V CSK 295/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 295/07

POSTANOWIENIE

Dnia 12 grudnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta B.

przy uczestnictwie R.P., N.L., R.P. i E.P.

o wpis prawa własności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 grudnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania od postanowienia

Sądu Okręgowego w B.

z dnia 18 kwietnia 2007 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 września 2005 r., Sąd Rejonowy w B. utrzymał w

mocy

zaskarżony

skargą

na

orzeczenie

referendarza

sądowego

wpis

w prowadzonej przez tenże Sąd księdze wieczystej nr KW [...], na mocy którego w

dziale II, w miejsce uczestników postępowania, dotychczasowych współwłaścicieli

nieruchomości: R.P., R.P., E.P. i N.L., wpisany został jako właściciel Skarb

Państwa.

Apelację od powyższego postanowienia Sąd Okręgowy w B. oddalił

zaskarżonym postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2007 r.

U

podstaw powyższego

rozstrzygnięcia

legły następujące

ustalenia

faktyczne i ich ocena prawna:

Wnioskodawca Skarb Państwa – Prezydent Miasta B. wnosił o wpis w dziale

II księgi wieczystej nr KW [...], dołączając do wniosku ostateczną decyzję z dnia 6

maja 2005 r., w której Minister Finansów stwierdził przejście na Skarb Państwa

prawa własności nieruchomości położonej w B., objętej przedmiotową księgą

wieczystą, na tej podstawie, że Komisja Stanów Zjednoczonych do spraw

Uregulowania Roszczeń Zagranicznych wypłaciła w zamian za nią odszkodowanie

poprzednikom prawnym właścicieli. Decyzja została wydana na podstawie art. 1, 2 i

5 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych

wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o

uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz.U. Nr 12, poz. 65; dalej: „u.d.w.”) w

związku z przepisami nie promulgowanego w Polsce Układu między Rządem

Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej

Ludowej, zawartego dnia 16 lipca 1960 r. (dalej jako: „Układ”).

Skargę od powyższej decyzji Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił

wyrokiem z dnia 6 marca 2006 r. Powyższy wyrok jest prawomocny, a tym samym

prawomocna stała się również decyzja Ministra Finansów stanowiąca podstawę

wpisu.

Oddalając zarzut apelacyjny naruszenia przez Sąd Rejonowy przepisów art.

34 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.:

Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.; dalej: „u.k.w.h.”), a także art. 626 2

§ 3 k.p.c. i art. 6268 § 2 k.p.c., Sąd drugiej instancji podkreślił, że przy rozpoznaniu

wniosku o wpis w księdze wieczystej bada się jedynie treść i formę wniosku,

dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Zdaniem tego

Sądu, ostateczna decyzja może stanowić podstawę wpisu; takie stanowisko

zajmuje zarówno doktryna, jak i Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie. W zakres

kognicji sądu powszechnego w postępowaniu wieczystoksięgowym nie wchodzi zaś

rozstrzyganie sporów w zakresie prawa własności. To może stać się jedynie

przedmiotem rozstrzygnięcia sądu w procesie wytoczonym na podstawie art. 10

u.k.w.h.

W skardze kasacyjnej uczestnicy postępowania zarzucali zaskarżonemu

postanowieniu naruszenie prawa materialnego, poprzez nie zastosowanie art. 21

ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji, art. 1 Protokołu nr 1 Europejskiej Konwencji

o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz.

175; dalej: „Protokół nr 1”) w zw. z art. 9 Konstytucji, a także art. 222 § 2 k.c. w zw.

z art. 24 § 1 i 2 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. – Prawo prywatne

międzynarodowe (Dz.U. Nr 46, poz. 290 z późn. zm.; dalej: „p.p.m.”), które

podlegać ma na nie respektowaniu przez Sąd drugiej instancji prawa własności

uczestników, przy jednoczesnym nie wykazaniu materialno-prawnych podstaw

wykreślenia wpisu uczestników oraz określenia zdarzenia prawnego lub czynności

prawnej,

które

uzasadniałyby

przejście

praw

do

tej

nieruchomości

na

wnioskodawcę Skarb Państwa. Nadto w ramach podstawy naruszenia przepisów

postępowania skarżący podnosili zarzut obrazy art. 34 u.k.w.h. oraz art. 626 8 § 2

k.p.c., poprzez wadliwą wykładnię i ograniczenie badania dołączonej do wniosku

decyzji Ministra Finansów wyłącznie do „sfery formalnej”, jakkolwiek z uwagi na

swój deklaratoryjny charakter, wymagała ona oceny, czy istnieje ciągłość

następstwa prawnego przy zmianie wpisu na rzecz Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu skarżący wywodzili między innymi, że przy dokonywaniu

wpisu Sąd ma z mocy art. 34 u.k.w.h. bezwzględny obowiązek badania

czy dokumenty dołączone do wniosku i stanowiące podstawę wpisu potwierdzają

ciągłość następstwa prawnego. Właścicielem nieruchomości był B.P., którego żona

i dzieci „zrzekły się praw” do majątku pozostawionego w Polsce; to zrzeczenie się

nie było prawnie skuteczne, bowiem spadkobiercami majątku położonego w Polsce

byli wnukowie spadkodawcy, będący uczestnikami niniejszego postępowania.

Świadczy o tym prawomocne orzeczenie sądowe, którym zarówno Sąd Okręgowy,

jak i Minister Finansów jako organ administracji publicznej, są związani z mocy art.

365 § 1 k.c. Sąd nie mógł zatem, zdaniem skarżących, pominąć rozważenia, czy

załączone do wniosku dokumenty mogą stanowić skuteczną materialnie podstawę

wpisu prawa własności na rzecz Skarbu Państwa. Decyzja Ministra Finansów ma

jedynie charakter deklaratoryjny, nie może zatem zmieniać aktualnego stanu

prawnego, a jedynie może z niego wynikać i być na nim oparta. Rzeczą sądu

wieczystoksięgowego nie była co prawda ocena mocy wiążącej decyzji jako takiej,

jednakże Sąd drugiej instancji był, zdaniem skarżących, powołany do tego, aby

ocenić we własnym zakresie skuteczność przedmiotowej decyzji pod względem

wymagań ustawowych, przewidzianych dla dokonywania wpisów w księgach

wieczystych. Co prawda skarżący podzielają pogląd Sądu Okręgowego, że rolą

sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym nie jest rozstrzyganie sporów w

zakresie własności, jednakże uważają oni, że na drogę procesu powinien być

odesłany Skarb Państwa jako „pretendent” do tytułu prawnego, należycie przez

skarżących udokumentowanego.

Skarżący podnosili także, że nie jest wykluczona ze strony sądu

powszechnego kontrola decyzji administracyjnej pod kątem tego czy akt

administracyjny może wywrzeć skutki w sferze prawa cywilnego. Taka aktywność

ze strony sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym jest uzasadniona i znajduje

oparcie

w

przepisach

prawa.

Uzasadniając

podstawę

naruszenia

prawa

materialnego, skarżący wskazali, że niedopuszczalne — zarówno z punktu

widzenia prawa krajowego, jak i międzynarodowego — jest pozbawienie ich

w wyniku zaskarżonego postanowienia prawa własności. Określenie w art.

II Układu kategorii roszczeń podlegających rekompensacie ze strony Stanów

Zjednoczonych Ameryki nie pozbawiało obywatela amerykańskiego prawa

własności. Ponieważ stan faktyczny w sprawie wykracza poza granice Polski,

należało zdaniem skarżących uwzględnić przepisy art. 24 § 1 i 2 p.p.m., a także art.

1102 k.p.c. i art. 365 § 1 k.p.c. Prowadzi to do wniosku, że „zrzeczenie się” prawa

własności nie mogło nastąpić, albowiem zgodnie z właściwym dla nabycia

własności przez Skarb Państwa prawem polskim, wymagało ono formy aktu

notarialnego.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia i ich uzasadnienie, skarżący

wnosili

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

oraz

ewentualnie

poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w B. i o zmianę tych

orzeczeń, poprzez oddalenie wniosku Skarbu Państwa; ewentualnie skarżący

żądali uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy rozpoznać zarzuty podniesione w ramach

podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, albowiem dopiero

weryfikacja czynności sądu w toku postępowania warunkuje celowość dokonywania

oceny czy nie zostały popełnione przez Sąd drugiej instancji błędy w orzekaniu,

polegające

na

błędnej

wykładni

lub

niewłaściwym

zastosowaniu

prawa

materialnego. W związku z tym wstępnie należy podnieść, że oznaczenie podstaw

kasacyjnych jest nieprecyzyjne. Zgodnie z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., zarzucane

w skardze kasacyjnej naruszenie przepisów postępowania już w części pisma

procesowego

dotyczącej

określenia

podstaw kasacyjnych

powinno

zostać

uzupełnione przez skarżącego o zwięzły wywód wskazujący, że wadliwości były

tego

rodzaju,

że

kształtowały

lub

co

najmniej

współkształtowały

treść

kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. postanowienie SN z dnia 10 lutego

1997 r., I CKN 57/96, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 82).

Zarzut obrazy art. 34 u.k.w.h. w zw. z art. 6268 § 2 k.p.c., okazał się

nieuzasadniony. Niewątpliwie, jurydyczna konstrukcja instytucji ksiąg wieczystych

opiera

się

na

założeniu

ciągłości

stanu

prawnego.

Potrzeba

ochrony

bezpieczeństwa i pewności obrotu prawnego przemawia za tym, aby osoba, która

została ujawniona jako właściciel, rzeczywiście nim była. Oznacza to, że stan

prawny

ujawniony

w księdze

wieczystej

powinien

być

stanem

pewnym,

wynikającym ze zdarzeń lub czynności prawnych, które nie budzą wątpliwości, gdyż

w demokratycznym państwie prawnym nikt nie może sam sobie przysporzyć tytułu

prawnego, którego nie posiada. Z tego właśnie powodu ustawodawca zobowiązał

sąd w postępowaniu wieczystoksięgowym do badania „treści i formy” wniosku,

dołączonych do wniosku dokumentów oraz „treści” księgi wieczystej (art. 626 8 § 2

k.p.c.). Już z samej wykładni językowej tego przepisu płynie wniosek, że nacisk

położony został nie na formę, lecz treść dokumentów.

Sąd

Najwyższy

wielokrotnie

przyjmował

stanowisko,

że

przepisy

o postępowaniu nieprocesowym w sprawach z zakresu ksiąg wieczystych

co prawda ograniczają kognicję sądu, lecz dzieje się tak jedynie z uwagi na istotny

cel tego postępowania, którym jest jak najszybsze ujawnienie aktualnego stanu

prawnego nieruchomości według zdarzeń prawnych, które ten stan kształtują.

Nie można jednak przyjmować, aby sąd był przez to zwolniony od badania, czy

dokument, przedstawiony jako podstawa dokonania żądanego wpisu, z uwagi na

swą istotną treść może ją w ogóle stanowić i badanie takie ma podstawę w art. 34

u.k.w.h. w zw. z art. 6268 § 2 k.p.c., co trafnie podnoszą skarżący (por. m.in.

postanowienia SN: z dnia 25 lutego 1963 r., III CR 177/62, OSNCP 1964 nr 2, poz.

36; z dnia 12 kwietnia 2007 r., III CSK 427/06, dotychczas niepubl., teza: Biul. SN

2007 nr 7, s. 11). W przeciwnym razie postępowanie wieczystoksięgowe byłoby

niepotrzebne, a urzędowy rejestr, jakim są księgi wieczyste, można by zastąpić

publiczną ewidencją, pozbawioną domniemania prawdziwości danych (art. 3

u.k.w.h.) oraz rękojmi wiary publicznej (art. 5 u.k.w.h.). Tym bardziej nie można

przyjąć automatyzmu wpisu, gdy proste porównanie treści księgi wieczystej

z dokumentem stanowiącym podstawę wpisu budzi istotne wątpliwości co do ciągu

następstwa prawnego właściciela ujawnianego po poprzednio wpisanym.

Powyższe nie oznacza jednak, że doszło do naruszenia powołanych

przepisów. Jak wynika z uzasadnienia dołączonej do wniosku o wpis Skarbu

Państwa decyzji (k. 80 i następne akt KW), odszkodowanie za przedmiotową

nieruchomość zostało wypłacone J.P., R.P. i T.P. i te właśnie osoby złożyły przed

amerykańską Komisją ds. Roszczeń Zagranicznych oświadczenia o zrzeczeniu się

praw. Nie są to osoby tożsame z ujawnionymi w dziale II księgi wieczystej

skarżącymi, co zresztą organ administracji publicznej brał pod uwagę, stwierdzając

jednak brak swej właściwości do uzgodnienia rozbieżności pomiędzy stanem

prawnym a stanem rzeczywistym, gdyż jest do tego właściwy wyłącznie sąd

powszechny (s. 3 uzasadnienia – k. 81 akt KW).

Skarb Państwa wywodzi swoje prawo z faktu, że wymienione wyżej osoby

otrzymały odszkodowanie i zrzekły się praw do nieruchomości. Wbrew jednak

podnoszonym zarzutom, następstwo prawne Skarbu Państwa zostało wykazane.

Otóż, jak wynika z dokumentów dołączonych do wniosku, jak i z treści księgi

wieczystej, właścicielem nieruchomości do księgi wpisanej był B.P., który zmarł w

1957 r., jeszcze przed wejściem w życie Układu, i który nie składał oświadczenia o

zrzeczeniu

się

nieruchomości.

Jego

następcami

prawnymi

są uczestnicy

postępowania, wpisani do księgi wieczystej. Decyzja Ministra Finansów stwierdza

przejście własności na Skarb Państwa w miejsce wpisanych do księgi uczestników,

a nie w miejsce J.P., R.P. i T.P. Inaczej zatem niż w sprawie II CKN 604/97

(postanowienie SN z dnia 25 lutego 1998 r., niepubl., dostępne w zbiorze LEX)

wykazane

zostało,

że

istnieje

nieprzerwany

ciąg

następstwa

prawnego

wnioskodawcy po osobie ostatnio wpisanej.

Wspomniana decyzja administracyjna stwarza stan prawny, wiążący dla

sądu powszechnego (por. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 9 października

2007 r., III CZP 46/07, dotychczas niepubl.). Wadliwość tej decyzji dotyczy, jak

twierdzą skarżący, kwestii faktycznych, taką kwestią jest bowiem złożenie bądź nie

złożenie przez właścicieli nieruchomości oświadczenia o zrzeczeniu się jej

i uzyskanie odszkodowania. Nie ma żadnych podstaw by twierdzić, że decyzja

ta jest bezwzględnie nieważna. Jeżeli jednak wynikający z niej stan prawny,

będący podstawą wpisu do księgi wieczystej, jest niezgodny z rzeczywistym,

to niezgodność tę można usunąć jedynie w trybie art. 10 u.k.w.h., nie zaś

w postępowaniu o wpis prawa własności.

Należy przy tym podkreślić, że uwagi skarżących odnoszące się do

wadliwości rozstrzygnięcia zarówno w decyzji Ministra Finansów, jak i w wyroku

Wojewódzkiego

Sądu

Administracyjnego

w

sprawie

o

sygn.

[...],

są bezprzedmiotowe. W uzasadnieniu wyroku z dnia 19 maja 2006 r., I OSK 367/05

(LEX nr 281393) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że drogi postępowań:

administracyjnego i cywilnego są względem siebie autonomiczne. Orzekając zatem

w przedmiocie stwierdzenia przejścia nieruchomości lub prawa na Skarb Państwa

w trybie art. 2 u.d.w., Minister Finansów jako organ administracji publicznej nie

może antycypować ewentualnych rozstrzygnięć sądu wieczystoksięgowego. Z kolei

sąd powszechny nie jest w jakimkolwiek zakresie powołany do kontroli legalności

aktów administracyjnych; przynależy ona, zgodnie z art. 184 Konstytucji, do

Naczelnego

Sądu

Administracyjnego

i

innych

sądów

administracyjnych.

Zatem decyzja administracyjna, która jest decyzją ostateczną w rozumieniu art. 16

§ 1 k.p.a., nawet jeśli zostanie zaskarżona do sądu administracyjnego, stanowi jako

taka podstawę wpisu do księgi wieczystej. Badanie przez sąd powszechny

w postępowaniu

wieczystoksięgowym

decyzji

obejmuje

wówczas

jedynie

sprawdzenie formy, tj. czy decyzja ma urzędowe cechy pozwalające przyjąć,

że pochodzi ona od właściwego organu i jest ostateczna, a także treści

dokumentu,

tzn.

czy

przedmiot

decyzji

administracyjnej

wiąże

się

z materialnoprawną podstawą zmiany stanu prawnego ujawnionego w księdze

wieczystej. Jeżeli rezultat tej weryfikacji jest pozytywny, to sąd nie może oddalić

wniosku o wpis (por. postanowienie SN z dnia 23 lutego 2005 r., III CK 537/04,

niepubl., teza: Biul. SN 2005 nr 5, s. 10).

Czym innym jest natomiast badanie przez sąd wieczystoksięgowy podstaw

faktycznych dokonania wpisu. Jakkolwiek bowiem sąd powszechny musi

honorować stan prawny ukształtowany przez część dyspozytywną (osnowę) decyzji

administracyjnej, to nie można uznać, aby to związanie istniało co do przesłanek

faktycznych, które legły u podstaw decyzji administracyjnej stanowiącej podstawę

wniosku o wpis. Jak bowiem podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu dotychczas

niepublikowanej uchwały składu 7 sędziów z dnia 9 października 2007 r., III CZP

46/07 (teza: LEX nr 298665), związanie ustaleniami poczynionymi w postępowaniu

administracyjnym musiałoby, tak jak w przypadku regulowanym przez art. 11 k.p.c.,

wynikać z wyraźnego przepisu ustawy. W postępowaniu określonym w art. 6268

k.p.c. w związku z art. 34 u.k.w.h. badanie tych podstaw faktycznych ogranicza się

do badania, czy zachowany został nieprzerwany ciąg następstw, a jak wykazano,

ta przesłanka została spełniona.

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej, wypełniające pierwszą podstawę

art. 3983 § 1 k.p.c., również okazały się nieuzasadnione.

Co do zarzutu naruszenia art. 21 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji,

wystarczy ograniczyć się do spostrzeżenia, że przepisy konstytucyjne nie zawsze

zawierają normy nadające się do bezpośredniego stosowania. Do takich przepisów

nie należy z pewnością art. 21 ust. 1 Konstytucji. Deklaruje on objęcie prawa

własności i dziedziczenia „ochroną” ze strony państwa, nie precyzuje jednak

w sposób wystarczający, o jaką ochronę chodzi i z czyjej strony. Należy zatem

przyjąć, że jest to norma „kierunkowa”, która ma wskazywać sądom, jako organom

władzy publicznej, właściwy kierunek wykładni i stosowania prawa. Artykuł 21

Ustawy zasadniczej może i powinien być uwzględniany przy nadawaniu

określonego

znaczenia

przepisom

ustawodawstwa

zwykłego

oraz

aktów

podustawowych — a więc przy wykładni ustaw i innych źródeł prawa pozytywnego

w zgodzie z Konstytucją (por. m.in. wyroki SN: z dnia 9 lipca 2003 r., IV CKN

320/01, LEX nr 146442, z dnia 3 września 2003 r., II CKN 425/01, LEX nr 137527;

wyrok NSA z dnia 1 marca 2006 r., II OSK 293/05, LEX nr 198191), nie stanowi

jednak samoistnej podstawy prawnej jakiegokolwiek rozstrzygnięcia.

Z analogicznych przyczyn na oddalenie zasługiwał także zarzut naruszenia

art. 1 Protokołu nr 1 w zw. z art. 9 Konstytucji. Protokół do Konwencji o ochronie

praw człowieka jest umową międzynarodową, został ratyfikowany i opublikowany

w Dzienniku Ustaw, zawiera także zakazy o dość precyzyjnie określonej treści.

Mimo istotnych cech tzw. samowykonalności tego przepisu, nie ma jednak powodu,

aby na tej podstawie zarzucić Sądowi a quo jego naruszenie, skoro Konstytucja

implementuje tę regulację na poziomie krajowym (art. 21 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1

i 2 Konstytucji). Inny jest zresztą cel przepisu — trzeba go postrzegać

w perspektywie całego systemu ochrony praw człowieka przez Radę Europy, która

opiera się na dość wyjątkowym na tle zasad prawa międzynarodowego

upodmiotowieniu jednostki względem państwa i umożliwieniu tej pierwszej

dochodzenia roszczeń odszkodowawczych – nawet przeciwko własnemu państwu,

jeżeli obowiązujący w nim porządek prawny nie zapewnia poszanowania praw

podstawowych (por. wyrok Wielkiej Izby ETPC z dnia 22 czerwca 2004 r., sprawa

31443/96 B. przeciwko Polsce). Należy zatem wskazać, że po pierwsze,

obowiązujący w Polsce porządek prawny ogólnie nie odbiega od standardu

prawnomiędzynarodowego ochrony własności, po drugie zaś, nie można stawiać

sądowi wieczystoksięgowemu zarzutu pogwałcenia prawa własności skarżących,

skoro

wpis

prawa

własności

w

księdze

wieczystej

nie

ma

charakteru

konstytutywnego, a jedynie deklaratoryjny.

Zarzut naruszenia art. 222 § 2 k.c. w zw. z art. 24 § 1 i 2 p.p.m. można uznać

za uzasadniony tylko o tyle, że Sąd drugiej instancji, sprzecznie ze swoim

obowiązkiem, nie dostrzegł potrzeby rozważenia z urzędu potrzeby stosowania

norm kolizyjnych, zawartych w ustawie – Prawo prywatne międzynarodowe. Należy

podnieść, że taki wymóg ciąży na sądzie powszechnym w każdym stanie sprawy,

bez względu na to, czy strona lub uczestnik postępowania podniesie stosowny

zarzut (por. wyrok SN z dnia 9 maja 2007 r., II CSK 60/07, dotychczas niepubl.,

teza: Biul. SN 2007 nr 9, s. 8). W okolicznościach danej sprawy zaskarżone

postanowienie, mimo oczywistego braku ustaleń co do właściwości określonego

prawa merytorycznego, odpowiadało jednak prawu, gdyż w przypadku własności

i innych praw rzeczowych właściwe jest prawo państwa, w którym przedmiot tych

praw się znajduje (lex rei sitae). Właściwe było zatem prawo polskie i takie też

prawo Sąd drugiej instancji zastosował.

Należy w związku z powyższym zwrócić uwagę na brak precyzyjnego

sformułowania zarzutu kasacyjnego; przepisy art. 24 § 1 i 2 p.p.m. zawierają

bowiem odrębne normy kolizyjne, które dotyczą różnych sytuacji życiowych.

Do zakresu art. 24 § 1 p.p.m. należy bowiem ogólnie treść i ograniczenia prawa

własności, jak też zakres uprawnień właściciela oraz przysługującej mu ochrony.

Natomiast zakres normy kolizyjnej art. 24 § 2 p.p.m. obejmuje zdarzenia

stanowiące przesłankę nabycia i utraty własności. Pojęcie „nabycia i utraty

własności” należy kwalifikować jako obejmujące w szczególności takie stany

faktyczne, z którymi systemy prawne poszczególnych państw zwykle wiążą nabycie

tytułu własności nieruchomości, jak choćby zasiedzenie lub znane prawu polskiemu

przemilczenie. Ocena zatem, czy dana osoba stała się właścicielem rzeczy na

skutek zajścia określonego zdarzenia bądź stanu faktycznego, musi być

dokonywana w oparciu o statut nabycia lub utraty własności, tj. w danym wypadku

— system prawny Rzeczypospolitej Polskiej jako państwa, w którym rzecz

znajdowała się w chwili, gdy nastąpiło zdarzenie pociągające za sobą wymienione

skutki prawne (art. 24 § 2 p.p.m.).

Na marginesie powyższych rozważań, należy jeszcze zwrócić uwagę,

że ocena prawna aktów nacjonalizacji czy też wywłaszczenia jest wyjątkowo

złożona i nie może ograniczyć się tylko do przepisów u.d.w. Należy oddzielić od

siebie sam problem wpisu prawa własności Skarbu Państwa jako rezultatu

nacjonalizacji mienia osób prywatnych od jego przesłanek w prawie wewnętrznym

z jednej strony oraz aspektów prawnomiędzynarodowych odpowiedzialności

odszkodowawczej państwa za akt nacjonalizacji z drugiej strony. Prawo własności

nie jest prawem absolutnym, choć do ogólnych

zasad prawa narodów

cywilizowanych należy jego ochrona; nie ma także powszechnej praktyki

międzynarodowej, gdy chodzi o zasady indemnizacji z tytułu wywłaszczeń (por.

m.in. wyrok Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Belgia

przeciwko Hiszpanii – Barcelona Traction, Light and Power Company, Zbiór

Orzeczeń MTS 1970, s. 3 i n.). Jak podkreśla się zarówno w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. wyrok z dnia 23 września 2004 r., III CK 401/03, OSNC 2005 nr

7-8, poz. 148), jak i Trybunału Konstytucyjnego (postanowienie z dnia 24

października 2000 r., SK 31/99, OTK-ZU 2000 nr 7, poz. 262), przejęcie przez

Skarb Państwa mienia obywateli innych państw następowało na podstawie szeregu

aktów normatywnych, do których należy m.in. dekret z dnia 8 marca 1946 r.

o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. Nr 13, poz. 87 z późn. zm.) czy

też tzw. dekrety nacjonalizacyjne. W ocenie Sądu Najwyższego w składzie

rozpoznającym niniejszą sprawę, Układ rządowy pomiędzy USA a PRL dotyczył nie

tyle nabycia własności jako takiego, ile raczej zasad wypłaty odszkodowań za

mienie przejęte zgodnie z prawem obowiązującym ówcześnie w Polsce. Dokonanie

jednoznacznej oceny prawnej w tym zakresie nie należy jednak do sądu

powszechnego w postępowaniu wieczystoksięgowym, lecz powinno stać się

przedmiotem rozstrzygnięcia w procesie z powództwa o uzgodnienie stanu

prawnego księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 u.k.w.h.).

W postępowaniu wieczystoksięgowym Sąd mógł się ograniczyć jedynie do

zbadania, czy pomiędzy Skarbem Państwa jako przejmującym nieruchomość na

podstawie spornej decyzji a wpisanymi do księgi wieczystej skarżącymi

uczestnikami postępowania zachodzi nieprzerwany ciąg następstwa prawnego.

Oczywiście bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 222 § 2 k.c. poprzez jego

nie zastosowanie. W tym zakresie wystarczy ograniczyć się do stwierdzenia,

że przedmiotem postępowania wieczystoksięgowego nie jest ochrona własności,

która realizuje się na drodze procesu cywilnego, a konkretnie powództwa

negatoryjnego (o zaniechanie naruszania prawa własności).

Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

na podstawie art. 39814 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.