V CSK 309/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 309/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa P. spółka z o.o., W., poprzednio - "PR." S.A.

przeciwko K.D.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 marca 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od K.D. na rzecz strony

powodowej kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 14 marca 2008 r. oddalił apelację

pozwanej K.D. od wyroku Sądu Okręgowego w O., uwzględniającego powództwo o

uznanie za bezskuteczną wobec powodowej Spółki - w zakresie wierzytelności w

kwocie 272 183,23 zł - umowy zawartej w dniu 31 października 2003 r., na

podstawie której dłużnik strony powodowej, którym była „H.” spółka z o.o.

(dalej określana jako spółka „H”), reprezentowana przez jednoosobowy zarząd, tj.

W.D.

(męża

pozwanej)

przeniosła

na

pozwaną

szczegółowo

opisaną

nieruchomość, położoną w J.

Postanowieniem komornika sądowego z dnia 24 kwietnia 2007 r.

postępowanie egzekucyjne dotyczące należności w kwocie 272 183,23 zł zostało

umorzone z powodu bezskuteczności egzekucji.

Według dokonanych ustaleń umową sprzedaży z dnia 31 października

2003 r., będącą przedmiotem skargi pauliańskiej, objęte zostały trzy nieruchomości

położone w J., B. i S., których łączna cena sprzedaży wyniosła 2 500 000 zł.

Nieruchomości te obciążone były hipotekami kaucyjnymi do kwot 1 000 000 zł. na

rzecz Banku, 1 500 000 zł na rzecz spółki „C.” oraz hipoteką zwykłą w kwocie

750 000 zł. na rzecz Banku, przy czym w dniu zawarcia umowy ta hipoteka była już

spłacona. W umowie tej K.D. zobowiązała się w ramach przejęcia długu spłacić

dług hipoteczny w kwocie 2 500 000 zł.

W marcu i kwietniu 2005 r. pozwana sprzedała nieruchomości w

B. i S.

odpowiednio za cenę 2 500 000 zł i 3 071 428,57 zł.

W sprawie ustalono – stosując art.230 k.p.c. – że pozwanej, z uzyskanych

kwot,

po

zaspokojeniu

przejętego

długu

oraz

wykonaniu

zobowiązań

zabezpieczonych hipotekami, pozostała kwota 2 321 208,60 zł. Pozwana jest nadto

właścicielką nieruchomości w J.

Sąd Apelacyjny uznał, że spełnione zostały wszystkie przesłanki skargi

pauliańskiej, przewidziane w art. 527 k.c., natomiast podniesione w apelacji

zarzuty procesowe naruszenia art. 233 § 1, art. 230 i 328 § 2 k.p.c. „są całkowicie

chybione”.

Skarga kasacyjna oparta została na podstawie naruszenia przepisów

postępowania – art. 217 § 2 w zw. z art. 227, art. 233 § 1, art. 230, 231, 328 § 2

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., a także przepisów prawa materialnego – art. 527 § 1 i 2

k.c. oraz art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece, dalej określanej jako „u.k.w.h.” (tekst jedn. Dz.U. z 2001 r. Nr 124,

poz.1361 ze zm.). Zdaniem skarżącej na skutek zawartej umowy sprzedaży

nieruchomości, której skuteczność podważana jest skargą pauliańską nie doszło do

pokrzywdzenia powoda, skoro z uzyskanej ceny pozwana spłaciła

wierzycieli,

którzy ze względu na posiadane zabezpieczenia hipoteczne jako jedyni, a więc

z pominięciem powoda, zostaliby zaspokojeni w toku sprzedaży egzekucyjnej

nieruchomości, będącej przedmiotem umowy kwestionowanej skargą pauliańską.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie art. 217 § 2 w zw. z art. 227, 233 § 1 i 391 § 1 k.p.c., a także art.

230 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. nie może nastąpić – jak bezzasadnie wskazano

w skardze kasacyjnej – przez nieodniesienie się do podniesionych w apelacji

zarzutów dotyczących wadliwej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego

oraz nieustalenia faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, a także

dokonania ustaleń na podstawie tzw. przyznania. Sąd drugiej instancji wskutek

nierozpoznania uzasadnionych zarzutów apelacyjnych narusza art. 378 k.p.c.,

natomiast powołane przez skarżącą - w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 pkt

2 k.p.c. – przepisy art. 217 § 2 w zw. z art. 227 i 391 § 1 k.p.c. mogłyby zostać

naruszone, gdyby sąd drugiej instancji w ramach własnych kompetencji

jurysdykcyjnych bezzasadnie odmówił dopuszczenia ponowionego przez stronę

w tej instancji niedopuszczonego w sądzie I instancji dowodu na istotne

okoliczności sprawy, a nadto w ramach prowadzonego postępowania dowodowego

bezzasadnie stwierdził, że istotna okoliczność została milcząco przyznana. Taka

sytuacja w rozpoznanej sprawie nie zaistniała. Opieranie z kolei skargi kasacyjnej

na zarzucie naruszenia art. 233 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. jest wyłączone,

o czym stanowi wyraźnie art. 3983 § 3 k.p.c., co zapewne uszło uwagi

pełnomocnika skarżącej. Nie mógł odnieść skutku ze względu także na wadliwe

jego sformułowanie i uzasadnienie zarzut naruszenia art. 231 w zw. z art. 328 § 2

i art. 391 § 1 k.p.c. przez uznanie, że „dłużnik działał ze świadomością wierzycieli”

(zapewne chodzi o działanie ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli,

przewidziane w art. 527 § 3 k.c.). Jest to typowy zarzut dokonania wadliwej

subsumcji, a więc wadliwego zastosowania normy prawa materialnego do ustalonej

podstawy faktycznej, który może być skutecznie podnoszony wyłącznie w ramach

podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego przez jego wadliwe

zastosowanie (art. 3983 pkt 1 k.p.c.).

Odnosząc się do zarzutów naruszenia art. 527 § 1 i 2 oraz art. 65 ust. 1

u.k.w.h. podkreślić należy, że w doktrynie i orzecznictwie jednolicie przyjmuje się,

że pokrzywdzenie wierzyciela należy oceniać nie według chwili dokonania

czynności prawnej dłużnika z osobą trzecią, lecz według chwili jej zaskarżenia

(wystąpienia z żądaniem uznania bezskuteczności czynności prawnej). Sytuację

kiedy czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela

określa § 2 art. 527 k.c. Przepis ten wiąże pokrzywdzenie wierzyciela z rzeczywistą

niewypłacalnością dłużnika, która musi istnieć w chwili wystąpienia ze skargą

pauliańską, jak i w chwili orzekania przez sąd o żądaniu wierzyciela uznania

czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną (art. 316 § 1 k.p.c.). Z zebranego

w sprawie materiału dowodowego oraz dokonanych na jego podstawie ustaleń,

którymi Sąd Najwyższy jest związany w razie niewykazania – jak w niniejszej

sprawie - uchybień procesowych popełnionych przez Sąd drugiej instancji wynika,

że spełnione zostały wszystkie cztery przesłanki skargi pauliańskiej, mianowicie: po

pierwsze – wskutek zawarcia umowy doszło do pokrzywdzenia strony powodowej

jako wierzyciela, po drugie – mąż pozwanej jako reprezentujący dłużnika miał

świadomość pokrzywdzenia strony powodowej, po trzecie – pozwana uzyskała

korzyść majątkową, po czwarte -

w sytuacji, gdy pozwana jako osoba bliska

w rozumieniu art. 527 § 3 k.c. uzyskała korzyść majątkową, miało zastosowanie

w

stosunku

do

niej

domniemanie,

że

wiedziała,

iż

jej

mąż

działał

z pokrzywdzeniem wierzyciela. W takim wypadku wierzyciel zwolniony jest

z obowiązku wykazywania złej wiary osoby trzeciej, o której mowa w art. 527 k.c.

Pełnomocnik skarżącej w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego

nie zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenia art. 527 § 3 k.c. Oznacza to, że

między powołanym w skardze kasacyjnej zarzutem naruszenia art. 527 § 1 i 2 k.c.,

a uzasadnieniem skargi kasacyjnej występuje wyraźna dysharmonia, pozbawiająca

Sąd Najwyższy możliwości skontrolowania zasadności przyjętego rozstrzygnięcia

z punktu widzenia przesłanek przewidzianych w art. 527 § 3 k.c.

Odnosząc się do kwestii „pokrzywdzenia”, o którym mowa w art. 527 § 1 i 2

k.c. należało – na gruncie dokonanych ustaleń - udzielić odpowiedzi na pytanie,

czy z wartości nieruchomości pozostałej po odliczeniu hipotek, strona powodowa

mogłaby zaspokoić się w całości lub w części. Skoro z dokonanych ustaleń, którymi

Sąd Najwyższy był związany, bowiem zarzuty procesowe - z podanych względów okazały się nieskuteczne, wynika że z transakcji między pozwaną i jej mężem,

a następnie między pozwaną i nabywcami nieruchomości, pozwanej pozostała –

po spłaceniu długów hipotecznych, obciążających dłużnika - kwota ponad

2 300 000 zł, a nadto jest nadal właścicielką jednej z przedmiotowych

nieruchomości, to wszystko to oznacza, że gdyby nie doszło do sprzedaży

nieruchomości stanowiących własność dłużnika, strona powodowa mogłaby

zaspokoić się w toku sprzedaży egzekucyjnej tych nieruchomości. Innymi słowy nie

byłoby pokrzywdzenia strony powodowej, gdyby wszystkie nieruchomości (w tym

nieruchomość objęta skargą pauliańską) zostały sprzedane przez pozwaną,

a kwoty uzyskane ze sprzedanych nieruchomości wystarczyły wyłącznie na

zaspokojenie wierzycieli hipotecznych, bez możliwości zaspokojenia się przez

stronę powodową jako wierzyciela, nie będącego wierzycielem hipotecznym.

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu (art. 398 14

k.p.c.).