V CSK 323/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 323/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Banku S.A.

przeciwko M.B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 grudnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 lutego 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Powód Bank S.A. wniósł o wydanie przeciwko pozwanemu M.B. nakazu

zapłaty kwoty 1.605.330,48 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 27 stycznia

2005 r. na podstawie weksla wystawionego przez Agencję „P.” S.A. (po zmianie

nazwy „J." S.A.), a poręczonego przez pozwanego. Sąd Okręgowy w W., zgodnie z

żądaniem powoda, wydał dnia 27 czerwca 2005 r. przeciwko pozwanemu nakaz

zapłaty w postępowaniu nakazowym. W zarzutach od tego nakazu pozwany

podniósł ograniczony zakres udzielonego poręczenia, przedawnienie roszczenia w

stosunku do wystawcy weksla, kilkakrotne (25 maja 2001 r., 2 października 2002 r.

oraz 12 stycznia 2005 r.) zawiadomienia powoda o wypełnieniu weksla.

Po przeprowadzeniu rozprawy, wyrokiem z dnia 17 lutego 2006 r. Sąd Okręgowy w

W. uchylił nakaz zapłaty w zakresie kwoty 1 zł i w tym zakresie oddalił powództwo

oraz utrzymał nakaz zapłaty w mocy w pozostałej części.

Według ustaleń tego Sądu, Agencja P. S.A., w której prezesem zarządu był

pozwany M.B., 24 kwietnia 1998 r. zawarła z powodem umowę o udzielenie kredytu

w wysokości 800.000 złotych początkowo na okres do 29 grudnia 2001 r.,

przedłużoną później do 30 grudnia 2001 r. Jednym z zabezpieczeń spłaty kredytu

był weksel in blanco z klauzulą „bez protestu" wystawiony przez kredytobiorcę,

poręczony przez pozwanego M.B. jako osobę fizyczną. Do wniosku kredytowego

pozwany załączył umowę o wyłączeniu małżeńskiej wspólności majątkowej oraz

własne oświadczenie o posiadaniu majątku odrębnego obejmującego oszczędności

w kwocie 35.000 złotych, 2000 USD oraz zestaw komputerowy o wartości 5.000

złotych. W dniu podpisania umowy kredytowej pozwany wręczył powódce weksel

in blanco opatrzony pieczęcią firmową spółki A. i podpisem pozwanego jako

prezesa jej zarządu. Pozwany złożył na wekslu oddzielny, własnoręczny podpis pod

słowami „poręczam za wystawcę". W tym samym dniu pozwany podpisał deklarację

wekslową w imieniu Spółki, w której zawarte zostało upoważnienie dla powódki do

wypełnienia weksla na sumę odpowiadającą zadłużeniu z umowy kredytowej, z

datą płatności według własnego uznania, o czym powódka miała powiadomić

wystawcę weksla listem poleconym, wysłanym na 7 dni przed terminem płatności.

Pozwany działając jako poręczyciel wekslowy podpisał w tym samym dokumencie

deklarację o treści: „Wyrażamy zgodę na treść powyższej deklaracji, z tym że w

stosunku do poręczycieli weksel ten nie może być wypełniony na sumę

odpowiadającą kwocie zadłużenia Wystawcy weksla".

Dnia 31 stycznia 2000 r. ogłoszono upadłość biorącej kredyt Spółki, a wierzytelność

powodowego Banku z tego tytułu została uznana i ujęta na liście wierzytelności

upadłego. Postanowieniem z dnia 26 października 2001 r. Sąd Rejonowy w W.

umorzył postępowanie upadłościowe, albowiem majątek dłużnika nie pozwalał

nawet na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. Podjęta przez powódkę

próba egzekucji należności przeciwko kredytobiorcy, oparta na zaopatrzonej

klauzulą wykonalności liście wierzytelności, nie dała rezultatów.

Dnia 12 stycznia 2005 r. powodowy Bank wypełnił przedmiotowy weksel na sumę

zadłużenia Spółki wynoszącą 1.605.330,48 złotych wraz z należnymi odsetkami

i opatrzył weksel datą płatności wyznaczoną na dzień 26 stycznia 2005 r., o czym

zawiadomił wystawcę weksla i poręczyciela M.B. na piśmie z wezwaniem do

wykupu weksla. Dnia 10 października 2002 r. pozwany wpłacił na poczet swojego

zadłużenia symboliczną kwotę 2 zł z zaznaczeniem, iż 1 zł wpłaca na kapitał.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, że nie doszło do przedawnienia

roszczenia Banku ze stosunku podstawowego ze względu na przerywające bieg

terminu przedawnienia czynności wierzyciela w postępowaniu upadłościowym

i egzekucyjnym. Zdaniem tego Sądu zarówno z deklaracji wekslowej, jak i z treści

weksla nie wynika ograniczenie zakresu poręczenia do kwoty 30.000 złotych. Sąd

potraktował pisma powoda z 25 maja 2001 r. i 2 października 2002 r. nie jako

przedstawienia weksla do zapłaty, ale jako monity wzywające do spłaty zadłużenia,

mające na celu zdyscyplinowanie dłużnika.

Sąd Apelacyjny, podzielając w całości i uznając za własne ustalenia faktyczne

Sądu pierwszej instancji, jak również podzielając ocenę prawną tego Sądu,

wyrokiem z dnia 27 lutego 2007 r. oddalił w całości apelację pozwanego

skierowaną do wyroku uwzględniającego powództwo.

Sąd Apelacyjny podtrzymał tezę o braku przedawnienia roszczenia ze stosunku

podstawowego

i

uznał

za

bezzasadny

zarzut

przedawnienia

roszczenia

wekslowego. Zobowiązanie z weksla i odpowiadające mu roszczenie powstaje

dopiero po wypełnieniu weksla przez upoważnioną osobę, zgodnie z treścią

udzielonego upoważnienia do wypełnienia weksla. Powód wypełnił weksel

12 stycznia 2005 r., opatrując go datą płatności na dzień 26 stycznia 2005 r.

Zgodnie zaś z art. 70 prawa wekslowego, roszczenia wekslowe ulegają

przedawnieniu z upływem trzech lat licząc od dnia płatności weksla. Biorąc pod

uwagę te okoliczności w dniu wniesienia pozwu, tj. 30 maja 2005 r. roszczenie

wekslowe nie było przedawnione.

Jako nie uzasadniony ocenił Sąd odwoławczy zarzut pozwanego odnoszący się do

wykładni deklaracji wekslowej i podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji

wskazał, że ze względu na wewnętrzną niespójność i nielogiczność deklaracji

wekslowej o treści zobowiązania pozwanego nie może przesądzać jej dosłowne

brzmienie. Decydująca jest treść samego weksla. Ograniczenie zakresu poręczenia

wekslowego musi przede wszystkim wynikać z treści weksla. Takiego wniosku

a zwłaszcza ograniczenia do kwoty 30.000 złotych nie da się wyprowadzić

z deklaracji wekslowej, umowy kredytowej jak i oświadczenia majątkowego

pozwanego.

Według Sądu Apelacyjnego, nie zasługiwały na uwzględnienie argumenty

pozwanego związane z wcześniejszymi zawiadomieniami o wypełnieniu weksla.

Prawo wekslowe łączy określone skutki prawne wyłącznie z dokumentem, jakim

jest weksel, a nie z jakimikolwiek pismami wierzyciela dotyczącymi weksla.

Skarga kasacyjna, jaką wniósł pozwany od wyroku Sądu drugiej instancji

została oparta jedynie na naruszeniu prawa materialnego.

Według skarżącego błędne zastosowanie art. 70 prawa wekslowego polegało na

przyjęciu, że nie doszło do przedawnienia roszczenia wekslowego. Do naruszenia

tego samego artykułu, tym razem w związku z art. 71 ust. 2 w związku z art. 103

ust. 3 w związku z art. 10 oraz art. 47 ust. 1 prawa wekslowego, doszło przez

przyjęcie, że okres przedawnienia roszczenia Banku o spłatę kredytu nie upłynął

z uwagi na wymienione w uzasadnieniu wyroku przerwy biegu przedawnienia,

podczas gdy prawidłowe zastosowanie powołanych przepisów prowadzi do

wniosku, że przerwanie przedawnienia ma skutek jedynie wobec tego dłużnika

wekslowego, którego dotyczy przyczyna przerwania. W ramach tego samego

zarzutu skarżący kwestionuje tezę, iż możliwe jest wypełnienie gwarancyjnego

weksla in blanco przeciwko awaliście, kiedy upłynął już termin przedawnienia ze

stosunku podstawowego. Zdaniem skarżącego, co do wysokości zobowiązania

poręczyciela powód wypełnił weksel niezgodnie z danym mu upoważnieniem a Sąd

dokonując odmiennej wykładni oświadczenia woli poręczyciela na wekslu

i deklaracji wekslowej naruszył art. 65 k.c. w związku z art. 10 prawa wekslowego.

W końcu w skardze kasacyjnej zarzucono Sądowi niezastosowanie z urzędu art. 5

k.c. pomimo, że powódka korzystając ze swojego prawa naruszyła zasady

lojalności i pewności obrotu, wzajemnego zaufania uczestników tego obrotu,

uczciwości i poszanowania słusznych interesów kontrahenta.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarówno w literaturze, jak i w orzecznictwie w zakresie wzajemnych relacji

pomiędzy roszczeniem ze stosunku podstawowego a roszczeniem z weksla

in blanco dominuje pogląd, że zobowiązanie wekslowe ma byt samodzielny.

Także poręczenie

wekslowe

jest

zobowiązaniem

samoistnym,

niezależnym

od zobowiązania głównego. Daje temu wyraz między innymi art. 7 prawa

wekslowego. Wobec tego, czym innym jest przedawnienie roszczenia ze stosunku

podstawowego, a czym innym przedawnienie wekslowe. Obie instytucje różnią się

istotnie między innymi, co do początku biegu przedawnienia. Termin przedawnienia

roszczenia ze stosunku podstawowego, zgodnie z regułą art. 120 k.c., rozpoczyna

bieg od dnia, w którym świadczenie ze stosunku podstawowego stało się

wymagalne. Początek biegu terminu przedawnienia roszczenia z weksla własnego

skierowanego przeciwko wystawcy weksla własnego, zgodnie z art. 70 w związku

z art. 103 i 104 prawa wekslowego, liczy się od dnia płatności weksla (patrz wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1937 r. C II 3198/96. PPH 1937/1657; z dnia

5 lutego 1980 r., IV PR 376/79, OSNP 1980/9/173; 24 maja 2005 r., V CK 652/04,

niepubl.). Tę samą zasadę stosuje się do weksli in blanco (por. między innymi

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1938 r., C II 2385 /37, OSP 1938, poz.

539; z dnia 25 lutego 1938 r., C II 2245/37, OSP 1938, poz. 536; z dnia 21 maja

1981 r., IV PRN 6/81, OSNC 1981/11/225; z dnia 4 czerwca 2003 r., l CKN 434/01,

niepubl.). Przedawnienie praw z weksla in blanco nie rozpoczyna biegu do czasu

jego wypełnienia. Przedawnienie roszczenia z weksla wręczonego bez wypełnienia

daty płatności i bez zastrzeżeń co do tej daty, rozpoczyna się z dniem płatności

wpisanym na wekslu przez wierzyciela wekslowego (tak też Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 25 lutego 1938 r.). Jak wynika z poczynionych ustaleń faktycznych,

strony zobowiązania wekslowego nie zawarły żadnego porozumienia co do

konkretnej daty płatności a wręcz przewidziały, że powód może opatrzyć weksel

datą płatności, według własnego uznania. Jak przyjął Sąd Najwyższy wyroku z dnia

6 października 1938 r. (l C 1286/OSN 1939/6/268), dłużnik wekslowy w takiej

sytuacji nie może podnosić zarzutu wypełnienia weksla niezgodnie z jego wolą,

co do terminu płatności. Uwzględniając te okoliczności należy podzielić stanowisko

Sądu drugiej instancji, iż roszczenie wekslowe przeciwko poręczycielowi (tak samo

jak przeciwko wystawcy weksla własnego (art. 32, 70 w związku z art. 103 i 104

prawa wekslowego - por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 1981 r., IV PRN

6/81, OSNC 1981/11/225) ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia

płatności weksla, co odnosi się także do weksla in blanco, w którym data płatności

została wpisana przez wierzyciela wekslowego.

Inną natomiast kwestią jest dopuszczalność uzupełnienia blankietu weksla

in blanco

po

podstawowego.

upływie

terminu

Zagadnienie

to

przedawnienia

wielokrotnie

roszczenia

podejmowane

ze

w

stosunku

judykaturze

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 października 1971 r., II CR 277/71,

OSPiKA 1972/7-8/139; z dnia 19 listopada 2004 r., V CK 228/04, OSP

2005/11/130; z dnia 9 września 2004 r., II CK 499/03, LEX 156489; z dnia 9 grudnia

2004 r., II CK 170/04, LEX 146408; z dnia 14 grudnia 2004, II CK 259/04, LEX

164785; z dnia 15 lutego 2006 r., IV CSK 15/05, LEX 179731; z dnia 14 lipca

2006 r., II CSK 75/06, niepubl.) podniesione także w skardze kasacyjnej, nie ma

znaczenia w rozpoznawanej sprawie. Wystarczy wskazać, że Sąd drugiej instancji,

oceniając właściwie (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.) skutki zgłoszenia wierzytelności

w postępowaniu upadłościowym, wszczęcie egzekucji przeciwko zobowiązanemu

ze stosunku podstawowego, zasadnie przyjął, iż nie doszło do przedawnienia

roszczenia ze stosunku podstawowego, co najmniej do chwili wypełnienia blankietu

weksla. Dał temu wyraz w pisemnych motywach nie zajmując jednocześnie, ponad

potrzebę, jednoznacznego stanowiska, co do konsekwencji wypełnienia weksla po

upływie terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego. Dlatego

bezzasadnie w skardze kasacyjnej przypisuje się temu Sądowi naruszenie art. 70

ust. 1 w związku z art. 71 ust. 2 w związku z art. 103 ust. 3 w związku z art. 10 oraz

47 ust. 1 prawa wekslowego przez przyjęcie, że możliwe jest wypełnienie

gwarancyjnego weksla in blanco przeciwko awaliście, kiedy upłynął już termin

przedawnienia ze stosunku podstawowego.

W ramach tych samych, szczegółowo cytowanych norm prawa wekslowego,

niesłusznie zarzuca się w skardze kasacyjnej łączenie okoliczności, które przerwały

bieg terminu przedawnienia roszczenia wobec zobowiązanego ze stosunku

podstawowego, z biegiem terminu przedawnienia roszczenia wekslowego wobec

awalisty. Sąd drugiej instancji, licząc początek biegu terminu przedawnienia wobec

poręczyciela wekslowego od dnia 26 stycznia 2005 r., tj. od daty płatności

zamieszczonej na wekslu, wskazał jednocześnie, że do dnia wniesienia pozwu

o zapłatę z weksla, tj. do dnia 30 maja 2005 r., roszczenie wekslowe

nie przedawniło się. W sformułowanej na tej podstawie tezie nie znalazły się żadne

okoliczności, które miały spowodować przerwę biegu terminu przedawnienia

roszczenia wekslowego. Dlatego nie mogło dojść do zarzucanego w tej części

skargi kasacyjnej błędnego zastosowania przepisów prawa wekslowego.

Powracając do wcześniejszych rozważań dotyczących początku biegu terminu

przedawnienia roszczenia wekslowego należy jeszcze raz podkreślić zasadnicze

znaczenie daty płatności wpisanej na wekslu zwykłym lub uzupełnionym wekslu in

blanco. Od tej daty rozpoczyna bieg przedawnienie praw z weksla. Z chwilą

całkowitego wypełnienia weksla in blanco powstaje bezwarunkowe, nadające się do

realizacji

zobowiązanie

wekslowe

określonej

treści.

Dlatego

działania

podejmowane przez posiadacza weksla gwarancyjnego in blanco przed

całkowitym

wypełnieniem

blankietu

weksla,

zmierzające

do

uzyskania

dobrowolnego wykonania zobowiązania przez osoby mogące odpowiadać

w przyszłości z weksla, nie mają wpływu na powstanie zobowiązania wekslowego

i rozpoczęcie biegu terminu jego przedawnienia. Takiego skutku nie mogą wywołać

informacje zamieszczone w wezwaniach posiadacza weksla kierowanych do

wystawcy weksla i poręczyciela wekslowego o wypełnieniu weksla w zakresie

wysokości wierzytelności i daty płatności, jeśli w tym czasie, weksel nie został

uzupełniony w tym zakresie. Dlatego nie zasługuje na uwzględnienie zarzut skargi

kasacyjnej błędnego zastosowania art. 70 prawa wekslowego przez przyjęcie, jako

początku biegu terminu przedawnienia wekslowego, daty płatności wpisanej na

wekslu, a nie daty płatności wyznaczonej przez powoda w piśmie skierowanym

do

wystawcy weksla

i poręczyciela

wekslowego

zawierającym

informację

o wypełnieniu weksla.

Zgodnie z art. 30 prawa wekslowego, poręczyć można do całej sumy

wekslowej lub co do jej części. Przy uzupełnieniu weksla in blanco i przy

dochodzeniu roszczeń z weksla przez stronę porozumienia zawartego przy jego

wystawieniu obowiązuje i wiąże strony treść tego porozumienia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2007 r., III CSK 59/07, nie publ., z dnia 22 czerwca

2006 r., V CSK 70/06, OSNC/4/59). Jeśli deklarację wekslową podpisał poręczyciel,

to remitent, który jest jednocześnie stroną porozumienia wekslowego, może

dochodzić od poręczyciela roszczeń z tytułu udzielonego poręczenia tylko

w granicach

określonych

porozumieniem.

Ograniczenie

odpowiedzialności

poręczyciela jak również jego zakres powinien wynikać z treści tego porozumienia.

Tego warunku nie spełnia deklaracja podpisana przez pozwanego, której treść

została poddana właściwej wykładni przez Sąd orzekający. Użycie, niespójnego

logicznie z treścią deklaracji wystawcy weksla, oświadczenia na druku bankowym

o niemożliwości wypełnienia weksla wobec poręczyciela na sumę odpowiadającą

wysokości zadłużenia wystawcy weksla nie uprawnia do stwierdzenia, iż wolą stron

było ograniczenie i to w określonym zakresie odpowiedzialności poręczyciela.

Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd drugiej instancji, za takim ograniczeniem nie

przemawiał stan majątkowy poręczyciela z chwili podpisania porozumienia

wekslowego,

tym

bardziej,

iż

wskazywane

przez

niego

ograniczenie

odpowiedzialności wekslowej do kwoty 30.000 złotych nie pokrywało się z tym

stanem majątkowym. Treść porozumienia wekslowego nie daje wobec tego

uzasadnionych

wekslowego.

podstaw

Sama

treść

do

ograniczenia

weksla

jest

odpowiedzialności

w

tym

zakresie

poręczyciela

jednoznaczna.

Pozwany udzielając poręczenia na wekslu nie zaznaczył ograniczenia udzielonego

poręczenia.

Dlatego nie można zgodzić się z twierdzeniami skargi kasacyjnej o naruszeniu art.

65 k.c. w związku z art. 10 prawa wekslowego.

W skardze kasacyjnej podnosi się jako ostatni zarzut naruszenia art. 5 k.c.

przez jego niezastosowanie. Wcześniej w toku postępowania przed Sądami obu

instancji

pozwany

nie

podnosił,

że

wykonywanie

przez

powoda

prawa

podmiotowego wynikającego z obowiązania wekslowego jest sprzeczne ze

społeczno gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia

społecznego, a jako takie nie korzysta z ochrony. W związku z tym należy wskazać,

iż zastosowanie konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 10 marca 1993 r., III CZP 8/93, OSNP 1993/9/133), wiąże się

z wyjątkowymi okolicznościami. Dlatego niezbędne jest wykazanie przez osobę,

przeciwko

której

kierowane

jest

żądanie,

wystąpienie

tych

szczególnych

okoliczności. Oznacza to, że pozwany powinien podnieść zarzut stosownej treści

w toku postępowania i udowodnić swoje twierdzenia. Za niedopuszczalne, co do

zasady uznać należy działanie sądu w tym zakresie z urzędu (tak Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 28 października 2003 r., l CK 222/02, system informacji prawniczej

LEX 151610). Dlatego nie zasługuje na uwzględnienie zarzut nadużycia prawa

przez pozwanego, zgłoszony dopiero w skardze kasacyjnej.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną pozwanego.