V CSK 325/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 325/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. K.

przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej w Warszawie - Oddziałowi Okręgowemu w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 11 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej powódki W. K. od wyroku Sądu Apelacyjnego

[…]

z dnia 7 lutego 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki W. K. na rzecz

strony pozwanej kwotę 1800 (jeden tysiąc osiemset) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 lutego 2008 r.

zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w C. w ten sposób, że zasądzoną z odsetkami od strony pozwanej na

rzecz powódki W. K. kwotę 19 327,21 zł podwyższył do kwoty 37 661,36 zł oraz

odpowiednio do tego rozstrzygnięcia zmienił wysokość zasądzonych kosztów i

opłat sądowych, oddalił apelację tej powódki w pozostałej części, oddalił w całości

apelację powódki B. B., której powództwo zostało oddalone w całości oraz orzekł

odpowiednio o kosztach postępowania apelacyjnego.

Według dokonanych ustaleń stronę pozwaną jako ubezpieczyciela łączyła ze

wspólniczkami spółki cywilnej, działającej pod nazwą „B.” tj. powódką W. K. oraz D.

B. (matką powódki B. B.) umowa z dnia 7 września 2001 r., na podstawie której

mienie znajdujące się w lokalu dyskoteki prowadzonej przez obie wspólniczki,

szczegółowo opisane w załącznikach do umowy oraz w polisie ubezpieczeniowej,

objęte zostało ubezpieczeniem do dnia 6 września 2002 r.

Wskutek włamania z kradzieżą i aktów wandalizmu dokonanych w styczniu

2002 r. wyrządzona została szkoda także w mieniu, stanowiącym wyposażenie

dyskoteki. Strona pozwana wypłaciła tytułem odszkodowania powódce W. K. oraz

D. B. (niewystępującej w sprawie) kwotę 12 906 zł.

W kwietniu 2002 r., a więc po dokonanym włamaniu D. B. wystąpiła ze

spółki. W sporządzonym aneksie do umowy spółki zostało napisane, że D. B.

przekazała B. B. swe „udziały w spółce” wynoszące 50 %.

Sąd Apelacyjny odwołując się do ustaleń Sądu Okręgowego stwierdził, że B.

B. wystąpiła ze spółki cywilnej oraz że nie został przeprowadzony podział majątku

spółki cywilnej po jej rozwiązaniu.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że powódce B. B.

nie przysługuje legitymacja procesowa czynna, bowiem nie była stroną umowy

ubezpieczenia, a więc nie była ubezpieczonym w rozumieniu art.808 k.c. Nie

wykazała ponadto, aby nabyła od D. B. roszczenie o spełnienie świadczenia z

umowy ubezpieczenia.

Częściowe uwzględnienie apelacji powódki W. K. Sąd Apelacyjny uzasadnił

stwierdzeniem, że należnym odszkodowaniem należało objąć także mienie

zniszczone wskutek włamania o wartości 36 668,30 zł. Połowa tej kwoty tj. 18 334,

15 zł. przypada powódce W. K.

odszkodowanie

Należało więc o tę kwotę podwyższyć

zasądzone przez Sąd Okręgowy. Sąd Apelacyjny, podzielając

zarzut apelacyjny dokonania przez Sąd pierwszej instancji wadliwego ustalenia

odnośnie zakresu ubezpieczenia stwierdził, że z materiału sprawy „wynika ponad

wszelką wątpliwość, że zamiarem ubezpieczających było objęcie umową

ubezpieczenia całego mienia znajdującego się w lokalu dyskoteki i od wszystkich

ryzyk tj. zarówno od ognia i innych żywiołów jak i kradzieży z włamaniem i rabunku,

przy czym mienie objęte tymi dwoma rodzajami ubezpieczenia objęto także

dodatkowym ubezpieczeniem z tytułu aktów wandalizmu”. Nie uwzględnił jednak

strat

spowodowanych

zniszczeniem

lóż,

wyjaśniając,

że

w dokumentach

ubezpieczenia od ognia i innych żywiołów loże nie są wymienione. Za bezzasadne

Sąd Apelacyjny uznał żądanie zasądzenia wyższego odszkodowania za sprzęt

nagłaśniający, odtwarzający, wzmacniacze, oświetlenia, lustra, bufet, skoro z tego

tytułu odszkodowanie zostało wypłacone, a powódka nie wykazała, aby wartość

szkód w tym sprzęcie była wyższa od wypłaconego odszkodowania. Nie wykazane

zostały także szkody w sanitariatach, chłodziarce oraz konstrukcji do montażu

oświetlenia, co sprawia, że żądanie odszkodowania za szkody w tym mieniu

należało także ocenić za bezzasadne.

Sąd Apelacyjny, uznając za bezzasadny zarzut apelacyjny naruszenia art.

209 k.c. stwierdził, że „dochodzenie roszczenia o zapłatę odszkodowania z umowy

ubezpieczenia nie zmierza do zachowania wspólnego prawa. Jego celem jest

bowiem naprawienie szkody powstałej wskutek zdarzenia ubezpieczonego

w mieniu każdego ze wspólników spółki cywilnej”, co oznacza, że powódce W. K.

nie przysługuje uprawnienie do żądania całego odszkodowania.

Wyrok powyższy zaskarżyła skargą kasacyjną tylko powódka W. K.,

zarzucając naruszenie art. 811 § 1 i art. 65 k.c. przez odmowę wypłacenia

odszkodowania za zniszczone loże tylko dlatego, że nie zostały one wymienione

we wniosku ubezpieczeniowym, przy jednoczesnym trafnym stwierdzeniu, że polisą

ubezpieczeniową objęte zostało całe mienie znajdujące się w lokalu dyskoteki.

Skarżąca zarzuciła także naruszenie art. 209 i 865 § 2 k.c. przez uznanie, że

powódka nie jest uprawniona do dochodzenia całego odszkodowania za szkodę

wyrządzoną w majątku spółki cywilnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ocenę zarzutu naruszenia art. 209 i 865 § 1 k.c. należy poprzedzić kilkoma

uwagami dotyczących stosunku spółki cywilnej.

Spółka cywilna nie ma osobowości prawnej. Istota spółki cywilnej wyczerpuje

się

w

wielostronnym

stosunku

zobowiązaniowym

łączącym

wspólników.

Kwalifikowanie spółki cywilnej wyłącznie jako stosunku obligacyjnego znajduje

usprawiedliwienie także w świetle innych regulacji prawnych przyjętych zarówno

w prawie prywatnym, jak i publicznym. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego

przedsiębiorcą, który ma obowiązek działać pod firmą, ujawnianą we właściwym

rejestrze jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której

mowa w art. 331 k.c. Na gruncie zatem prawa prywatnego nie spółka cywilna, lecz

wspólnicy takiej spółki (osoby fizyczne) mają przymiot przedsiębiorców. Również

w prawie publicznym, regulowanym przez ustawę z dnia 19 listopada 1999 r. –

Prawo działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.), za

przedsiębiorców uznaje się nie spółkę cywilną, lecz wspólników takiej spółki

w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej (art. 2 ust. 3).

Obowiązek działania przedsiębiorcy pod firmą (art. 432 § 1 k.c.) w przypadku spółki

cywilnej oznacza, że firma nie przysługuje spółce cywilnej, lecz ich wspólnikom,

z których każdy ma odrębną firmę (imię i nazwisko). Posługiwanie się w obrocie

nazwą przedsiębiorstwa prowadzonego przez wspólników nie dowodzi powstania

odrębnej od wspólników struktury działającej na zewnątrz; jest więc swego rodzaju

nadużyciem w stosunkach z kontrahentami. Dodany przez ustawę z dnia 28 lutego

2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz.535), która weszła

w życie 1 października 2003 r. – przepis § 2 art. 874 k.c., stanowiący, że spółka

ulega rozwiązaniu z dniem ogłoszenia upadłości wspólnika, stanowi potwierdzenie

przyjętej w prawie polskim koncepcji, według której

spółka cywilna nie jest

podmiotem prawnym odrębnym od wspólników, lecz jest wielostronnym stosunkiem

zobowiązaniowym łączącym wspólników.

Powoduje

to określone konsekwencje w sferze

majątkowej spółki.

Ustawodawca posługuje się pojęciem majątek wspólny wspólników (art. 863 § 1

k.c.), który ma charakter współwłasności łącznej. Dla jego powstania warunkiem

niezbędnym jest istnienie innego stosunku osobistego, względem którego ten

specyficzny stosunek prawnorzeczowy spełnia rolę służebną, akcesoryjną. Jest on

więc normatywną konsekwencją zawarcia umowy spółki cywilnej i nie może być

traktowany jako argument na korzyść wyodrębnienia majątkowego spółki od

wspólników. Prawa do majątku wspólnego wspólników, które w czasie trwania

spółki są nienaruszalne, materializują się w momencie wystąpienia wspólnika

(art. 871 k.c.), bądź ustania stosunku spółki (art.875 k.c.).

Konsekwencją przedstawionych założeń normatywnych stosunku spółki jest

- wynikający z art. 863 § 2 k.c. - zakaz rozporządzania udziałem we wspólnym

majątku wspólników. Jest oczywiste, że zakaz ten odnosi się do okresu istnienia

stosunku spółki. Przyjąć również należy, że także w chwili występowania wspólnika

ze spółki, zakaz ten działa, ponieważ konsekwencją wystąpienia jest rozliczenie

przewidziane w art. 871 k.c.

W świetle powyższych zasad rządzących stosunkiem spółki cywilnej oraz

konstrukcji majątkowej spółki cywilnej, przyjąć należało, że zbycie udziału przez D.

B. na rzecz B. B. było nieważne. "Udział w spółce" wyrażony za pomocą ułamka,

dotyczy jedynie tej nadwyżki, o której jest mowa w art. 875 § 3 k.c., natomiast

jego

„zbycie”

może

być

potraktowane

jako

przekazanie

roszczenia

przysługującego z tytułu uprawnienia do części dzielonego majątku (nadwyżki w

rozumieniu art. 875 § 3 k.c.). Dokonane przez D. B. "zbycie udziału" w istocie

oznaczało jej wystąpienie ze spółki, co w przypadku spółki cywilnej dwuosobowej

równoznaczne jest z rozwiązaniem spółki. Kolejne aneksy sporządzane do umowy

spółki należało potraktować jako nowe umowy spółki cywilnej zawarte między

dotychczasowym i nowym wspólnikiem.

Umowa ubezpieczenia stanowiąca źródło sporu zawarta została przez

stronę pozwaną z powódką W. K. oraz niewystępującą w sprawie D. B., jako

wspólniczkami spółki cywilnej. W okresie jej trwania nastąpiło zdarzenie, którego

skutki objęte zostały ubezpieczeniem.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 209 i 865 § 2 k.c.

oraz art. 811 i 65 k.c. uzasadniają rozważenie dwóch kwestii: czy wystąpienie przez

powódkę W. K. z powództwem odszkodowawczym przeciwko stronie pozwanej

stanowi tzw. czynność zachowawczą (czynność zmierzającą do zachowania

wspólnego prawa przysługującego wspólnikom spółki cywilnej), w ramach której

jeden ze wspólników, po rozwiązaniu spółki może żądać od dłużnika zaspokojenia

całej wierzytelności, czy też tylko w części odpowiadającej jego udziałowi oraz czy

zakresem ubezpieczenia objęte zostały także te ruchomości za zniszczenie których

Sąd Apelacyjny odmówił zasądzenia odszkodowania.

Obejmując rozważaniami pierwszą kwestię podnieść należy, że z chwilą

rozwiązania

spółki

następuje

zmiana

charakteru

majątku

wspólników.

Współwłasność łączna zmienia się we współwłasność w częściach ułamkowych.

Konsekwencją tego jest, zgodnie z art. 875 § 1 k.c., odpowiednie stosowanie

przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem przepisów

art. 875 § 2 i 3 k.c.

Zamieszczone w art.875 § 1 k.c. odesłanie do przepisów o współwłasności

w częściach ułamkowych odnosi się nie tylko do przepisów prawa materialnego

(art. 195 i nast. k.c.), ale i przepisów regulujących postępowanie w przedmiocie

zniesienia współwłasności. Pamiętać należy, że wskazana w art. 875 § 2 i 3 k.c.

okoliczność, od której uzależniony jest podział majątku wspólnego dotyczy zapłaty

długów, nie dotyczy natomiast ściągnięcia wierzytelności. Adresatem uregulowania

przyjętego w powołanych przepisach są byli wspólnicy spółki. Trafnie zatem

przyjmuje się, że otwierające drogę do podziału majątku wspólnego ustalenie, że

doszło do zapłaty długów, nie jest wiążące w stosunkach między wspólnikami

a osobami trzecimi (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2000 r., III CKN

599/98, OSNC 2000, nr 10, poz.179). Tym bardziej zatem takiego wiążącego

charakteru

nie

może

mieć

ewentualne

ustalenie

dotyczące

ściągnięcia

wierzytelności. Unormowanie przyjęte w art. 875 § 2 i 3 k.c. nie może zatem

stanowić przeszkody w realizowaniu

przez każdego z byłych wspólników –

w okresie przed podziałem ich wspólnego majątku - uprawnienia w dochodzeniu

od dłużnika tego majątku wierzytelności na swoją rzecz i w części odpowiadającej

jego udziałowi. Wniosek ten uzupełnić należy stwierdzeniem, że chodzi - jak

w rozpoznanej sprawie - o wierzytelność samodzielną, a świadczenie dłużnika ma

charakter podzielny w rozumieniu art. 379 § 1 k.c. (por. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 9 września 1999 r., II CKN 460/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 55

oraz wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2002 r., I CKN 1118/00,

nie publ.).

Stanowisko takie

w odniesieniu do uprawnień byłych małżonków, Sąd

Najwyższy wyraził w uchwale z dnia 30 maja 1975 r., III CZP 27/75 (OSNC 1976, nr

4, poz.71) i w postanowieniu z dnia 9 września 1999 r., II CKN 460/98 (OSNC

2000, nr 3, poz. 55), stwierdzając, że po ustaniu wspólności majątkowej każdy

z małżonków może przed podziałem tego majątku dochodzić we własnym imieniu

i na swoją rzecz od dłużnika majątku wspólnego przypadającej mu części

wierzytelności podzielnej. Stanowisko to zachowuje walor w odniesieniu do majątku

wspólnego wspólników spółki cywilnej z uwagi na podobieństwo sytuacji tychże

wspólników oraz małżonków po ustaniu wspólności majątkowej. W

obu

przypadkach przed dokonaniem podziału występuje wspólność pewnej masy

majątkowej, w skład której wchodzą zarówno prawa rzeczowe, jak i obligacyjne,

i do której znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy o współwłasności

w częściach ułamkowych. Każdy ze wspólników może zatem skutecznie dochodzić

od dłużnika tego majątku wierzytelności na swoją rzecz i w części odpowiadającej

jego udziałowi (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2004 r., IV CK 12/03

(OSNC 2005, nr 3, poz. 44).

Ze względu na podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 209

i 865 § 2 k.c. zauważyć należy, że art. 865 § 2 k.c. reguluje uprawnienia

i zobowiązania wspólników w okresie trwania spółki cywilnej, natomiast art. 209

k.c., mający odpowiednie zastosowanie do majątku wspólnego wspólników

po rozwiązaniu spółki (art. 875 § 1 k.c.) stanowi podstawę podejmowania tylko

czynności zachowawczych, tj. zmierzających do zachowania wspólnego prawa do

przedmiotu współwłasności (np. powództwo windykacyjne, negatoryjne, żądanie

stwierdzenia zasiedzenia, ustanowienia służebności gruntowej). Taki charakter

mają też czynności, które dotyczą wierzytelności z tytułu przychodów z rzeczy

wspólnej np. dochodzenie czynszu najmu (dzierżawy), który wchodzi do zasobu

dochodów wspólnych. Nie stanowią natomiast czynności zachowawczych spory

z osobami trzecimi o wykonanie zobowiązań związanych z gospodarowaniem

rzeczą wspólną powstałych w toku wykonywania zarządu nad rzeczą wspólną.

Zawarcie przez wspólników spółki cywilnej z zakładem ubezpieczeń umowy

ubezpieczenia mienia, stanowiącego majątek wspólny wspólników jest czynnością

z zakresu gospodarowania tym majątkiem. Legitymacja procesowa w przypadku

dochodzenia roszczenia powstałego z niewykonania takiej umowy przysługuje

wspólnikom, którzy nawiązali stosunek zobowiązaniowy z ubezpieczycielem.

Nie każdy zatem wspólnik (współwłaściciel) może żądać wykonania takiego

zobowiązania przez dłużnika. Skoro żądanie z jakim wystąpiła powódka W. K. nie

stanowi czynności, której funkcją jest ochrona wspólnego prawa do przedmiotu

współwłasności, trafnie Sąd Apelacyjny uznał, że W. K. nie przysługuje legitymacja

procesowa w zakresie żądania wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego

łączącego stronę pozwaną z D. B.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 811 i 65 k.c. zauważyć należy, że

skarżąca nie bez racji podniosła, że zakresem ubezpieczenia – w świetle

dokumentów ubezpieczenia – objęte zostało całe mienie znajdujące się w lokalu

dyskoteki. Okoliczność tę – co należy podkreślić - przyznał Sąd Apelacyjny

w uzasadnieniu

zaskarżonego

wyroku.

Odmowa

zasądzenia

wyższego

odszkodowania nie nastąpiła zatem ani wskutek błędnej wykładni oświadczeń woli

stron wyznaczających zakres ubezpieczenia, ani wskutek błędnej wykładni art. 811

k.c., prowadzącej do niewłaściwego określenia zakresu ubezpieczenia. Przyczyną

oddalenia powództwa w zakresie przewyższającym zasądzone kwoty pieniężne

było nieudowodnienie szkody w wysokości wyższej, niż ustalona w postępowaniu

dowodowym.

Skarżąca powinna zatem wykazać, że na skutek popełnionych uchybień

procesowych konkretne ruchomości, stanowiące wyposażenie ubezpieczonego

lokalu dyskotekowego, nie zostały objęte postępowaniem dowodowym. W opinii

biegłego, który dokonał wyceny szkód wyrządzonych w zniszczonym mieniu nie ma

lóż, o które skarżąca upomniała się w skardze kasacyjnej. Po przeprowadzeniu

tego dowodu pełnomocnik powódki oświadczył, że nie kwestionuje opinii (k.428),

a na rozprawie sądowej stwierdził, że „innych wniosków dowodowych w sprawie

nie składa” (k.445). Mimo zgłoszonego zarzutu apelacyjnego „nierozpoznania

wniosku powódki odnośnie loży”, nie wnosił o uzupełnienie przez Sąd drugiej

instancji postępowania dowodowego w tym zakresie. Skarga kasacyjna nie została

oparta

na

podstawie

naruszenia

art.

k.p.c.

przez

nierozpoznanie

wspomnianego zarzutu apelacyjnego. Brak w niej także zarzutów procesowych

wskazujących na bezzasadność przyjętej przez Sąd Apelacyjny tezy, że

wypłaconym odszkodowaniem objęte zostały wszystkie szkody wyrządzone

w sprzęcie elektronicznym, lustrach, bufecie i sanitariatach.

Z

przytoczonych

względów

skarga

kasacyjna,

jako

pozbawiona

uzasadnionych podstaw, podlegała oddaleniu (art. 398 14 k.p.c.). O kosztach

postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 w zw.

z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

/km/