V CSK 287/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 287/12

POSTANOWIENIE

Dnia 24 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku Polskich Sieci Elektroenergetycznych Operator Spółki

Akcyjnej w K.

przy uczestnictwie C. B. i in. ,

o stwierdzenie nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

w B.

z dnia 21 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego

pozostawiając

rozpoznania

temu

Sądowi

Sądowi

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Okręgowemu

rozstrzygnięcie

o

w

B. kosztach

C. B., […] w dniu 8 września 2008 r. wystąpili do Sądu Okręgowego z

pozwem przeciwko Polskim Sieciom Elektroenergetycznym Operator Spółka

Akcyjna (dalej PSEO S.A.) o zasądzenie od pozwanej spółki wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie z należących do nich nieruchomości położonych w P. oraz

o ustanowienie za wynagrodzeniem służebności przesyłu. Po sprecyzowaniu, w

dniu 22 stycznia 2009 r., że żądanie dotyczy ustanowienia za wynagrodzeniem

służebności przesyłu postanowieniem z dnia 27 stycznia 2009 r. sprawa został

przekazana do Sądu Rejonowego w Ż.

W sierpniu 2010 r.

PSEO S.A. składa pięć wniosków o stwierdzenie

zasiedzenia służebności gruntowej, odpowiadającej treści służebności przesyłu,

z dniem 16 października 2010 r. Wnioski dotyczą nieruchomości należących do

tych samych właścicieli, którzy wystąpili z pozwem z dnia 8 września 2008 r.

Sąd Rejonowy

w

Ż.

połączył

obie

sprawy

do

wspólnego

rozpoznania.

Postanowieniem częściowym z dnia 27 maja 2011 r. Sąd Rejonowy stwierdził

nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu na rzecz wnioskodawcy PSEO

S.A. na gruntach stanowiących własność uczestników, położonych w P., z dniem 3

stycznia 2009 r. Postanowieniem z dnia 21 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy zmienił to

postanowienie w ten sposób, że oddalił wnioski

PSEO S.A. o zasiedzenie

służebności przesyłu i oddalił apelację wnioskodawcy. Takie rozstrzygniecie oprał

na podstawie następujących ustaleniach i ocenach prawnych.

W 1973 r. na mocy decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej

Wydział

Gospodarki

Przestrzennej,

rozpoczęto

sporządzanie

dokumentacji

technicznej budowy linii energetycznej 220 kV relacji B. – Ż. Pomimo tego, że

inwestycja ta miała być prowadzona między innymi na nieruchomościach w P.

stanowiących własność uczestników postępowania, ich poprzednicy prawni nigdy

nie otrzymali odpisów decyzji, stanowiącej podstawę prawną tej inwestycji. Żaden z

nich nie wyrażał zgody na zajęcie nieruchomości pod linię energetyczną i nie

otrzymał odszkodowania za zajęty na ten cel teren, mimo to inwestycja była

realizowana. Budowę linii rozpoczęto w dniu 1 września 1977r, a zakończono w

dniu 14 października 1978 r. W dniu 23 października 1978 r. nastąpił protokolarny

odbiór techniczny linii 220 kV relacji B. – Ż. i obiekt został dopuszczony do ruchu

próbnego. W dniu 2 stycznia 1979 r. linia została włączona pod napięcie i

rozpoczęto jej gospodarcze wykorzystywanie. Linia ta stanowiła zorganizowaną

część majątku poprzedników prawnych wnioskodawcy, który zgodnie z aktualnym

wpisem do rejestru przedsiębiorców w KRS z dnia 31 grudnia 2007 r. jest

właścicielem infrastruktury sieciowej, w tym także linii objętej wnioskiem o

zasiedzenie służebności na gruntach, przez które ona przebiega.

Od chwili powstania linii aż do początki XXI wieku właściciele nieruchomości

w żaden sposób nie przeciwstawiali się funkcjonowaniu linii energetycznej na

swoich działkach. W 2005 właściciele nieruchomości rozpoczęli negocjacje

z poprzednikiem prawnym wnioskodawcy, domagając się zapłaty z tytułu

usytuowania linii na ich działkach. Negocjacje trwały aż do 2007 r. Strony nie doszły

jednak - mimo zlecenia wyceny rzeczoznawcom majątkowym - do porozumienia co

do wysokości wynagrodzenia.

Sądu Okręgowy, powołując się na utrwalone w orzecznictwie Sądu

Najwyższego stanowisko uznał, że przed wejściem w życie regulacji zawartej w art.

3051 – 3054 k.c., było możliwe zasiedzenie służebności o treści odpowiadającej

służebności

przesyłu.

Rozważając

natomiast

charakter

posiadania

przez

wnioskodawcę nieruchomości uczestników stwierdził, że samo wybudowanie

urządzeń technicznych służących do przesyłania energii elektrycznej nie jest

równoznaczne z korzystaniem z trwałego i widocznego urządzenia, a dopiero to

stanowi spełnienie przesłanki, potrzebnej do nabycia służebności gruntowej

odpowiadającej w treści służebności przesyłu.

Oceniając charakter posiadania poprzedników prawnych wnioskodawcy Sąd

Okręgowy uznał, że

było to posiadanie w złej wierze. Podkreślił, że decyzja

o charakterze pozwolenia na budowę, na którą powołuje się wnioskodawca nie

może być utożsamiana z decyzją o charakterze wywłaszczeniowym wydaną

w trybie przepisów o zasadach i trybie wywłaszczeń. Nie można w szczególności

uznać stanowiska wnioskodawcy, że o zgodnym z prawem wejściu na

nieruchomość świadczy protokół odbioru technicznego. Tego rodzaju protokół jest

tylko logiczną konsekwencją dopełnienia wymogów prawa w zakresie prawa

budowlanego i energetycznego, nie wykazuje jednak żadnego związku z decyzją

wydaną na podstawie przepisów o zasadach i trybie wywłaszczeń, obowiązujących

w czasie wydawania decyzji administracyjnej, która zdaniem wnioskodawcy

uprawniała go do wejścia na nieruchomości uczestników. Niezależnie więc od tego,

że wnioskodawca nie wykazał aby decyzja ta dotyczyła także nieruchomości

uczestników, nie może ona stanowić dowodu na to, że objęcie tych nieruchomości

przez poprzedników

prawnych

wnioskodawcy

nastąpiło

w dobrej

wierze.

W konsekwencji nie można uznać, że był on w dobrej wierze, a zatem bieg terminu

zasiedzenia zakończył się już po 10 latach od objęcia tych nieruchomości

w posiadanie.

Sąd Okręgowy uznał, że przerwa biegu terminu do zasiedzenia służebności

przesyłu na nieruchomościach uczestników postępowania nastąpiła już w dniu

9 września 2008 r. W pozwie złożonym w tym dniu powodowie żądali wyraźnie

zasądzenia kwot z tytułu ustanowienia służebności przesyłu, a nie tylko,

za dotychczasowe bezumowne korzystanie z nieruchomości przez wnioskodawcę.

Ostateczne sprecyzowanie żądania w tym zakresie jako wniosku w postępowaniu

nieprocesowym,

nie

ma

znaczenia

dla

sprawy.

Żądaniem

zasądzenia

wynagrodzenia za ustanowienie służebności uczestnicy jasno dali wyraz woli

zmiany charakteru władania przez wnioskodawcę ich nieruchomości z posiadania

służebności na jej prawne określenie. Z uwagi na cel służebności przesyłu,

czynności właściciela nieruchomości zmierzające bezpośrednio do pozbawienia

posiadacza posiadania służebności byłyby z reguły nieskuteczne, gdyż nakazanie

rozebrania

urządzeń

wielu użytkownikom

przesyłowych

określonych

mediów

koniecznych

niezbędnych

do

zapewnienia

współcześnie

do

normalnego życia, musiałoby by być w większości przypadków ocenione jako

oczywiście sprzeczne z interesem społecznym. Dlatego nieracjonalne byłoby

żądanie od właściciela w takiej sytuacji akcji windykacyjnej lub negatoryjnej,

z reguły skazanych na niepowodzenie. Zdaniem Sądu Okręgowego, zgłoszenie

przez właściciela wniosku na podstawie art. 3052 § 2 k.c. prowadzi do zmiany

świadomości posiadacza, który nie może już twierdzić, że jego posiadanie

służebności jest samodzielne i właściciel go nie kwestionuje. Zmienia się zatem

rodzaj posiadania posiadacza służebności, co wyłącza możliwość uznania go od tej

chwili za posiadacza „samoistnego” służebności, a tym samym wyłącza możliwość

nabycia służebności przez zasiedzenie. Zgłoszenie takiego wniosku jest zatem

czynnością, o jakiej mowa w art. 123 § 1 pkt 1 k.c., spełnia bowiem cel przerwy

biegu zasiedzenia, którym jest uniemożliwienie posiadaczowi nabycia służebności

przesyłu przez zasiedzenie.

W konsekwencji, Sąd uznał, że zarzut uczestników dotyczący naruszenia art.

172 k.c. w zw. z art. 176 k.c. w zw. z art. 305 4 k.c. w zw. z art. 292 k.c.,

a sprowadzający się do twierdzenia o niespełnieniu przesłanek zasiedzenia

służebności w zakresie braku upływu terminu posiadania służebności w złej wierze,

okazał się zasadny. Do zasiedzenia służebności nie doszło na skutek przerwania

biegu zasiedzenia, która nastąpiła wcześniej niż upłynął termin zasiedzenia.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego przez błędną wykładnię oraz zastosowanie, tj.: 1) przepisu art. 341

k.c. w zw. z art. 6 k.c. w zw. z art. 234 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez

przyjęcie, że to na wnioskodawcy spoczywał ciężar udowodnienia zgodnego

z prawem posiadania nieruchomości uczestników na wnioskodawcę; 2) przepisu

art. 7 k.c. i art. 172 k.c. w zw. z art. z art. 6 k.c. w zw. z art. 234 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c., przez przyjęcie, że to na wnioskodawcy spoczywał ciężar

udowodnienia dobrej wiary w posiadaniu nieruchomości uczestników; 3) przepisu

art. 292 k.c. w zw. z art. 336 k.c. w zw. z art. 352 k.c., przez przyjęcie, że bieg

terminu zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu

rozpoczyna bieg od chwili rozpoczęcia stałego przesyłu energii elektrycznej;

4) przepisu art. 123 § 1 k.c. w zw. z art. 175 k.c., przez przyjęcie, że złożenie

pozwu o zapłatę w zamian za ustanowienie służebności przesyłu przed Sądem

niewłaściwym, przerywa bieg zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej

służebności przesyłu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 292 k.c. w związku z art. 336 i art.

352 k.c. Wnioskodawca PSEO S.A. wniósł o stwierdzenia zasiedzenia służebności

przesyłu w odniesieniu do nieruchomości uczestników w zakresie wskazanym

w opinii biegłego sądowego. Sąd Okręgowy rozpoznając apelację wnioskodawcy

i uczestników przyjął, że posiadanie służebności przesyłu, w rozumieniu art. 292

k.c. w związku z art. 3054 k.c., rozpoczyna się dopiero od chwili gdy poprzednik

prawny wnioskodawcy rozpoczął korzystanie z wzniesionych przez siebie urządzeń

do przesyłania energii elektrycznej. Takie stanowisko na pozór znajduje

uzasadnienie w wykładni literalnej art. 292 k.c. skoro służebność gruntową można

nabyć tylko wtedy gdy posiadacz korzysta z trwałego i widocznego urządzenia.

Korzystanie z trwałego i widocznego urządzenia przez poprzednika prawnego

wnioskodawcy, w tym sensie, że zaczął on wykorzystywać wzniesione urządzenia

do przesyłania energii elektrycznej rzeczywiście nastąpiło dopiero z chwilą gdy

zaczął płynąć przez nie prąd. Należy jednak zwrócić uwagę na dwie okoliczności.

Po pierwsze, służebność przesyłu może polegać na obciążeniu nieruchomości na

rzecz przedsiębiorcy, który nie tylko jest właścicielem urządzenia służącego do

przesyłania między innymi energii elektrycznej, ale także na rzecz przedsiębiorcy,

który zamierza wybudować takie urządzenie. Do służebności przesyłu należy

stosować odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych (art. 3054 k.c.).

Odpowiednie stosowanie przepisu art. 292 k.c. polega na tym, że o początku

posiadania nieruchomości przez przedsiębiorcę, który wchodzi na grunt w celu

wybudowania urządzenia służącego do przesyłania energii elektrycznej można

mówić już w chwili gdy zajmuje on cudzy grunt w celu rozpoczęcia budowy takiego

urządzenia.

Skoro, zgodnie z art. 3051 k.c., nieruchomość można obciążyć na

rzecz przedsiębiorcy prawem do korzystania z niej w oznaczonym zakresie, także

wtedy gdy przedsiębiorca zamierza dopiero wybudować urządzenia do przesyłania

energii elektrycznej, to faktyczne władanie nieruchomością w celu wybudowania

takich urządzeń, niewątpliwie spełnia wymogi określone w art. 292 k.c.,

stosowanego odpowiednio do służebności przesyłu. Taka wykładnia tych przepisów

ma także wyraźne uzasadnienie z punktu widzenia właściciela nieruchomości

obciążonej. Ograniczenia we władaniu przez niego nieruchomością ujawniają się

bowiem niewątpliwie już wtedy gdy przedsiębiorca zajął oznaczoną część tej

nieruchomości i rozpoczął prace związane z wznoszeniem urządzeń służących do

przesyłania energii elektrycznej. Już wtedy, jeżeli właściciel sprzeciwia się takiemu

stanowi rzeczy, może podjąć działania zmierzające do tego, aby przedsiębiorca

zaprzestał naruszenia jego władztwa. Z tym też zdarzeniem należy wiązać

początek biegu terminu do zasiedzenia służebności. Mając to na względzie

niewątpliwie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 292 k.c. w związku

z art. 336 k.c., zważywszy, że prace związane z budową linii przesyłowej na

nieruchomościach uczestników zaczęły się w dniu 1 września 1977 r, a zakończyły

w dniu 14 października 1978 r

Zasadny jest także podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art.

123 § 1 k.c. w związku z art. 175 k.c. Rację ma skarżący, że czynność procesowa,

aby spowodowała skutek w postaci przerwania biegu przedawnienia musi być

skuteczna z punktu widzenia prawa procesowego. Wprawdzie już w pozwie z dnia

8 września 2008 r. uczestnicy wnosili także o ustanowienie służebności przesyłu

w zamian za zapłatę, jednak do sprecyzowania żądania nie było to wcale

jednoznaczne, gdyż dopiero po takim sprecyzowaniu, sprawa została przekazana

do właściwego sądu. W tej sytuacji samo wniesienie pozwu, na dodatek przed

sądem niewłaściwym, nie może być uznane za czynność przerywającą bieg

przedawnienia.

Nie zasługują natomiast na uwzględnienie zarzuty naruszania art. 341 k.c.

w zw. z art. 6 k.c. w zw. z art. 234 k.p.c. przez przyjęcie, że to na wnioskodawcy

spoczywał ciężar udowodnienia zgodnego z prawem posiadania nieruchomości

uczestników na wnioskodawcę i przepisu art. 7 k.c. i art. 172 k.c. w zw. z art. z art.

6 k.c. Rację ma Sąd Okręgowy, podkreślając, że nie może być utożsamiane

decyzja zezwalająca na budowę z decyzją zezwalająca na wejścia na cudzy grunt.

Ponadto skoro w trakcie postępowania przed sadem wnioskodawca nie wykazał

nawet, że decyzja taka dotyczyła nieruchomości wnioskodawców, to tym bardziej

brak podstaw do uznania, że stanowi ona dowód na to, iż wnioskodawca wszedł na

nieruchomości uczestników w dobrej wierze. Konieczność wykazania tych

okoliczności spoczywała niewątpliwie zaś na wnioskodawcy, skoro uczestnicy

zakwestionowali, że objęcie ich nieruchomości przez poprzedników prawnych

wnioskodawcy nastąpiło zgodnie z prawem.

Mając na uwadze powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art.

39815 k.p.c. orzekł jak w sentencji postanowienia.

db