V CSK 33/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 33/10

POSTANOWIENIE

Dnia 14 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta O.

przy uczestnictwie C. S.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 17 września 2009 r.,

1.) oddala skargę kasacyjną;

2.) oddala wniosek uczestnika postępowania o zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Na wniosek Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta O., Sąd Rejonowy wpisał

do księgi wieczystej nr /.../ Skarb Państwa jako właściciela nieruchomości o

powierzchni 0,2288 ha (działki nr 9) położonej przy ul. P. 26.

Postanowieniem z dnia 17 września 2009 r. Sąd Okręgowy– uwzględniając

apelację uczestnika postępowania C. S. – zmienił zaskarżony wpis i oddalił

wniosek.

Sąd ten uznał, że wiosek o wpis nie został należycie udokumentowany.

Jedynym

dokumentem

uzasadniającym

żądanie

wnioskodawcy

było

zaświadczenie z dnia 10 lipca 2009 r., wydane z upoważnienia Prezydenta Miasta

O. przez kierownika Referatu Nieruchomości Skarbu Państwa, o przejściu

nieruchomości na własność Skarbu Państwa z mocy art. 2 dekretu z dnia 8 marca

1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87).

Zaświadczenie te - w ocenie Sądu - nie było decyzją administracyjną, tylko

oświadczeniem wiedzy, przeto wymagało dowodowego potwierdzenia wyrażonego

w nim poglądu. Wnioskodawca nie wskazał konkretnej przesłanki nabycia

własności według art. 2 dekretu, a są one różne i uzależnione od wielu wyłączeń.

Ponadto nie dołączono do wniosku dokumentu potwierdzającego uprawnienie

kierownika referatu do wydania zaświadczenia oraz do inicjowania postępowania

wieczystoksięgowego.

Wnioskodawca w skardze kasacyjnej powołał się przede wszystkim na

nieważność postępowania w obu instancjach (art. 379 pkt 2 k.p.c. w związku z art.

378 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.), która wynikła - w ocenie skarżącego - z braku

pełnomocnictwa osoby podpisującej wniosek.

Zarzucił również naruszenie innych przepisów procesowych, a mianowicie:

1) art. 386 § 1 k.p.c w związku z art. 13 § 2 k.p.c przez uwzględnienie

apelacji co do istoty sprawy;

2) art. 6268 § 2 k.p.c przez wykroczenie poza granice kognicji sądu

wieczystoksięgowego

wskutek

zakwestionowania

zaświadczenia

Prezydenta

Miasta z dnia 10 lipca 2009 r.;

3) art. 31 ust. 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przez uznanie,

że powyższe zaświadczenie nie może być podstawą wpisu niezbędnego do

usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem

prawnym.

Przedstawił ponadto prawnomaterialny zarzut niewłaściwego zastosowania

art. 37 ust. 1 u.k.w.h. oraz art. 2 ust. 1 dekretu o majątkach opuszczonych

i poniemieckich polegający na przyjęciu, że własność przedmiotowej nieruchomości

nie przeszła na rzecz Skarbu Państwa.

Z powołanych przyczyn skarżący wniósł o zniesienie postępowania w obu

instancjach, o uchylenie postanowień sądowych oraz o przekazanie sprawy Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Uczestnik wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej powołując się m.in. na

postanowienie Sądu Grodzkiego z 21 lipca 1947 r., (IV CO 276/47) przywracające

posiadanie nieruchomości dotychczasowym właścicielom.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawiony w skardze kasacyjnej zarzut nieważności postępowania

pierwszoinstancyjnego i odwoławczego oparty został na założeniu, iż podpisujący

wniosek pełnomocnik Skarbu Państwa nie przedłożył do akt pełnomocnictwa

procesowego, z naruszeniem obowiązku określonego w art. 89 § 1 k.p.c., a brak

ten nie został uzupełniony w trybie art. 130 § 1 k.p.c. Tego rodzaju uchybienie

procesowe, polegające na nienależytym umocowaniu pełnomocnika, może się

wiązać z konsekwencją przewidzianą w art. 379 pkt 2 k.p.c. (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 19/09, Lex nr 512985).

Istotne jest jednak to, że brak formalny pisma procesowego w postaci

nienależytego umocowania pełnomocnika może być usunięty potwierdzeniem

strony dokonanych przed niego czynności (por. uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2009 r., III CZP 118/08, OSNC 2009, nr 6,

poz. 76). Następcze potwierdzenie czynności pełnomocnika może nastąpić

z inicjatywy strony (art. 89 § 2 k.p.c.) albo na podstawie art. 130 § 1 k.p.c.

Chodzi tu

o

potwierdzenie,

że

działania

procesowe

pełnomocnika

mają

umocowanie strony przez niego reprezentowanej.

Zgłoszony przez wnioskodawcę zarzut nieważności postępowania jest

jednak przejawem niekonsekwencji skarżącego, ponieważ nie ma żadnych

wątpliwości, że działania procesowe osoby podpisującej wniosek i mogącej być

pełnomocnikiem (art. 87 § 2 k.p.c) było i jest zgodne z wolą skarżącego

mocodawcy. Nie rozwijając tego tematu należy jednak wskazać, iż osoba

podpisująca wniosek i wystawiająca zaświadczenie działała z upoważnienia

Prezydenta Miasta O., co może wskazywać na jej umocowanie do zastępowania

uprawnionego organu. Takie umocowania przewidziane są w postępowaniu

administracyjnym i samorządowym (zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 19

stycznia 1993 r., III CZP 160/92, OSNC 1993, nr 6, poz. 102, z dnia 18 czerwca

2003 r., II CKN 216/01, niepubl., z dnia 30 lipca 2003 r., II CKN 243/01, (niepubl.) i

z dnia 17 września 2003 r., II CKN 371/01 (niepubl.). W skardze kasacyjnej nie

zostały przedstawione zastrzeżenia co do takiego umocowania ani zastrzeżenia w

odniesieniu do ważności zaświadczenia. W istocie więc upada zarzut nieważności

postępowania.

Sąd

Najwyższy

bierze

wprawdzie

z urzędu

pod

rozwagę

nieważność postępowania (art. 39813 § 1 k.p.c.), ale taki skutek procesowy musi

być oczywisty, gdyż nie można go domniemywać. W konsekwencji nie da się

potwierdzić w postępowaniu kasacyjnym zarzutu nieważności postępowania przed

sądami powszechnymi.

Uczestnik przedstawił w postępowaniu kasacyjnym odpis prawomocnego

postanowienia Sądu Grodzkiego z dnia 21 lipca 1947 r. (sygn. akt IV Co 276/47),

przywracający G. S. i P. M. (osobom

narodowości polskiej) posiadanie

nieruchomości położonej, przy ul. P. 26. Z chwilą uprawomocnienia się tego

orzeczenia nieruchomość straciła status nieruchomości „opuszczonej” bądź

„poniemieckiej” i przestała podlegać przepisom dekretu z dnia 8 marca 1946 r.

o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 132, poz. 87 ze zm.; dalej

„dekret z 8 marca 1946 r.”). Oznacza to, że „przywrócona nieruchomość” nie mogła

przejść na własność Skarbu Państwa w trybie art. 2 lub art. 34 dekretu

(zob. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 1966 r., III CR 164/65, OSP

1966, nr 9, poz. 207 i z dnia 13 czerwca 1995 r., II CRN 52/95, Lex nr 137787).

Sąd Najwyższy nie prowadzi postępowania dowodowego, w związku z czym

postanowienie Sądu Grodzkiego z dnia 21 lipca 1947 r. nie może być wprost

przedmiotem jego rozstrzygnięcia. Nie można jednak ignorować istnienia

dokumentu mającego rozstrzygające znaczenie w rozpoznawanej sprawie,

ponieważ musiałby

być on dowodowo ujawniony w dalszym

postępowaniu

sądowym, o co w skardze kasacyjnej zabiega wnioskodawca i skonfrontowany

z treścią wniosku. Z uwagi jednak na charakter postępowania kasacyjnego, istnieje

konieczność oceny pozostałych zarzutów kasacyjnych na tle wiążących ustaleń

faktycznych (art. 39813 k.p.c.).

Potwierdzone w skardze kasacyjnej stanowisko wnioskodawcy opiera się na

założeniu, iż zaświadczenie właściwego organu (tu: zaświadczenie Prezydenta

Miasta) stwierdzające nabycie przez Skarbu Państwa własności nieruchomości na

podstawie art. 2 dekretu z 8 marca 1946 r. ma charakter wiążący i nie podlega

kontroli sądu w postępowaniu o wpis do księgi wieczystej. Stanowisko te jest

nieuzasadnione.

Dekret z dnia 8 marca 1946 r. został z dniem 1 sierpnia 1985 r. uchylony

z mocy art. 100 pkt 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami

i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz.U. Nr 22, poz. 99 ze zm.), ale pozostają

w mocy skutki nabycia ipso iure własności nieruchomości na podstawie art. 2 i 34

dekretu. W judykaturze przyjmuje się, że upadła jednocześnie możliwość nabycia

przez Skarb Państwa nieruchomości w dotychczasowym trybie i zaktualizował się

w tym zakresie sądowy tryb procesowy (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

25 lutego 1987 r., III CZP 2/87, OSNC 1988, nr 4, poz. 46, z dnia 13 marca 1995 r.,

II CRN 52/95, Lex nr 137787 i z dnia 20 kwietnia 2004 r., V CK 498/03, niepubl.).

Należy wykazywać dużą powściągliwość przy próbach przenoszenia praktyk

z powojennego

Przy

realizacji

okresu

do

systemu

ówczesnej

prawnego

transformacji

państwa

ustrojowej

demokratycznego.

przypisywano

decydujące znaczenie różnym „zaświadczeniom właściwych organów”, ale należy

podkreślić, że zaświadczenie starosty określone w art. 1 ust. 1 dekretu z dnia

8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa

własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233)

oraz w art. 7 dekretu z dnia 28 października 1947 r. o mocy prawnej ksiąg

wieczystych na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz.U.

Nr 66, poz. 410 ze zm.) nie miały charakteru decyzji administracyjnej, były tylko

oświadczeniami wiedzy potwierdzającej istnienie określonego stanu faktycznego

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1993 r., III AZP 19/93 OSNP 1994,

nr 4, poz. 86 oraz z dnia 25 marca 1999 r., III RN 165/98, OSNP 2000, nr 3, poz.

90, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 28 października 1993 r., SA/Gd

1180/93, ST 1995, nr 4, poz. 66 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20

grudnia 1995 r., II CRN 104/94, niepubl.). Z przedstawionych względów

zaświadczenie Prezydenta Miasta z dnia 10 lipca 2009 r. nie ma wiążącego

charakteru i podlega weryfikacji w postępowaniu sądowym. Jest ono przy tym mało

profesjonalne, niezawierające podstawowych informacji. Sąd Okręgowy trafnie

ocenił jego znikomą wartość dowodową z uwagi na niewskazanie konkretnej

przesłanki nabycia własności przez Skarb Państwa. Zaświadczenie takie nie może

być podstawą wpisu do księgi wieczystej według art. 6288 § 2 k.p.c (por. też cyt.

orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 1995 r., II CRN 104/94).

Kognicja sądu w sprawach wieczystoksięgowych jest ograniczona, jednakże

ta regulacja prawna powinna być rozumiana w ten sposób, że w razie konieczności

wyjaśnienia dowodowego istotnych okoliczności mających znaczenie dla wpisu lub

w razie sporu między uczestnikami właściwy staje się tryb procesowy zainicjowany

powództwem z art. 189 k.p.c. bądź z art. 10 u.k.w.h. (vide: orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 5 listopada 1998 r., I CKN 354/98, niepubl., z dnia 16 listopada

1958 r., I CKN 885/97, OSNC 1999, nr 4, poz. 84, z dnia 8 marca 2007 r., III CSK

347/06, OSNC –ZD 2008, Nr 1, poz. 21 i z dnia 24 listopada 2009 r., V CSK

127/09, niepubl.). W aktualnym stanie prawnym sąd wieczystoksięgowy –

rozpoznając wniosek o wpis – bada jedynie treść wniosku, treść i formę

dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej (art. 626 8 § 2

k.p.c.). Nie istnieje obecnie, po uchyleniu art. 48 ustawy o księgach wieczystych

i

hipotece,

możliwość

uzupełnienia

merytorycznych

braków

wniosku.

Sąd Okręgowy zasadnie więc uznał, że przedstawiony przez Skarb Państwa

wniosek nie mógł być podstawą żądanego wpisu do księgi wieczystej.

Należało w konsekwencji oddalić skargę kasacyjną (art. 39814 k.p.c

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Oddalony został też wniosek uczestnika

o zasądzeniu kosztów postępowania kasacyjnego, ponieważ odpowiedź na skargę

kasacyjną została złożona po upływie terminu określonego w art. 3987 § 1 k.p.c.

(orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2002 r., III CKN 805/98, OSNC

1999, nr 4, poz. 79).

jz