V CSK 296/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 296/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. M. i in. ,

przy uczestnictwie Gminy W.

o wpis w dziale III księgi wieczystej […] roszczenia o zwrot wywłaszczonej

nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego

w W.

z dnia 4 listopada 2011 r

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża wnioskodawców

kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelacje

wnioskodawców od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 4 listopada 2011 r.,

którym oddalony został ich wniosek o dokonanie wpisu w księdze wieczystej […]

roszczenia

o

zwrot

wywłaszczonych

nieruchomości

oznaczonych

jako

wyszczególnione działki. Właścicielem nieruchomości objętej wymieniona księgą

wieczystą jest Skarb Państwa. Z dołączonego do wniosku zaświadczenia wynika,

że Starosta Powiatu W. prowadzi postępowanie administracyjne w sprawie zwrotu

wywłaszczonych nieruchomości.

Sąd Okręgowy stwierdził, że żądanie ujawnienia wpisu ostrzeżenia

o wystąpieniu, stosownie do art. 136 i nast. u.g.n., z wnioskiem o zwrot

nieruchomości nie został oparty na materialnoprawnej podstawie. Zasadniczym

warunkiem wpisu w oparciu o art. 16 ust. 1 i 2 u.k.w.h. jest dopuszczenie go przez

przepis ustawowy, pozwalający na ujawnienie w księdze wieczystej praw

osobistych i roszczeń. W ustawie o gospodarce nieruchomościami brak przepisu

uprawiającego

do

wpisu

ostrzeżenia

o

toczącym

się

postępowaniu

administracyjnym w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Nie

podzielił poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

24 maja 2001 r., IV CZ 141/00, niepubl. Przepis art. 16 ust. 2 u.k.w.h. nie wskazuje

roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości jako możliwego do ujawnienia.

W tej sytuacji nie miała znaczenia kwestia istnienia dokumentu mogącego

stanowić podstawę wpisu.

Wnioskodawcy oparli skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa

materialnego, przewidzianej art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., polegającego na błędnej

wykładni art. 16 ust. 1 u.k.w.h. przez uznanie, że roszczenie o zwrot wywłaszczonej

nieruchomości nie podlega ujawnieniu w księdze wieczystej, jako roszczenie

osobiste, ponieważ nie dozwala na to wyraźny przepis ustawowy. Domagali się

uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu pierwszej

instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest pozbawiona uzasadnionych podstaw.

Zakres kognicji Sądu Najwyższego rozpoznającego skargę kasacyjną,

będącą nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, wyznaczają, stosownie do art.

39813 § 1 k.p.c., zarzuty objęte jej podstawą, granice zaskarżenia, wnioski

i przyczyny nieważności postępowania. Oznacza to, że rozważania Sądu

Najwyższego mogą dotyczyć jedynie kwestii naruszenia powołanego przepisu

prawa materialnego.

Celem prowadzenia księgi wieczystej, zgodnie z art. 1 k.w.h., jest ustalenie

stanu prawnego nieruchomości, który obejmuje ogół praw rzeczowych do tej

nieruchomości oraz podlegające ujawnieniu niektóre prawa osobiste i roszczenia,

przykładowo wskazane w art. 16 ust. 2 k.w.h. Każde prawo rzeczowe może być

ujawnione przez wpis w księdze wieczystej. Natomiast prawa osobiste i roszczenia

tylko w wypadkach w ustawie przewidzianych (art. 16 ust. 1 k.w.h.). Oznacza to,

że poza tymi wypadkami wpis jako niedopuszczalny nie wywoła skutku

przewidzianego w art. 17 u.k.w. Wykładnia gramatyczna i systemowa art. 16 ust. 2

k.w.h. prowadzą do powszechnie przyjmowanego wniosku, że wyszczególnienie

w tym przepisie praw osobistych i roszczeń nie ma charakteru wyczerpującego,

a te w nim wymienione mieszczą się w zakresie pojęciowym zwrotu „w wypadkach

przewidzianych w przepisach ustawowych” (art. 16 ust. 1 k.w.h.). W piśmiennictwie

wysunięte zostało zapatrywanie, że za „wypadki” objęte tym przepisem uznać

należy te, w których przepis wprost przewiduje dokonanie wpisu w księdze

wieczystej, jak też, gdy wyposaża dane prawo lub roszczenie w elementy właściwe

prawu rzeczowemu, których cel jest zbieżny z założeniem ujawnienia w księdze

wieczystej praw rzeczowych. Wpis prawa lub roszczenia ma zabezpieczyć

realizację zamierzonych zmian stanu prawnego, a zatem z natury ma charakter

tymczasowy. Nie podważa on domniemania z art. 3 k.w.h., ale sygnalizuje

możliwość dokonania zmiany. Analiza wymienionych w art. 16 ust. 2 k.w.h. praw

osobistych i roszczeń zezwala na przyjęcie, że o dopuszczalności ujawnienia ich

w księdze wieczystej decyduje treść odnosząca się do nieruchomości oraz

rzeczywiste istnienie. Do roszczeń przyszłych zaliczane są w literaturze takie

roszczenia, które jeszcze nie powstały, z uwagi na niespełnienie kreatywnej

przesłanki przewidzianej normą prawną, wolą stron, zdarzeniem prawnym lub

określonym stanem. Jako przykład podawane jest roszczenie wynikające z oferty

uczynionej z odrębnym terminem w rozumieniu art. 66 k.c., czy też o zwrot

spełnionego świadczenia.

Zgodnie z wyrażoną w art. 31 ust. 1 k.w.h. zasadą, podstawą wpisu może

być dokument odzwierciedlający w całości zdarzenie powodujące zmianę stanu

prawnego, który podlega ujawnieniu w księdze wieczystej. W odniesieniu do

wpisów praw osobistych lub roszczeń warunek ten uległ złagodzeniu albowiem

zgodnie z art. 32 ust. 2 k.w.h. do tych wpisów wystarcza dokument obejmujący

zgodę na wpis roszczenia. Jednak i w tych wypadkach dokumenty te muszą

spełniać, przewidziane w art. 31 ust. 1 k.w.h., wymagania co do formy z podpisem

notarialnie

poświadczonym

szczególnych.

Tych

lub

warunków

innej

formy

przewidzianej

w

przepisach

nie

spełnia

zaświadczenie

o

wszczęciu

postępowania administracyjnego pochodzące od organu, przed którym toczy się to

postępowanie.

Przepis art. 136 ust. 3 u.g.n. stanowi, że poprzedni właściciel lub jego

spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części,

jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony

w decyzji o wywłaszczeniu Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części

wystąpić należy do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji

rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ. Żądanie to uznawane jest

w piśmiennictwie za szczególnego rodzaju rzeczowe prawo podmiotowe, którego

treścią jest domaganie się zwrotu nieruchomości. Ma ono co do zasady

cywilnoprawny charakter, ale jego realizacja następuje w drodze postępowania

administracyjnego. Decyzja wydana w uwzględnieniu wniosku wywołuje skutek

rzeczowy z chwilą gdy stanie się ostateczna; samo zgłoszenie żądania nie

podważa skutków wywłaszczenia. Wszczęcie postępowania administracyjnego

dotyczącego

zwrotu

wywłaszczonej

nieruchomości

nie

wywołuje

stanu

niezgodności nieruchomości z rzeczywistym stanem prawnym. Generalnie żądanie

objęte art. 136 ust. 3 u.g.n. zaliczane jest do roszczeń o przeniesienie własności

nieruchomości z art. 16 ust. 2 pkt 2 k.w.h. Nie oznacza to jednak, że wystąpienie

z wnioskiem o zwrot nieruchomości jest równoznaczne z przysługiwaniem

wnioskodawcy roszczenia o przeniesienie jej własności, skoro w postępowaniu

administracyjnym poczynione być muszą ustalenia zezwalające na ocenę istnienia

materialnoprawnych

przesłanek

zwrotu,

które

będą

podstawą

decyzji

administracyjnej. Wobec tego do czasu wydania pozytywnej decyzji nie można

skutecznie powoływać się na roszczenie, które mogłoby być podstawą ujawnienia

w księdze wieczystej na zasadzie art. 16 ust. 2 pkt 2 k.w.h. Przekonanie

o zasadności wniosku o zwrot nieruchomości nie może być traktowane jako

roszczenie przyszłe, jeśli istnienie przesłanek roszczenia jest przedmiotem

kontrowersji,

które

rozstrzygnięte

być

muszą

decyzją

administracyjną.

Powołane w skardze kasacyjnej orzeczenia Sądu Najwyższego nie potwierdzają

trafności podniesionego zarzutu naruszenia prawa materialnego. W postanowieniu

Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2001 r., IV CZ 141/00, niepubl. wyrażony został

ogólny pogląd dopuszczający zaliczenie roszczenia o zwrot wywłaszczonej

nieruchomości do roszczeń objętych art. 16 ust. 1 k.w.h., który nie zawiera jednak

rozważań dotyczących przesłanek umożliwiających domaganie się ujawnienia go

w księdze wieczystej. Postanowienia z dnia 26 października 2005 r., V CK 776/04,

niepubl. i z dnia 16 stycznia 2009 r., III CSK 233/08, niepubl., dotyczą odmiennego

stanu spraw i nie mogą mieć wiążącego znaczenia dla oceny każdej sprawy

dotyczącej wykładni art. 16 k.w.h.

Sąd Okręgowy prawidłowo stwierdził brak uprawnienia wnioskodawczyni do

domagania się wpisu ostrzeżenia o toczącym się postępowaniu administracyjnym.

Nie stanowi takiej podstawy art. 16 ust. 2 pkt 2 k.w.h., ponieważ informacji o tym

postępowaniu nie można traktować jako roszczenia przewidzianego tym przepisem.

Z powyższych

względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

na podstawie art. 39814 k.p.c. Na zasadzie art. 102 w związku z art. 391 § 1, art.

39821 i art. 13 § 2 k.p.c. Za odstąpieniem od obciążenia skarżących kosztami

postępowania kasacyjnego na zasadzie art. 102 w związku z art. 391 § 1, art. 398 21

i art. 13 § 2 k.p.c. przemawiał charakter sprawy oraz znaczenie dla skarżącej

rozpoznania złożonej skargi.