V CSK 290/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 290/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku D. K.

przy uczestnictwie Gminy W. i "W. 2012" Sp. z o.o.

o wpis w dziale III księgi wieczystej […] roszczenia o zwrot

wywłaszczonej nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Okręgowego

w W.

z dnia 4 listopada 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża wnioskodawczyni

kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 28 czerwca 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek D.

K. o wpis w dziale III księgi wieczystej roszczenia o zwrot wywłaszczonej

nieruchomości.

Podstawą żądania wpisu było zaświadczenie Wojewody […] stwierdzające,

że przed tym organem jest prowadzone postępowanie odwoławcze od decyzji

Starosty W. odmawiające wnioskodawczyni zwrotu części wywłaszczonych

nieruchomości

oraz

umarzające

postępowanie

administracyjne

o zwrot

pozostałych nieruchomości. W rozważaniach merytorycznych Sąd Rejonowy

wskazał, że skoro postępowanie odwoławcze jest nadal w toku, to fakt ten

uniemożliwia dokonanie żądanego przez wnioskodawczynię wpisu, dopiero

ostateczne zakończenie postępowania administracyjnego otworzy możliwość wpisu

roszczenia wnioskodawczyni, o ile zapadnie rozstrzygnięcie dające sądowi

wieczystoksięgowemu podstawę takiego wpisu.

Postanowieniem z dnia 4 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawczyni. Sąd Okręgowy podkreślił, że podstawą oddalenia wniosku, a tym

samym rozstrzyganej apelacji jest brak materialnoprawnej podstawy do żądania

ujawnienia wpisu ostrzeżenia o wystąpieniu w trybie art. 136 i nast. ustawy z dnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami o zwrot uprzednio wywłaszczonej

nieruchomości. Sąd Okręgowy wskazał, że nie każde - jak to sugerowała apelująca

– prawo osobiste i roszczenie mogą być wpisane w dziale III księgi wieczystej.

Podstawowym warunkiem dla dokonania takiego wpisu jest dopuszczenie go w

przepisie

rangi

ustawowej,

zaś

żaden

przepis

ustawy

o

gospodarce

nieruchomościami nie formułuje uprawnienia zezwalającego na wpis ostrzeżenia o

toczącym się postępowaniu administracyjnym w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej

nieruchomości.

Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu wyrażonego w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 24 maja 2001 r. (sygn. akt IV CZ 141/00), w którym Sąd

Najwyższy dopuścił możliwość wpisu roszczenia z art. 142 ustawy o gospodarce

nieruchomościami w księdze wieczystej, ze względu na pominięcie wymogu

istnienia ustawowej podstawy dla takiego wpisu.

Od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawczyni złożyła skargę

kasacyjną domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości oraz

uchylenia postanowienia Sądu I instancji w całości i przekazania sprawy Sądowi

Rejonowemu

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania kasacyjnego, a nadto rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.

Wnioskodawczyni oparła złożoną skargę kasacyjną na naruszeniu prawa

materialnego, tj. art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124 poz. 1361 ze zm.) poprzez błędną wykładnię

tego przepisu, wyrażającą się w niezasadnym uznaniu, że roszczenie o zwrot

wywłaszczonej nieruchomości nie podlega ujawnieniu w księdze wieczystej jako

roszczenie osobiste, albowiem ujawnienia tego roszczenia nie dozwala w sposób

dostatecznie wyraźny przepis rangi ustawowej, a na gruncie naruszonego przepisu

dopuszczalne jest jedynie ujawnienie tych roszczeń, co do których w sposób

wyraźny istnieje podstawa ustawowa dozwalająca na wpis.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zakres kognicji Sądu Najwyższego rozpoznającego skargę kasacyjną,

będącą nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, wyznaczają, stosownie do art.

39813 § 1 k.p.c., zarzuty objęte jej podstawą, granice zaskarżenia, wnioski

i przyczyny nieważności postępowania. Oznacza to, że rozważania Sądu

Najwyższego mogą dotyczyć jedynie kwestii naruszenia powołanego przepisu

prawa materialnego.

Celem prowadzenia księgi wieczystej, zgodnie z art. 1 k.w.h., jest ustalenie

stanu prawnego nieruchomości, który obejmuje ogół praw rzeczowych do tej

nieruchomości oraz podlegające ujawnieniu niektóre prawa osobiste i roszczenia,

przykładowo wskazane w art. 16 ust. 2 k.w.h. Każde prawo rzeczowe może być

ujawnione przez wpis w księdze wieczystej. Natomiast prawa osobiste i roszczenia

tylko w wypadkach w ustawie przewidzianych (art. 16 ust. 1 k.w.h.). Oznacza to, że

poza

tymi

wypadkami

wpis

jako

niedopuszczalny

nie

wywoła

skutku

przewidzianego w art. 17 u.k.w. Wykładnia gramatyczna i systemowa art. 16 ust. 2

k.w.h. prowadzą do powszechnie przyjmowanego wniosku, że wyszczególnienie

w tym przepisie praw osobistych i roszczeń nie ma charakteru wyczerpującego,

a te w nim wymienione mieszczą się w zakresie pojęciowym zwrotu „w wypadkach

przewidzianych w przepisach ustawowych” (art. 16 ust. 1 k.w.h.). W piśmiennictwie

wyrażone zostało zapatrywanie, że za „wypadki” objęte tym przepisem uznać

należy te, w których przepis wprost przewiduje dokonanie wpisu w księdze

wieczystej, jak też, gdy wyposaża dane prawo lub roszczenie w elementy właściwe

prawu rzeczowemu, których cel jest zbieżny z założeniem ujawnienia w księdze

wieczystej praw rzeczowych. Wpis prawa lub roszczenia ma zabezpieczyć

realizację zamierzonych zmian stanu prawnego, a zatem z natury ma charakter

tymczasowy. Nie podważa on domniemania z art. 3 k.w.h., ale sygnalizuje

możliwość dokonania zmiany. Analiza wymienionych w art. 16 ust. 2 k.w.h. praw

osobistych i roszczeń zezwala na przyjęcie, że o dopuszczalności ujawnienia ich

w księdze wieczystej decyduje treść odnosząca się do nieruchomości oraz

rzeczywiste istnienie. Do roszczeń przyszłych zaliczane są w literaturze takie

roszczenia, które jeszcze nie powstały, z uwagi na niespełnienie kreatywnej

przesłanki przewidzianej normą prawną, wolą stron, zdarzeniem prawnym lub

określonym stanem. Jako przykład podaje się roszczenie wynikające z oferty

uczynionej z odrębnym terminem w rozumieniu art. 66 k.c., czy też o zwrot

spełnionego świadczenia.

Zgodnie z wyrażoną w art. 31 ust. 1 k.w.h. zasadą, podstawą wpisu może

być dokument odzwierciedlający w całości zdarzenie powodujące zmianę stanu

prawnego, który podlega ujawnieniu w księdze wieczystej. W odniesieniu do

wpisów praw osobistych lub roszczeń warunek ten uległ złagodzeniu albowiem

zgodnie z art. 32 ust. 2 k.w.h. do tych wpisów wystarcza dokument obejmujący

oświadczenie woli o ustanowieniu tego prawa albo obejmujący zgodę na wpis

roszczenia. Jednak i w tych przypadkach dokumenty te muszą spełniać

przewidziane w art. 31 ust. 1 k.w.h. wymagania co do formy z podpisem notarialnie

poświadczonym lub innej formie przewidzianej w przepisach szczególnych. Tych

warunków nie spełnia zaświadczenie o wszczęciu postępowania administracyjnego

pochodzące od organu, przed którym toczy się to postępowanie.

Przepis art. 136 ust. 3 u.g.n. stanowi, że poprzedni właściciel lub jego

spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części,

jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony

w decyzji o wywłaszczeniu Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części

wystąpić należy do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji

rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ. Żądanie to uznawane jest

w piśmiennictwie za szczególnego rodzaju rzeczowe prawo podmiotowe, którego

treścią jest domaganie się zwrotu nieruchomości. Ma ono co do zasady

cywilnoprawny charakter, ale jego realizacja następuje w drodze postępowania

administracyjnego. Decyzja wydana w uwzględnieniu wniosku wywołuje skutek

rzeczowy z chwilą gdy stanie się ostateczna; samo zgłoszenie żądania nie

podważa skutków wywłaszczenia. Wszczęcie postępowania administracyjnego

dotyczącego

zwrotu

wywłaszczonej

nieruchomości

nie

wywołuje

stanu

niezgodności nieruchomości z rzeczywistym stanem prawnym. Generalnie żądanie

objęte art. 136 ust. 3 u.g.n. zaliczane jest do roszczeń o przeniesienie własności

nieruchomości z art. 16 ust. 2 pkt 2 k.w.h. Nie oznacza to jednak, że wystąpienie

z wnioskiem o zwrot nieruchomości jest równoznaczne z przysługiwaniem

wnioskodawcy roszczenia o przeniesienie jej własności, skoro w postępowaniu

administracyjnym poczynione być muszą ustalenia zezwalające na ocenę istnienia

materialnoprawnych

przesłanek

zwrotu,

które

będą

podstawą

decyzji

administracyjnej. Wobec tego do czasu wydania pozytywnej decyzji nie można

skutecznie powoływać się na roszczenie, które mogłoby być podstawą ujawnienia

w księdze wieczystej na zasadzie art. 16 ust. 2 pkt 2 k.w.h. Przekonanie

o zasadności wniosku o zwrot nieruchomości nie może być traktowane jako

roszczenie przyszłe, jeśli istnienie przesłanek roszczenia jest przedmiotem

kontrowersji, które rozstrzygnięte być muszą decyzją administracyjną. Powołane

w skardze kasacyjnej orzeczenia Sądu Najwyższego nie potwierdzają trafności

podniesionego zarzutu naruszenia prawa materialnego. W postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 24 maja 2001 r., IV CZ 141/00, niepubl. wyrażony został

ogólny pogląd dopuszczający zaliczenie roszczenia o zwrot wywłaszczonej

nieruchomości do roszczeń objętych art. 16 ust. 1 k.w.h., który nie zawiera jednak

rozważań dotyczących przesłanek umożliwiających domaganie się ujawnienia go

w księdze wieczystej. Postanowienia z dnia 26 października 2005 r., V CK 776/04,

niepubl. i z dnia 16 stycznia 2009 r., III CSK 233/08, niepubl., dotyczą odmiennego

stanu spraw i nie mogą mieć wiążącego znaczenia dla oceny każdej sprawy

dotyczącej wykładni art. 16 k.w.h.

Sąd Okręgowy prawidłowo stwierdził brak uprawnienia wnioskodawczyni do

domagania się wpisu ostrzeżenia o toczącym się postępowaniu administracyjnym.

Nie stanowi takiej podstawy art. 16 ust. 2 pkt 2 k.w.h., ponieważ informacji o tym

postępowaniu nie można traktować jako roszczenia przewidzianego tym przepisem.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814 k.p.c. Na zasadzie art. 102 w związku z art. 391 § 1, art. 398 21

i art. 13 § 2 k.p.c. Za odstąpieniem od obciążenia skarżącej kosztami

postępowania kasacyjnego na zasadzie art. 102 w związku z art. 391 § 1, art. 398 21

i art. 13 § 2 k.p.c. przemawiał szczególny charakter sprawy.

db