V CSK 297/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 297/08

POSTANOWIENIE

Dnia 28 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z wniosku (…) Przedsiębiorstwa B.(...) Spółki Akcyjnej w K., Skarbu Państwa

- Prezydenta Miasta K.

przy uczestnictwie "M.(...)" Spółki Akcyjnej w K., J. M., B. S., Przedsiębiorstwa U.(...)

Spółki z o.o. w K., Polskiego K.(…) Spółki Akcyjnej w P.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 listopada 2008 r.,

skarg kasacyjnych wnioskodawców: (…) Przedsiębiorstwa B.(...) Spółki Akcyjnej w K. i

Skarbu Państwa Prezydenta Miasta K. oraz uczestnika postępowania Przedsiębiorstwa

U.(...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. od postanowienia Sądu

Okręgowego w K. z dnia 27 marca 2008 r., sygn. akt IV Ca (…),

oddala skargi kasacyjne i stwierdza, że każdy uczestnik ponosi koszty

postępowania związane ze swym udziałem w

sprawie w

postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji uwzględnił wniosek o stwierdzenie nabycia własności

przez zasiedzenie, stwierdzając, że Skarb Państwa nabył przez zasiedzenie z dniem 2

stycznia

1985

postanowienia.

r.

prawo

własności

nieruchomości

określonych

w

sentencji

W wyniku uwzględnienia apelacji uczestnika postępowania Spółki Akcyjnej

„M.(...)” Sąd drugiej instancji postanowieniem reformatoryjnym z dnia 27 marca 2008 r.

oddalił wniosek orzekając o kosztach postępowania za obie instancje. Uznał, odmiennie

niż Sąd pierwszej instancji, że w okresie od 1946 r. do listopada 1970 r. Skarb Państwa

nie

był

posiadaczem

samoistnym

przedmiotowych

nieruchomości,

lecz

ich

dzierżycielem, a to wobec brzmienia wniosków z 1946 r. sporządzonych przez Urząd

Skarbowy, z których wynika, że dozór i zarząd tych nieruchomości należy do władzy

skarbowej. Sąd ten uznał, że władanie Skarbu Państwa uzyskało charakter posiadania

samoistnego dopiero z początkiem listopada 1970 r. wobec wynikającego z

zaświadczeń z dnia 2 listopada 1970 r. Prezydium MRN w K. przejścia nieruchomości

na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisu art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu z dnia 8

marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. W ocenie Sądu

odwoławczego zaświadczenia te są pierwszym jawnym przejawem istnienia po stronie

Skarbu Państwa władania nieruchomościami „jak swoimi”. Uwzględniając początek

listopada 1970 r. jako możliwy początek biegu terminu zasiedzenia oraz wymagany do

nabycia własności 20-letni okres samoistnego posiadania w złej wierze, Sąd Okręgowy

przyjął, że zasiedzenie mogłoby nastąpić już w listopadzie 1990 r., gdyby nie dokonana

z dniem 1 października 1990 r. zmiana przepisów k.c. wydłużająca odpowiednio wobec

posiadacza w złej wierze terminu zasiedzenia do 30 lat, co skutkowałoby zasiedzeniem

dopiero w listopadzie 2000 r. Jednakże wszczęcie przez apelującą w marcu 2000 r.

postępowania o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym

spowodowało przerwę biegu terminu zasiedzenia, a od zakończenia tego postępowania

(częściowo w 2004 r., a częściowo w 2005 r.) termin zasiedzenia niewątpliwie nie

upłynął, stwierdził Sąd drugiej instancji.

Sąd Okręgowy uznał zarazem, że bieg terminu zasiedzenia i tak nie rozpoczął

się w 1970 r., ponieważ uwarunkowania polityczne istniejące przynajmniej do 1980 r.

stanowiły siłę wyższą uniemożliwiającą skarżącej dochodzenie swych praw, co

wyłączało rozpoczęcie biegu terminu zasiedzenia. Następnie Sąd odwoławczy przyjął,

że po 1956 r. co najmniej do roku 1988 działalność gospodarcza uczestnika – Spółki

Akcyjnej „M.(...)” była praktycznie niemożliwa wskutek braku prawnych i faktycznych

możliwości reaktywowania Spółki, a to wobec aresztowania w 1947 r. jedynego członka

jej zarządu Karola Adamskiego i późniejszej jego śmierci, co skutkowało brakiem

zarządu, a także istnienia obiektywnych okoliczności charakteryzujących ówczesną

sytuację polityczną. W konsekwencji Sąd drugiej instancji przyjął, że po wydaniu

w listopadzie 1970 r. wspomnianych zaświadczeń Spółka „M.(...)” nie miała możliwości

skutecznego przeciwdziałania stwierdzonym w nich skutkom, ponieważ droga

cywilnoprawna dla dochodzenia roszczeń de facto otwarła się dopiero w roku 1989 r. i

wówczas dopiero rozpoczął się bieg terminu zasiedzenia.

Skargi kasacyjne od powyższego postanowienia wnieśli obaj wnioskodawcy oraz

uczestnik postępowania – Sp. z o.o. „H.(...)”.

W opartej na obu podstawach kasacyjnych skardze kasacyjnej wnioskodawcy –

„B.(...)” Spółki Akcyjnej zarzucono, w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, naruszenie

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. przez brak wskazania

prawidłowości zastosowanych przepisów prawa oraz sposobu i podstawy ustaleń stanu

faktycznego odmiennego od ustalonego przez Sąd I instancji. Zarzut naruszenia art.

244 § 1 k.p.c. oraz art. 234 k.p.c. uzasadniono pominięciem dowodów z wniosków

Urzędu Skarbowego i domniemania tego co zostało w nich urzędowo zaświadczone. Z

kolei zarzut naruszenia art. 234 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. uzasadnia skarżąca ich

niezastosowaniem przez przyjęcie istnienia domniemania, że przeprowadzenie dowodu

można zastąpić zasadami doświadczenia życiowego.

W

ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej skarżąca

najpierw zarzuciła

naruszenie art. 121 pkt 4 k.c. poprzez jego zastosowanie i w konsekwencji

niezastosowanie art. 175 k.c., w następstwie uznania zaistnienia okoliczności

uniemożliwiających dochodzenie przez uczestnika – „M.(...)” S.A. swoich praw w

okresie od 1945 r. do 1989 r., w sytuacji braku podstaw do kwalifikowania ich jako siły

wyższej.

Naruszenie art. 6 k.c. uzasadniono jego niezastosowaniem i błędnym

zastąpieniem wymogu udowodnienia faktu zasadami doświadczenia życiowego.

W skardze kasacyjnej drugiego z wnioskodawców – Skarbu Państwa –

Prezydenta Miasta K. przytoczono zarzuty mieszczące się w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej. Niewłaściwe zastosowanie art. 172 k.c. uzasadniono błędnym

przyjęciem braku przesłanki w postaci samoistnego posiadania nieruchomości.

Z kolei błędną wykładnię art. 336 k.c. uzasadniono przyjęciem niemożności

przekształcenia w posiadanie władztwa Skarbu Państwa nad objętą w zarząd

nieruchomością, uzyskanego wskutek błędnego zastosowania art. 1 dekretu z dnia 8

marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Niewłaściwe zastosowanie

art. 339 k.c. uzasadnia skarżący nieuwzględnieniem domniemania samoistnego

charakteru posiadania przez Skarb Państwa dla oceny charakteru władania w okresie

do dnia 3 listopada 1970 r. Zarzut naruszenia art. 6 k.c. uzasadnił Skarb Państwa

niewłaściwym

zastosowaniem

przez

przyjęcie

jego

obowiązku

wykazania

przekształcenia zamiaru posiadania w cudzym imieniu w posiadanie jak właściciel.

Niewłaściwe zastosowanie art. 38 k.c. w zw. z art. 369 § 1 k.h. (368 § 1 k.s.h.)

uzasadniono utożsamieniem woli i świadomości części akcjonariuszy spółki z wolą i

świadomością jej zarządu. Wreszcie zarzut błędnej wykładni art. 121 pkt 4 k.c. w zw. z

art. 175 k.c. uzasadnił Skarb Państwa błędną wykładnią mającą polegać na tym, że

Spółka nie mogła z powodu siły wyższej dochodzić skutecznie wydania nieruchomości

mimo braku powołanych organów i aktywności w celu usunięcia tego braku.

Uczestnik postępowania „H.(...)” Sp. z o.o. zarzuciła w skardze kasacyjnej

niewłaściwe zastosowanie art. 121 pkt 4 k.c., art. 339 k.c., art. 338 k.c. oraz art. 172 k.c.

Skarżąca

wywodzi

brak

podstaw

do

przyjęcia

istnienia

stanu

siły

wyższej

uniemożliwiającego Spółce „M.(...)” dochodzenie roszczeń przed Sądem, wadliwe

przyjęcie - wbrew art. 339 k.c. – że do 1970 r. władanie przez Skarb Państwa nie miało

cech „posiadania samoistnego”, brak podstaw do kwalifikowania władztwa Skarbu

Państwa do 1970 r. jako dzierżenia oraz pominięcie okoliczności, iż bieg terminu

zasiedzenia nieruchomości objętych skargą kasacyjną rozpoczął się od 1956 r. Zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. uzasadniono brakiem wskazania okoliczności podjęcia

odmiennego rozstrzygnięcia od zapadłego przed Sądem I instancji.

Uczestnik postępowania - „M.(...)” S.A. w odpowiedzi na skargi kasacyjne

wniosła o oddalenie wszystkich skarg kasacyjnych oraz o zasądzenie od skarżących na

jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, wskazując na zaistnienie okoliczności

świadczących o wystąpieniu siły wyższej uniemożliwiającej jej skuteczne sprzeciwienie

się przed Sądem skutkom działań Skarbu Państwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne nie zasługiwały na uwzględnienie wobec braku w nich

uzasadnionych podstaw.

Podniesione w skargach kasacyjnych wnioskodawcy - Spółki Akcyjnej „B.(...)”

oraz uczestnika postępowania – Sp. z o.o. „H.(...)” zarzuty naruszenia przepisów

procesowych okazały się nietrafne. Wbrew stanowisku skarżącej –Wnioskodawczyni

Sąd drugiej instancji nie uchybił wymogom art. 328 § 2 k.p.c. z podanych w skardze

przyczyn, ponieważ w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku jednoznacznie stwierdził, że

ustalony stan faktyczny sprawy nie spełnia przesłanek z art. 172 k.c., a jednocześnie

wskazał w uzasadnieniu, że wystąpiły okoliczności, które w jego ocenie uniemożliwiły

uczestnikom dochodzenie ochrony swoich praw i w konsekwencji Sąd ten przyjął, na

podstawie art. 121 pkt 4 k.c., że bieg terminu zasiedzenia nie rozpoczął się ani w 1946

r., ani w listopadzie 1970 r., a dopiero z chwilą ustąpienia przeszkody kwalifikowanej

jako siła wyższa. Chybiony jest również zarzut braku wskazania w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku przyczyn, sposobu i podstawy dokonania odmiennych ustaleń

stanu faktycznego przez Sąd odwoławczy. Wbrew stanowisku skarżącej Spółki

akcyjnej, Sąd drugiej instancji nie dokonał odmiennych ustaleń faktycznych (do czego

byłby zresztą uprawniony), natomiast dokonał odmiennych od Sądu I instancji ocen

prawnych tak co do charakteru władztwa Skarbu Państwa sprawowanego w okresie do

listopada 1970 r., jak również co do określenia końca okresu występowania okoliczności

kwalifikowanych jako siła wyższa i uniemożliwiających rozpoczęcie biegu terminu

zasiedzenia.

Wbrew stanowisku skarżącej Spółki, Sąd odwoławczy nie naruszył również art.

244 k.p.c. oraz art. 234 k.p.c., ponieważ na s. 7 uzasadnienia zaskarżonego wyroku

dokonał oceny obu wniosków Urzędu Skarbowego z marca i października 1946 r.

Kwestionowanie przez skarżącą rezultatu oceny tych dowodów dokonanej przez Sąd

odwoławczy nie może odnieść zamierzonego skutku w postępowaniu kasacyjnym

wobec ustawowego ograniczenia w tym przedmiocie wynikającego z art. 3983 § 3 k.p.c.

Nie okazał się również trafny zarzut skarżącej Spółki naruszenia art. 234 k.p.c. w zw. z

art. 391 § 1 k.p.c. oparty na przypisywaniu Sądowi odwoławczemu niewyrażonego

przez ten Sąd poglądu o istnieniu domniemania, że brak dowodów można zastąpić

zasadami doświadczenia życiowego. Tymczasem Sąd ten przeprowadził dowód z

dokumentu wskazanego na s. 13 uzasadnienia zaskarżonego wyroku i dokonał oceny

tego dowodu, a ocena Sądu co do przyczyn aresztowania w 1947 r. jedynego członka

zarządu spółki „M.(...)” jest elementem oceny tego dowodu, która z mocy art. 398 3 § 3

nie może być przedmiotem zarzutu w skardze kasacyjnej.

Wobec bezzasadności zarzutów sformułowanych w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej, oceny zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego należało

dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego sprawy, będącego podstawą orzekania

dla Sądu drugiej instancji.

Wszystkie skargi kasacyjne podnoszą zarzut naruszenia art. 121 pkt 4 k.c.

wskutek przyjęcia przez Sąd, że spółka „M.(...)” nie mogła dochodzić swoich praw, co

skutkowało nierozpoczęciem biegu terminu zasiedzenia, przy czym w skardze

kasacyjnej Wnioskodawczyni - spółki „B.(...)” kwestionuje się przyjęcie przez Sąd

istnienia okoliczności uniemożliwiających dochodzenie ochrony praw w okresie od 1945

r. do 1989 r. Natomiast w skardze kasacyjnej Wnioskodawcy – Skarbu Państwa

akcentuje się brak w spółce „M.(...)” S.A. organów tej osoby prawnej i wskazuje się go

jako przyczynę uniemożliwiającą wcześniejsze dochodzenie roszczeń.

Wynik oceny zarzutu naruszenia art. 121 pkt 4 k.c. w zw. z art. 175 k.c. będzie

miał bezpośredni wpływ na ewentualną ocenę skutków i znaczenia zarzucanego

naruszenia art. 336 k.c., art. 339 k.c., a w konsekwencji i art. 172 k.c., ponieważ ocena

charakteru władztwa sprawowanego przez Skarb Państwa (samoistne posiadanie czy

dzierżenie) w okresie do listopada 1970 r. nie będzie miała znaczenia w takiej sytuacji,

w której bieg terminu zasiedzenia nie rozpoczął się z powodu wystąpienia okoliczności

mieszczących się w pojęciu siły wyższej. Wystąpienie tych okoliczności i ich prawnego

skutku, wynikającego z art. 121 pkt 4 k.c. w zw. z art. 175 k.c., w postaci nierozpoczęcia

biegu terminu zasiedzenia jest niezależne zarówno od charakteru władztwa

sprawowanego w tym okresie przez Skarb Państwa, jak i od tego czy spółka „M.(...)”

dysponowała w tym czasie organem w postaci zarządu. Innymi słowy, bieg terminu

zasiedzenia nie mógł rozpocząć się także i na rzecz samoistnego posiadacza, jeżeli w

okresie trwania władztwa Skarbu Państwa nawet o takim charakterze uprawniony nie

mógł dochodzić ochrony swoich roszczeń z powodu siły wyższej i to niezależnie od

tego, czy jako spółka będąca osobą prawną dysponowała stosownym organem w

postaci zarządu.

W ocenie Sądu Najwyższego zarzut naruszenia art. 121 pkt 4 k.c. w zw. z art.

175 k.c. okazał się nieuzasadniony. Sąd drugiej instancji trafnie przyjął, że zaszły

okoliczności świadczące o wystąpieniu stanu siły wyższej, choć Sąd ten nieprecyzyjnie

określił cezurę czasową, a zwłaszcza moment końcowy istnienia tego stanu. Najpierw

Sąd odwoławczy wskazał bowiem na rok 1980 jako końcowy termin istnienia

okoliczności kwalifikowanych jako siła wyższa (s. 10 uzasadnienia), z kolei na rok 1988,

uznając, że do tego czasu działalność gospodarcza spółki akcyjnej była praktycznie

niemożliwa (s. 12 uzasadnienia), by wreszcie przyjąć, że bieg terminu zasiedzenia

rozpoczął się dopiero w 1989 r., ponieważ dopiero wówczas otwarła się de facto droga

cywilnoprawna

dla

dochodzenia

roszczeń

[s. (…)

uzasadnienia].

Ten

brak

jednoznacznego określenia końcowego terminu trwania dla spółki „M.(...)” stanu siły

wyższej, a więc i rozpoczęcia biegu terminu zasiedzenia na rzecz Wnioskodawcy nie

miał jednak wpływu na wynik zaskarżonego rozstrzygnięcia. Przyjęcie bowiem nawet

najmniej korzystnego dla uczestniczki postępowania – „M.(...)” S.A., a najbardziej

korzystnego dla skarżących, założenia, że koniec okresu trwania siły wyższej przypada

na 1980 r., to nawet rozpoczęcie od tego roku biegu 30-letniego terminu zasiedzenia

nie mogło spowodować rzeczowoprawnego skutku określonego w art. 172 § 2 k.c., i to

nawet przy założeniu niezakłóconego biegu tego terminu. Tymczasem elementem

niezakwestionowanych ocen prawnych jest ocena, że 1 marca 2000 r. doszło do

przerwania biegu tego terminu zasiedzenia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 175 k.c.)

w następstwie dokonanego wszczęcia przez uczestniczkę niniejszego postępowania –

„M.(...)” S.A. sprawy o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księgach wieczystych, prowadzonych również dla nieruchomości

objętych niniejszym postępowaniem a rzeczywistym stanem prawnym. Wobec

niezakwestionowanych ustaleń, że postępowanie to częściowo zakończyło się 16

stycznia 2004 r., a częściowo 12 maja 2005 r., to dopiero od tych dat rozpoczął się na

nowo bieg terminu zasiedzenia (art. 124 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 175 k.c.). Trafnie więc

uznał Sąd drugiej instancji, że nie upłynął jeszcze termin wymagany w art. 172 k.c. dla

nabycia własności przez zasiedzenie.

Powyższe konsekwencje wynikające z przyjęcia przez Sąd odwoławczy

wystąpienia trwania stanu siły wyższej co najmniej do 1980 r. nie zostały skutecznie

podważone

sformułowanymi

we

wszystkich

skargach

kasacyjnych

zarzutami

naruszenia przepisów prawa materialnego. Sąd drugiej instancji trafnie przyjął, że do

okoliczności świadczących o istnieniu stanu siły wyższej należy zaliczyć ryzyko

oczywistej nieskuteczności podejmowanych działań, stan niemożności efektywnego

dochodzenia na drodze prawnej zwrotu rzeczy, brak faktycznej możliwości skorzystania

przez poszkodowanych z wymiaru sprawiedliwości określanej także jako faktyczna

niemożliwość skorzystania z prawa do sądu z przyczyn natury ogólnej, uznawana za

zbliżoną do stanu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości (zob. orzeczenie SN: z dnia 11

lutego 1997 r., II CKN 78/96, niepubl.; z dnia 4 września 2003 r., IV CKN 420/01

niepubl.; z dnia 13 października 2005 r., I CK 162/05, OSP 2006 r., nr 9 poz. 107; z dnia

13 grudnia 2001 r., IV CKN 307/01, OSNC 2002, Nr 10, poz. 124; z dnia 11

października 1996 r., III CZP 76/96, OSNC 1997, Nr 2, poz. 16).

Skarżący nie zakwestionował skutecznie oceny Sądu odwoławczego, że co

najmniej do 1980 r. uczestniczka postępowania – „M.(...)” S.A. była rzeczywiście

pozbawiona możliwości skutecznej ochrony prawnej przed dotykającymi ją skutkami

zdarzeń z lat 1946 r. i 1970 r. Ocena ta jest trafna, ponieważ, ze względu na ówczesną

powszechną praktykę stosowania obowiązujących wówczas przepisów w odniesieniu

do udzielenia ochrony, nieakceptowanym w tym okresie z przyczyn politycznych,

spółkom handlowym, uczestniczka postępowania nie miała co najmniej do 1980 r.

realnych szans uzyskania korzystnego dla niej rozstrzygnięcia (por. uzasadnienie

uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07,

OSNC 2008 r., Nr 5, poz. 43).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1

k.p.c.