawo

własności

nieruchomości, stanowi podstawę wpisu tego prawa w księdze wieczystej.

Przechodząc od tych uwag natury ogólnej na grunt niniejszej sprawy trzeba

stwierdzić, że Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie

wyjaśnił, dlaczego, jego zdaniem, wyrok tego Sądu z dnia 29 kwietnia 2008 r., I C

891/07, zmieniony wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r., I ACa

47/10,

nie

spowodował

przejścia

prawa

własności

nieruchomości

na

wnioskodawczynię. Można jedynie wnioskować, choć nie jest to do końca jasne,

że – w ocenie Sądu Okręgowego – doszło do naruszenia art. 3 ust. 4 u.k.u.r. przez

zaniechanie zawarcia „warunkowej umowy sprzedaży”. Gdyby istotnie chodziło

o taką argumentację, to stanowisko Sądu Okręgowego byłoby równoznaczne

z naruszeniem wynikającej z art. 365 § 1 k.p.c. mocy wiążącej prawomocnego

wyroku i dokonaniem niedopuszczalnej kontroli prawidłowości podjętego nim

rozstrzygnięcia. Sąd Apelacyjny bowiem wyrokiem z dnia 18 maja 2010 r., I ACa

47/10, wyeliminował warunek o treści : „o ile Agencja Nieruchomości Rolnych nie

skorzysta z prawa pierwokupu” i żądanie zamieszczenia tego warunku oddalił.

Odrębnym zagadnieniem jest podnoszona w skardze kasacyjnej kwestia

obowiązku uwzględnienia przez Sąd Okręgowy prawomocnego wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r., I ACa 47/10. Obowiązek ten – zdaniem

skarżącej – wynika z art. 316 § 1 k.p.c., zgodnie z którym sąd wydaje wyrok, biorąc

za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Przytaczając

podstawy kasacyjne skarżąca błędnie powołała art. 316 i 365 k.c. zamiast „k.p.c.”,

jednak późniejsze prawidłowe powołanie wspomnianych przepisów w uzasadnieniu

skargi pozwala uznać błędne wskazanie za oczywistą omyłkę.

Uszło natomiast uwagi skarżącej, że zgodnie z uchwałą składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, której nadano

moc zasady prawnej, sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej

związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku i kolejnością

jego wpływu. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że pełną

regulację przebiegu postępowania wieczystoksięgowego i to nie tylko postępowania

dowodowego, ale i podstaw orzekania, które w procesie zostały uregulowane w art.

316 § 1 k.p.c., zawiera art. 6268 k.p.c. Z § 2 tego artykułu wynika, że sąd

prowadzący księgi wieczyste ocenia jako materiał dowodowy jedynie dokumenty,

w związku z czym tylko dokumenty mogą stanowić podstawę wpisów; innym

materiałem dowodowym sąd nie dysponuje i nie może dysponować. W tej sytuacji,

skoro

sąd

wieczystoksięgowy

nie

prowadzi

postępowania

dowodowego,

z wyjątkiem dowodu z dokumentów, to art. 316 § 1 k.p.c. nie ma odpowiedniego

zastosowania. Dokumenty stanowiące podstawę wpisu są składane równocześnie

z wnioskiem o wpis, a to oznacza, że w zasadzie podstawą orzekania sądu

wieczystoksięgowego jest stan rzeczy z chwili złożenia wniosku (zob. OSNC 2010,

nr 6, poz. 84).

Podzielając stanowisko wyrażone w powołanej uchwale trzeba przyjąć,

że Sąd Okręgowy nie miał obowiązku przeprowadzania dowodu z wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 18 maja 2010 r., I ACa 47/10, i uwzględnienia wynikającego z

niego stanu rzeczy, wyrok ten bowiem został wydany po złożeniu wniosku o wpis.

Rację ma jednak skarżąca podnosząc, że Sąd Okręgowy nie uwzględnił

zmiany charakteru

prawnego

przedmiotowej nieruchomości, spowodowanej

przeznaczeniem jej w planie zagospodarowania przestrzennego pod zabudowę

mieszkaniową. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika z jakich

przyczyn Sąd Okręgowy uznał, że wyrok tego Sądu z dnia 29 kwietnia 2008 r., I C

891/07, w powiązaniu z oświadczeniem notarialnym z dnia 24 kwietnia 2009 r. nie

może stanowić podstawy wpisu. Skarżąca dołączyła do wniosku złożonego w dniu

27 kwietnia 2009 r. akt notarialny obejmujący oświadczenie woli prezesa zarządu

„S. H.” sp. z o.o. w W., który – powołując się na prawomocny wówczas wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 29 kwietnia 2008 r., I C 891/07, zaopatrzony w klauzulę

wykonalności – oświadczył, że w uchwalonym dnia 11 września 2009 r. planie

zagospodarowania przestrzennego działka nr 1/3 znajduje się na terenie

przeznaczonym pod zabudowę mieszkaniową wielorodzinną, wobec czego Agencji

Nieruchomości Rolnych nie przysługuje prawo pierwokupu, oraz że w imieniu spółki

„S. H.” wyraża zgodę na przeniesienie własności nieruchomości stanowiącej

działkę nr 1/3 o powierzchni 20 000 m2 za cenę 3 000 000 zł płatną w sposób

określony w § 4.

Dokumenty w postaci wyroku z dnia 24 kwietnia 2008 r., I C 891/07, oraz

aktu notarialnego obejmującego wspomniane oświadczenie zostały dołączone

do wniosku o wpis, w związku z czym obrazowały stan rzeczy istniejący w chwili

złożenia wniosku, którym – zgodnie z powołaną uchwałą składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09 – sąd

wieczystoksięgowy był związany. Trzeba dodać, że w chwili złożenia wniosku

o wpis wyrok Sądu Okręgowego z dnia 24 kwietnia 2008 r., I C 891/07, był

prawomocny, ponieważ wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 3 grudnia 2008 r., I

ACa 921/08, apelacja uczestnika Jana N. została oddalona. Dopiero na skutek

skargi kasacyjnej uczestnika Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 24 listopada 2009 r.,

V CSK 163/09, uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę temu Sądowi

do ponownego rozpoznania. Z kolei po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd

Apelacyjny wydał powoływany już wyrok z dnia 18 maja 2010 r., I ACa 47/10.

Skoro Sąd Okręgowy nie uwzględnił znaczenia prawomocnego wyroku

z dnia 24 kwietnia 2008 r., I C 891/07, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności oraz

oświadczenia woli złożonego w imieniu skarżącej przez reprezentującego ją

prezesa zarządu po utracie przez działkę nr 1/3 charakteru nieruchomości rolnej

(art. 2 pkt 1 u.k.u.r.), konieczne stało się uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.