V CSK 31/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 31/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 czerwca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego

im. St. Staszica w W.

przeciwko Gminie J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 30 sierpnia 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w G. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2007 r. zasądził od Gminy J. na

rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej Budownictwa Mieszkaniowego im. Stanisława

Staszica w W. 65 676 zł z oznaczonymi bliżej odsetkami ustawowymi. Zasądzona

kwota stanowiła odszkodowanie za korzystanie z lokali mieszkalnych strony

powodowej w okresie od stycznia 2004 r. do grudnia 2006 r. przez osoby, co do

których orzeczono eksmisję z jednoczesnym przyznaniem uprawnienia do lokalu

socjalnego. Podstawę prawną wyroku stanowiły przepisy art. 417 § 1 i 420 1 k.c.

Sąd Okręgowy na skutek apelacji strony pozwanej wyrok ten zmienił

i powództwo

oddalił.

W

ocenie

Sądu

Okręgowego

odpowiedzialność

odszkodowawcza gminy za niedostarczenie lokali osobom, co do których

orzeczono eksmisję z przyznaniem uprawnienia do lokalu socjalnego, jest

odpowiedzialnością subsydiarną w stosunku do odpowiedzialności tych osób za

zajmowanie

lokali

bez

tytułu

prawnego.

Warunkiem

odpowiedzialności

odszkodowawczej gminy za niedostarczenie lokali socjalnych jest uprzednia próba

dochodzenia zapłaty za korzystanie z lokali od osób, co do których orzeczono

eksmisję z przyznaniem uprawnienia do lokalu socjalnego. W sprawie przesłanka ta

nie została spełniona, dlatego powództwo należało oddalić.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła Sądowi Okręgowemu

wydanie zaskarżonego wyroku z naruszeniem: 1) art. 417 § 1 i art. 361 § 1 i 2 oraz

– obowiązującego do 31 sierpnia 2004 r. - art. 4201 k.c. w związku z art. 4 ust. 2

i art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,

mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (jedn. tekst: Dz. U.

z 2005 r. nr 31, poz. 266, ze zm. – dalej: „u.o.p.l.”), 2) art. 18 ust. 1 i 3 u.o.p.l.,

3) art. 233 § 1 oraz art. 382 k.p.c.

Istotą

zarzutów

wymienionych

w

dwóch

pierwszych

punktach

jest

kwestionowanie zajętego przez Sąd Okręgowy stanowiska o subsydiarnym

charakterze odpowiedzialności gminy za niedostarczenie lokali osobom, co do

których orzeczono eksmisję z przyznaniem uprawnienia do lokalu socjalnego.

Zarzuty zawarte w punkcie trzecim mają charakter zarzutów ewentualnych,

podniesionych na wypadek podzielenia przez Sąd Najwyższy kwestionowanego

w skardze kasacyjnej stanowiska o subsydiarnym charakterze odpowiedzialności

gminy za niedostarczenie lokali socjalnych. Zmierzają one do podważenia

prawidłowości ustalenia, że strona powodowa nie podejmowała czynności

skierowanych na wyegzekwowanie roszczeń od osób zajmujących lokale bez tytułu

prawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przyznanie w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu uprawnienia do

otrzymania lokalu socjalnego musi się łączyć z wstrzymaniem wykonania

opróżnienia lokalu do czasu złożenia przez gminę oferty zawarcia umowy najmu

lokalu socjalnego (art. 14 ust. 6 u.o.p.l.). Mimo wstrzymania wykonania opróżnienia

lokalu, osoba uprawniona do lokalu socjalnego obowiązana jest uiszczać

właścicielowi do dnia opróżnienia lokalu co miesiąc odszkodowanie za zajmowanie

lokalu bez tytułu prawnego (art. 18 ust. 1 u.o.p.l.). Zgodnie z art. 18 ust. 3 u.o.p.l.

w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2005 r., odszkodowanie to powinno

odpowiadać wysokości czynszu albo innych opłat za używanie lokalu, jakie

uprawniony do lokalu socjalnego byłby obowiązany opłacać, gdyby stosunek

prawny nie wygasł; według wcześniejszego brzmienia art. 18 ust. 3 u.o.p.l., zakres

tego odszkodowania był węższy. Należy podzielić pogląd wyrażony w uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2007 r. (Biul. SN 2007, nr 12, s. 7), że

przepisy art. 18 ust. 1 i 3 u.o.p.l. ustanawiają szczególnego rodzaju stosunek

zobowiązaniowy, którego treścią jest powinność zapewnienia właścicielowi

określonego, płatnego periodycznie wynagrodzenia za dalsze korzystanie z lokalu

przez byłego lokatora. Nazwanie uiszczanych właścicielowi świadczeń przez byłego

lokatora, uprawnionego do lokalu socjalnego, odszkodowaniem nie jest więc ścisłe;

spowodowane ono zostało przypuszczalnie bliskim związkiem przypadków objętych

art. 18 ust. 3 u.o.p.l. z sytuacjami, których dotyczy art. 18 ust. 2 u.o.p.l. (w nich

rzeczywiście chodzi o odszkodowanie) oraz podobną, w odbiorze społecznym,

funkcją obu tych przepisów.

Dopóki gmina nie dostarczy lokalu socjalnego, właściciel, otrzymujący od

zajmującego nadal lokal byłego lokatora świadczenia w wysokości określonej w art.

18 ust. 3 u.o.p.l., może zatem ponieść szkodę w rozumieniu art. 361 §2 k.c., tj.

doznać uszczerbku w wysokości różnicy między majątkiem, jaki miałby, gdyby

dysponował lokalem swobodnie, a majątkiem jaki ma, nie mogąc lokalem

swobodnie dysponować z powodu niemożności wykonania eksmisji na skutek

niedostarczenia lokalu socjalnego. Jego szkoda będzie oczywiście jeszcze

większa, gdy były lokator, uprawniony do lokalu socjalnego, nie wywiązuje się – co

w praktyce jest regułą – z obowiązku, o którym mowa w art. 18 ust. 1 i 3 u.o.p.l.

W stanie prawnym będącym wynikiem wyeliminowania z porządku prawnego ze

skutkiem ex tunc przez wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 maja 2006 r.,

SK 51/05 (OTK-A 2006, nr 5, poz. 58) art. 18 ust. 4 u.o.p.l. w brzmieniu

obowiązującym do 31 grudnia 2004 r., a przez wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 11 września 2006 r., P 14/06 (OTK-A 2006, nr 8, poz. 102) art. 18 ust. 4

w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2005 r., za szkodę tę odpowiada gmina,

która nie dostarczyła lokalu socjalnego, na zasadach ogólnych, tj. w odniesieniu do

okresu przed 1 września 2004 r. - na podstawie art. 4201 k.c., a w odniesieniu do

okresu od dnia 1 września 2004 r. – na podstawie art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu

obowiązującym od tego dnia (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

7 grudnia 2007 r., III CZP 121/07). Przy czym 4201 k.c. ze względu na ścisły

związek konstrukcyjny z art. 417 k.c. w pierwotnym brzmieniu (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 21 czerwca 2007 r., IV CSK 81/07, LEX nr 274567) powinien

być analogicznie jak on rozumiany (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

20 listopada 2002 r., V CKN 1305/00, LEX nr 77050), tj. w sposób zharmonizowany

z jego prokonstytucyjną wykładnią przyjętą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK 2001, nr 8, poz. 256). Odpowiedzialność

gminy na powyższej podstawie obejmuję całą szkodę pozostającą w normalnym

związku przyczynowym z jej zaniechaniem wypełnienia obowiązku dostarczenia

lokalu socjalnego osobie do tego uprawnionej (art. 361 § 2 k.c.).

Wskazane przepisy, stanowiące podstawę prawną odpowiedzialności

odszkodowawczej gminy wobec właściciela za niedostarczenie lokalu socjalnego

osobie uprawnionej do takiego lokalu według wyroku orzekającego eksmisję, nie

upoważniają do uznania tej odpowiedzialności za subsydiarną w stosunku do

wynikającego z art. 18 ust. 1 i 3 u.o.p.l. obowiązku tej osoby względem właściciela,

czyli

za

odpowiedzialność

uwarunkowaną

–

jak

przyjął

Sąd

Okręgowy

w nawiązaniu do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2002 r., V CKN

1305/00, dotyczącego stanu prawnego sprzed wejścia w życie art. 18 u.o.p.l. uprzednim, bezskutecznym dochodzeniem przez właściciela wykonania tego

obowiązku. Ani art. 4201 k.c., obowiązujący do 31 sierpnia 2004 r., ani obecnie

obowiązujący art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu mającym moc od 1 września 2004 r., nie

przewiduje – rzecz oczywista ze względu na ogólny charakter stanowionej regulacji

– takiej przesłanki.

Nie można również podzielić zapatrywania o wynikaniu

z art. 18 ust. 1 u.o.p.l.

takiej przesłanki

Przepis ten w zakresie odnoszącym się do osoby

uprawnionej w wyroku eksmisyjnym do lokalu socjalnego ustanawia tylko, wespół

z art. 18 ust. 3 u.o.p.l., obowiązek zapłaty przez tę osobę właścicielowi

wynagrodzenia na dotychczasowym poziomie, czyli na poziomie czynszu lub

innych opłat uiszczanych przed wygaśnięciem uprawnienia do korzystania

z zajmowanego nadal lokalu. Nie wypowiada się natomiast w ogóle co do relacji

zachodzącej między tym obowiązkiem a odpowiedzialnością odszkodowawczą

gminy za niedostarczenie lokalu socjalnego. Różni się więc zasadniczo np. od art.

31 i 299 k.s.h.

Także wykładnia funkcjonalna, odwołująca się przede wszystkim do celu

odpowiedzialności odszkodowawczej gminy za niedostarczenie lokalu socjalnego

osobie do takiego lokalu uprawnionej, nie dostarcza argumentów przemawiających

za subsydiarnym charakterem tej odpowiedzialności w stosunku do obowiązku

określonego w art. 18 ust. 1 i 3 u.o.p.l. Przeciwnie, wykładnia ta, w powiązaniu

z nakazem interpretowania ustaw w zgodzie z normami konstytucyjnymi,

zdecydowanie sprzeciwia się takiemu ujmowaniu relacji między omawianą

odpowiedzialnością

a

wspomnianym

obowiązkiem.

Odpowiedzialność

odszkodowawcza gminy za niedostarczenie lokalu socjalnego, oparta na art. 417

§ 1 k.c., a uprzednio na art. 4201 k.c., leży w interesie właścicieli lokali. Ich interesy

bez takiej odpowiedzialności gminy byłyby w istocie pozbawione rzeczywistej

ochrony. Trybunał Konstytucyjny uznając w powołanych wyżej wyrokach art. 18

ust. 4 u.o.p.l., stanowiący lex specialis w stosunku do art. art. 361 § 2 k.c., za

niezgodny z normami konstytucyjnymi, wykazał, że ograniczenie odpowiedzialności

odszkodowawczej gminy wynikające z art. 18 ust. 4 u.o.p.l. tworzyło stan prawny

całkowicie oderwany od realiów życia. Podmiot dysponujący prawomocnym

wyrokiem nakazującym opróżnienie lokalu i mający roszczenie zarówno w stosunku

do byłego lokatora, jak i gminy, nie był w stanie w istocie zrealizować żadnego

z przysługujących mu środków prawnych. Szanse na wyegzekwowanie roszczenia

od byłego lokatora, uprawnionego do lokalu socjalnego, są – jak wiadomo - z reguły

nikłe,

a

gmina

nie

ponosząc

odpowiedzialności

odszkodowawczej

za

niedostarczenie lokalu socjalnego na zasadach ogólnych mogła bez ujemnych dla

siebie konsekwencji nawet bardzo długo nie wypełniać obowiązku dostarczenia

lokalu socjalnego. Uznanie omawianej odpowiedzialności odszkodowawczej gminy

za subsydiarną w stosunku do obowiązku wynikającego z art. 18 ust. 1 i 3 u.o.p.l.

oznaczałoby

przywrócenie

stanu

prawnego

porównywalnego

do

zakwestionowanego w powoływanych wyrokach Trybunału Konstytucyjnego.

Właściciel byłby zmuszony do poszukiwania naprzód, w praktyce z reguły

bezowocnej, ochrony w drodze roszczenia skierowanego przeciwko byłemu

lokatorowi, ujęcie zaś określonego roszczenia jako subsydiarnego w stosunku do

innego roszczenia może być uzasadnione tylko wtedy, gdy istnieją praktyczne

szanse na realizację tego innego roszczenia. Brak praktycznych szans na

realizację roszczenia, o którym mowa w art. 18 ust. 1 i 3 u.o.p.l., powodowałby, że

konieczność

uprzedniego

dochodzenia

tego

roszczenia

w

rzeczywistości

odsuwałaby jedynie możliwość dochodzenia przez właściciela, zapewniającego mu

efektywną ochronę, opartego obecnie na art. 417 § 1 k.c., roszczenia

odszkodowawczego skierowanego przeciwko gminie.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 grudnia 2007 r., III CZP

121/07,

odpowiedzialność

odszkodowawcza

gminy

wobec

właściciela

za

niedostarczenie lokalu socjalnego byłemu lokatorowi, uprawnionemu, według

wyroku orzekającego eksmisję, do lokalu socjalnego i odpowiedzialność tego

lokatora wobec właściciela oparta na art. 18 ust. 1 i 3 u.o.p.l. ma – w zakresie,

w jakim ich obowiązki pokrywają się – charakter odpowiedzialności in solidum.

Ponieważ odpowiedzialność odszkodowawcza gminy za niedostarczenie

lokalu socjalnego służy ochronie właściciela, a nie byłego lokatora uprawnionego

do lokalu socjalnego, gminie, która zapłaciła właścicielowi odszkodowanie,

przysługuje regres w stosunku do tego lokatora w granicach jego obowiązku

określonego w art. 18 ust. 1 i 3 u.o.p.l. (por. zachowujące w tym względzie

aktualność uwagi zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2004 r.,

I CK 581/03, Biul. SN 2004, nr 11, s. 9).

Ze względu na zasadność podstaw kasacyjnych kwestionujących zajęte

w zaskarżonym wyroku stanowisko o subsydiarnym charakterze odpowiedzialności

odszkodowawczej gminy, bezprzedmiotowe stało się rozpatrywanie tych zarzutów

kasacyjnych, które zmierzają do podważenia prawidłowości ustalenia dotyczącego

wykazania przez stronę powodową przesłanki podyktowanej przyjętym przez Sąd

Okręgowy subsydiarnym charakterem tej odpowiedzialności.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.c. orzekł jak w sentencji.

eb